[اوتوز اوچنجی مكتوب]

اوتوز اوچ پنجرەدر. بر جهتدە اوتوز اوچنجی مكتوب و بر جهتدە اوتوز اوچنجی سوزدر.

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ٭ سَنُرٖیهِمْ اٰیَاتِنَا فِی الْاٰفَاقِ وَفٖٓی اَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ اَنَّهُ الْحَقُّ اَوَلَمْ یَكْفِ بِرَبِّكَ اَنَّهُ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ شَهٖیدٌ〛

(سؤٓال) شو ایكی آیت جامعەنڭ افادە ایتدیگی وجوب و وحدانیت الٰهیە و اوصاف و شئونات ربّانیەیە، عالم اصغر و اكبر اولان انسان و كائناتڭ وجە دلالتلرینی، مجمل و قیصە بر صورتدە بیانلرینی ایسترز. چونكە منكرلر پك ایلری كیتدیلر. نە وقتە قدر 〚 وَهُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ قَدٖیرٌ〛 دییوب ألمزی قالدیراجغز؟ دییورلر.

(الجواب) یازیلان بتون اوتوز اوچ عدد سوزلر، او آیتڭ دڭزندن و افاضە ایتدیگی حقیقت بحرندن اوتوز اوچ قطرەدر. اونلرە باقسەڭز، جوابڭزی آلابیلیرسڭز. شیمدیلك یالڭز او دڭزدن بر قطرەنڭ رشحاتنە اشارت نوعندن شویلە دیرزكە:

مثلا، ناصلكە بر ذات معجزنما، بیوك بر سرای یاپمق ایستەسە، اوّلا تمللرینی، اساسلرینی منتظمًا، حكمتلە وضع ایدر. و ایلریدەكی نتیجەلرینە و غایەلرینە موافق بر طرزدە ترتیب ایدر. صوڭرە منزللرە، قسملرە مهارتلە تفریق و تفصیل ایدییور. صوڭرە او منزللری تنظیم و ترتیب ایدییور. صوڭرە نقوشلرلە تزیین ایدییور. صوڭرە الكتریك لامبەلریلە تنویر ایدییور. صوڭرە او محتشم و مزیَّن سرایدە مهارتنی، احساناتنی تجدید ایتمك ایچون، هر بر طبقەدە یڭی یڭی ایجادلر، تبدیللر، تحویللر یاپییور. صوڭرە هر بر منزلدە كندی مقامنە مربوط بر تلەفون ربط ایدوب بر پنجرە آچارق، هر برندن اونڭ مقامی كورولور.

عینًا اویلە دە، 〚 ولِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی〛 صانع ذوالجلال، حاكم حكیم، عدل حَكَمْ و بیڭ بر اسمای قدسیە ایلە مسمّا فاطر بی مثال، شو عالم اكبر اولان كائنات سراینڭ و خلقت شجرەسنڭ ایجادینی ارادە ایتدی. آلتی كوندە او سرایڭ، او شجرەنڭ اساساتنی، دساتیر حكمت و قوانین علم ازلیسیلە وضع ایتدی. صوڭرە علوی

و سفلی طبقاتە و داللرە آییروب، قضا و قدر دساتیریلە تفصیل و تصویر ایتدی.

صوڭرە هر مخلوقاتڭ هر طائفەسنی و هر طبقەسنی صنع و عنایت دستوریلە تنظیم ایتدی. صوڭرە هر شیئی، هر بر عالمی اوڭا لایق بر طرزدە، مثلا سمایی ییلدیزلرلە، زمینی چیچكلرلە تزیین ایتدیگی كبی سوسلندیروب تزیین ایتدی. صوڭرە او قوانین كلّیە و دساتیر عمومیە میدانلرندە اسمالرینی تجلّی ایتدیروب تنویر ایتدی. صوڭرە بر قانون كلّینڭ تضییقندن فریاد ایدن فردلرە، رحمان، رحیم كبی اسملرینی خصوصی بر صورتدە امدادە یتیشدیردی. دیمك، او كلّی و عمومی دساتیری ایچندە خصوصی احساناتی، خصوصی امدادلری، خصوصی جلوەلری واركە، هر شی، هر وقت، هر حاجتی ایچون اوندن استمداد ایدر، اوڭا باقابیلیر.

صوڭرە هر منزلدن، هر طبقەدن، هر عالمدن، هر طائفەدن، هر فرددن، هر شیدن كندینی كوسترەجك، یعنی وجودینی و وحدتنی بیلدیرەجك پنجرەلر آچمش. هر قلب ایچندە بر تلەفون بیراقمش. شیمدی شو حدسز پنجرەلردن، البتە حدّیمزڭ فوقندە اولارق بحثە كیریشەمەیەجگز. اونلری علم محیط الٰهی یە حوالە ایدوب، یالڭز آیات قرآنیەنڭ لمعاتی اولان (اوتوز اوچ پنجرەیی) اوتوز اوچنجی سوزڭ اوتوز اوچنجی مكتوبنڭ، نمازدن صوڭرەكی تسبیحاتڭ اوتوز اوچ عدد مباركنە موافق اولمق ایچون (اوتوز اوچ پنجرەیە) اجمالی و مختصر بر صورتدە اشارت ایدوب، ایضاحنی سائر سوزلرە حوالە ایدرز.

(برنجی پنجرە: ) بالمشاهدە كورییورزكە، بتون اشیا، خصوصًا ذی حیات اولانلرڭ پك چوق مختلف حاجاتی و پك چوق متنوّع مطالبی واردر. او مطلبلری، او حاجتلری، اوممادیغی و بیلمدیگی و ألی یتیشمدیگی یردن، مناسب و لایق بر وقتدە اونلرە ویریلییور. امدادە یتیشدیریلییور. حالبوكە او حدسز مقصودلرڭ اڭ كوچگنە، او محتاجلرڭ قدرتی یتیشمز. اللری اولاشماز.

سن كندیڭە باق. ظاهری و باطنی حاسّەلرڭ و اونلرڭ لوازماتی كبی ألڭ یتیشمدیگی نە قدر اشیایە محتاجسڭ! بتون ذی حیاتلری كندیڭە قیاس ایت. ایشتە بتون اونلر، برر برر وجوب واجبە شهادت و وحدتنە اشارت ایتدكلری كبی، هیئت مجموعەسیلە كونشڭ ضیاسی كونشی كوستردیگی كبی، او حال و بو كیفیت، پردۀ غیب آرقەسندە بر واجب الوجودی، بر واحد احدی، هم غایت كریم، رحیم، مربّی، مدبّر عنوانلری ایچندە عقلە كوستریر.

شیمدی ای منكر جاهل و ای فاسق غافل! بو فعّالیت حكیمانەیی، بصیرانەیی، رحیمانەیی نە ایلە ایضاح ایدەبیلیرسڭ؟ صاغیر طبیعتلەمی؟ كور قوّتلەمی؟ سرسم تصادفلەمی؟ عاجز، جامد اسبابلەمی ایضاح ایدەبیلیرسڭ؟

(ایكنجی پنجرە: ) اشیا، وجود و تشخّصاتلرندە، نهایتسز امكانات یوللری ایچندە متردّد، متحیّر، شكلسز بر صورتدە ایكن.. بردنبرە غایت منتظم، حكیمانە اویلە بر تشخّص وجهی ویریلییوركە، مثلا، هر بر انسانڭ یوزندە بتون ابنای جنسندن هر بریسنە قارشو برر علامت فارقە، او كوچك یوزدە بولوندیغی و ظاهر و باطن دویغولر ایلە كمال حكمتلە تجهیز ایدیلدیگی جهتلە، او یوز، غایت پارلاق بر سكّۀ احدیّت اولدیغنی اثبات ایدر. هر بر یوز، یوزر جهتلە بر صانع حكیمڭ وجودینە شهادت و وحدتنە اشارت ایتدكلری كبی.. بتون یوزلرڭ هیئت مجموعەسیلە اظهار ایتدكلری او سكّە، بتون اشیانڭ خالقنە مخصوص بر خاتم اولدیغنی عقل كوزینە كوستریر.

ای منكر! هیچ بر جهتلە قابل تقلید اولمایان شو سكّەلری و مجموعندەكی پارلاق سكّۀ صمدیتی، هانكی تزگاهە حوالە ایدەبیلیرسڭ؟

(اوچنجی پنجرە: ) زمینڭ یوزندە درت یوز بیڭ مختلف طائفەدن [حاشیە]عبارت اولان بتون حیوانات و نباتات انواعنڭ اوردوسی.. بالمشاهدە آیری آیری ارزاقلری، صورتلری، سلاحلری، لباسلری، تعلیماتلری، ترخیصاتلری، كمال میزان و انتظاملە، هیچ بر شی اونوتولمایارق، هیچ برینی شاشیرمایارق بر صورتدە تدبیر و تربیە ایتمك، اویلە بر سكّەدركە، هیچ بر شبهە قبول ایتمز، كونش كبی پارلاق بر سكّۀ واحد احددر. حدسز بر قدرت و محیط بر علم و نهایتسز بر حكمت صاحبندن باشقە كیمڭ حدّی واركە، او حدسز درجەدە خارقە اولان شو ادارەیە قاریشسین؟ چونكە شو بری بری ایچندە كرفت اولان انواعلری، ملّتلری، عمومنی بردن ادارە و تربیە ایدەمەین، اونلردن بریسنە قاریشسە، البتە قاریشدیراجق. حالبوكە 〚 فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰی مِنْ فُطُورٍ〛 سرّیلە، هیچ بر قاریشیق علامتی یوقدر. دیمك هیچ بر پارماق قاریشمییور.

(دردنجی پنجرە: ) استعداد لسانیلە بتون تخوملر طرفندن و احتیاج فطری لسانیلە بتون حیوانلر طرفندن و لسان اضطراریلە بتون مضطرلر طرفندن ایدیلن دعالرڭ مقبولیتیدر. ایشتە بو نهایتسز دعالرڭ بالمشاهدە قبول و اجابتی، هر بری وجوبە و وحدتە شهادت و اشارت ایتدكلری كبی، مجموعی بیوك بر مقیاسدە بالبداهە بر خالق رحیم و كریم و مجیبە دلالت ایدر، باقدیرر.

(بشنجی پنجرە: ) كورییورزكە اشیا، خصوصًا ذی حیات اولانلر، دفعی كبی آنی بر زماندە وجودە كلیر. حالبوكە دفعی و آنی بر صورتدە بسیط بر مادّەدن چیقان شیلر، غایت بسیط، شكلسز، صنعتسز اولمسی لازم كلیركن، چوق مهارتە محتاج بر حسن صنعتدە، چوق زمانە محتاج اهتمامكارانە نقشلرلە منقّش، چوق آلاتە محتاج عجیب صنعتلرلە مزیَّن، چوق مادّەلرە محتاج بر صورتدە خلق اولونویورلر.

ایشتە بو دفعی و آنی بر صورتدە بو خارقە صنعت و كوزل هیئت، هر بری بر صانع حكیمڭ وجوب وجودینە شهادت و وحدت ربوبیّتنە اشارت ایتدكلری كبی، مجموعی غایت پارلاق بر طرزدە نهایتسز قدیر، نهایتسز حكیم بر واجب الوجودی كوستریر.

شیمدی ای سرسم منكر! هایدی بونی نە ایلە ایضاح ایدرسڭ؟ سنڭ كبی سرسم، عاجز، جاهل طبیعتلەمی؟ ویاخود حدسز درجە خطا ایدرك، او صانع مقدّسە طبیعت اسمنی ویروب، اونڭ معجزات قدرتنی او تسمیە بهانەسیلە طبیعتە اسناد ایدوب، بیڭ درجە محالی بردن ارتكاب ایتمكمی ایسترسڭ؟

(آلتنجی پنجرە: ) 〚 اِنَّ فٖی خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافِ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتٖی تَجْرٖی فِی الْبَحْرِ بِمَا یَنْفَعُ النَّاسَ وَمَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِنْ مَٓاءٍ فَاَحْیَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فٖیهَا مِنْ كُلِّ دَٓابَّةٍ وَتَصْرٖیفِ الرِّیَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّمَٓاءِ وَالْاَرْضِ لَاٰیَاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ〛 شو آیت، وجوب و وحدتی كوستردیگی كبی، بر اسم اعظمی كوسترن غایت بیوك بر پنجرەدر. ایشتە شو آیتڭ خلاصة الخلاصەسی شودركە:

كائناتڭ علوی و سفلی طبقاتندەكی بتون عالملر، آیری آیری لسان ایلە بر تك نتیجەیی، یعنی بر تك صانع حكیمڭ ربوبیّتنی كوسترییورلر. شویلەكە: ناصل كوكلردە (حتّی قوزموغرافیەنڭ اعترافیلە دخی) غایت بیوك نتیجەلر ایچون، غایت منتظم حركتلر، بر قدیر ذوالجلالڭ وجود و وحدتنی و كمال ربوبیتنی كوستریر. اویلە دە، زمیندە

بالمشاهدە، حتّی جغرافیەنڭ شهادتیلە و اقراریلە، غایت بیوك مصلحتلر ایچون موسملردەكی كبی غایت منتظم تحوّلاتلر دخی، عین او قدیر ذوالجلالڭ وجوب و وحدتنی و كمال ربوبیتنی كوستریر.

هم ناصل بَرّدە و بحردە كمال رحمت ایلە رزقلری ویریلن و كمال حكمتلە مختلف شكللر كییدیریلن و كمال ربوبیتلە تورلی تورلی دویغولرلە تجهیز ایدیلن بتون حیوانات، برر برر یینە او قدیر ذوالجلالڭ وجوبنە شهادت و وحدتنە اشارت ایتمكلە برابر، هیئت مجموعەسیلە غایت كنیش بر مقیاسدە عظمت الوهیتنی و كمال ربوبیتنی كوستریر. اویلە دە، باغلردەكی منتظم نباتات و نباتاتڭ كوستردكلری مزیَّن چیچكلر و چیچكلرڭ كوستردكلری موزون میوەلر و میوەلرڭ كوستردكلری مزیَّن نقشلر، برر برر، یینە او صانع حكیمڭ وجوبنە شهادت و وحدتنە اشارت ایتمكلە برابر، كلّیتلریلە غایت شعشعەلی بر صورتدە جمال رحمتنی و كمال ربوبیتنی كوستریر.

هم ناصل جوّ سمادەكی بلوطلردن مهم حكمتلر و غایەلر و لزوملی فائدەلر و ثمرەلر ایچون توظیف ایدیلن و كوندریلن قطرەلر، قطرەلر عددنجە یینە او صانع حكیمڭ وجوبنی و وحدتنی و كمال ربوبیتنی كوستریر. اویلە دە، زمیندەكی بتون طاغلرڭ و طاغلرڭ ایچندەكی معدنلرڭ آیری آیری خاصیتلریلە برابر، آیری آیری مصلحتلر ایچون احضار و ادّخارلری، طاغ متانتندە بر قوّتلە یینە، او صانع حكیمڭ وجوب و وحدتنی و كمال ربوبیتنی كوستریر.

هم ناصل صحرالردە و طاغلردەكی كوچك كوچك تپەلرڭ تورلی تورلی منتظم چیچكلرلە سوسلنمەلری، هر بری بر صانع حكیمڭ وجوبنە شهادت و وحدتنە اشارت ایتمكلە برابر، هیئت مجموعەسیلە حشمت سلطنتنی و كمال ربوبیتنی كوستریر. اویلە دە، بتون اوتلردە و آغاچلردەكی بتون یاپراقلرڭ تورلی تورلی اشكال منتظمەلری و آیری آیری وضعیتلری و جذبەكارانە موزون حركتلری، یاپراقلر عددنجە یینە او صانع حكیمڭ وجوب وجودینی و وحدتنی و كمال ربوبیتنی كوستریر.

هم ناصل بتون اجسام نامیەدە، بویومك زمانندە منتظمًا حركتلری و تورلی تورلی آلات ایلە تجهیزلری و چشید چشید میوەلرە شعوركارانە توجّهلری، هر بری فردًا فردًا یینە او صانع حكیمڭ وجوب وجودینە شهادت و وحدتنە اشارت ایدر. و هیئت مجموعەسیلە غایت بیوك بر مقیاسدە احاطۀ قدرتنی و شمول حكمتنی و جمال صنعتنی و كمال ربوبیتنی كوستریر. اویلە دە، بتون حیوانی جسدلردە كمال حكمتلە نفسلرینی، روحلرینی

یرلشدیرمك، تورلی تورلی جهازات ایلە كمال انتظام ایلە تسلیح ایتمك، تورلی تورلی خدمتلردە كمال حكمتلە كوندرمك، حیوانات عددنجە، بلكە جهازاتلری صاییسنجە یینە او صانع حكیمڭ وجوب وجودینە و وحدتنە شهادت و اشارت ایتدكلری كبی، هیئت مجموعەسیلە غایت پارلاق بر صورتدە جمال رحمتنی و كمال ربوبیتنی كوستریر.

هم ناصل بتون قلبلرە، انسان ایسە هر نوع علوم و حقیقتلری بیلدیرن، حیوان ایسە هر نوع حاجاتلرینڭ تداركنی اوگرتن بتون الهامات غیبیە، بر ربّ رحیمڭ وجودینی احساس ایدر. و ربوبیّتنە اشارت ایدر. اویلە دە، كوزلرە كائنات بوستانندەكی معنوی چیچكلری طوپلایان شعاعات عینیە كبی ظاهری، باطنی بتون دویغولرڭ آیری آیری عالملرە هر بری برر آناختار اولمەلری، یینە او صانع حكیم، او فاطر علیم، او خالق رحیم، او رزّاق كریمڭ وجوب وجودینی و وحدت و احدیّتنی و كمال ربوبیتنی كونش كبی كوستریر.

ایشتە شو یوقاریدە كچن اون ایكی آیری آیری پنجرەلردن، اون ایكی وجهدن بر پنجرۀ اعظم آچیلییوركە، اون ایكی رنكلی بر ضیای حقیقت ایلە جناب حقّڭ احدیّتنی و وحدانیتنی و كمال ربوبیتنی كوستریر.

ایشتە ای بدبخت منكر! شو دائرۀ ارض قدر، بلكە مدار سنویسی قدر كنیش اولان شو پنجرەیی، نە ایلە قپاتابیلیرسڭ؟ و كونش كبی پارلاق اولان شو معدن نوری، نە ایلە سوندیرەبیلیرسڭ؟ و هانكی پردۀ غفلتدە صاقلایابیلیرسڭ؟

(یدنجی پنجرە: ) شو كائنات یوزندە سرپیلن مصنوعاتڭ كمال انتظاملری و كمال موزونیتلری و كمال زینتلری و ایجادلرینڭ سهولتی و بربرینە بڭزەمەلری و بر تك فطرت اظهار ایتمەلری، ناصلكە بر صانع حكیمڭ وجوب وجودینی و كمال قدرتنی و وحدتنی غایت كنیش بر مقیاسدە كوسترییورلر.

اویلە دە، جامد و بسیط عنصرلردن، حدسز و آیری آیری و منتظم مركّباتڭ ایجادی، مركّبات عددنجە یینە او صانع حكیمڭ وجوب وجودینە شهادت و وحدتنە اشارت ایتمكلە برابر، هیئت مجموعەسیلە غایت پارلاق بر طرزدە كمال قدرتنی و وحدتنی كوستردیگی كبی..

تركیبات موجودات تعبیر ایدیلن تركیب و تحلیل هنگامندەكی تجدّددە، نهایت درجەدە اختلاط و قاریشمە ایچندە، نهایت درجەدە بر امتیاز و تفریق ایلە، مثلا طوپراقدەكی تخوملرڭ و كوكلرڭ، چوق قاریشیق اولدیغی حالدە هیچ شاشیرمایارق بر صورتدە سنبللنمەلرینی و وجودلرینی تمییز و تفریق ایتمك.. و آغاچلرە كیرن

قاریشیق مادّەلری یاپراق و چیچك و میوەلرە تفریق ایتمك.. و حجیرات بدنە قاریشیق بر صورتدە كیدن غدائی مادّەلری كمال حكمتلە و كمال میزانلە آییروب تفریق ایتمك، یینە او حكیم مطلق و او علیم مطلق و او قدیر مطلقڭ وجوب وجودینی و كمال قدرتنی و وحدتنی كوستردیگی كبی..

ذرّەلر عالمنی حدسز و كنیش بر تارلە حكمنە كتیروب، هر دقیقەدە كمال حكمتلە اكوب بیچوب، یڭی یڭی كائناتلر محصولاتنی اوندن آلمق.. و او جامدە، عاجزە، جاهلە اولان ذرّاتە، غایت شعوركارانە و غایت حكیمانە و مقتدرانە حدسز منتظم وظیفەلری كوردیرمك، یینە او قدیر ذوالجلالڭ و او صانع ذوالكمالڭ وجوب وجودینی و كمال قدرتنی و عظمت ربوبیتنی و وحدتنی و كمال ربوبیتنی كوستریر.

ایشتە بو درت یول ایلە بیوك بر پنجرە معرفت اللّٰهە آچیلیر. و بیوك بر مقیاسدە بر صانع حكیمی عقلە كوستریر. شیمدی ای بدبخت غافل! شو حالدە اونی كورمك و طانیمق ایستەمزسەڭ، عقلڭی چیقار آت، حیوان اول قورتول.

(سكزنجی پنجرە: ) نوع بشردەكی بتون ارواح نیّرە اصحابی اولان انبیالرؑ، باهر و ظاهر معجزاتلرینە استناد ایدرك.. و بتون قلوب منوّرە اقطابی اولان اولیالر، كشف و كرامتلرینە اعتماد ایدرك.. و بتون عقول نورانیە اربابی اولان اصفیالر، تحقیقاتلرینە استناد ایدرك، بر تك، واحد احد، واجب الوجود، خالق كلّ شیئڭ وجوب وجودینە و وحدتنە و كمال ربوبیتنە شهادتلری، پك بیوك و نورانی بر پنجرەدر. هم هر وقت او مقام ربوبیتی كوسترمكدەدر.

ای بیچارە منكر! كیمە كوونییورسڭكە، بونلری دیڭلەمییورسڭ؟ ویاخود كوندوز ایچندە كوزیڭی قپامقلە دنیایی كیجەمی اولدی ظن ایدییورسڭ؟

(طوقوزنجی پنجرە: ) كائناتدەكی عبادت عمومیە، بالبداهە بر معبود مطلقی كوسترییور. اوت، عالم ارواحە و باطنە كیدن و روحانی و ملكلرلە كوروشن ذاتلرڭ شهادتلریلە ثابت اولان عموم روحانی و ملائكەلرڭ كمال امتثال ایلە عبودیتلری.. و بالمشاهدە بتون ذی حیاتلرڭ كمال انتظام ایلە عبودیتكارانە وظیفەلر كورمەلری.. و بالمشاهدە عناصر كبی بتون جماداتڭ كمال اطاعت ایلە عبودیتكارانە خدمتلری، بر معبود بالحقڭ وجوب وجودینی و وحدتنی كوستردیگی كبی..

هر بر طائفەسی اجماع و تواتر قوّتنی طاشییان بتون عارفلرڭ حقیقتلی معرفتلری..

بتون شاكرلر طائفەسنڭ ثمرەدار شكرلری.. و بتون ذاكرلرڭ فیضلی ذكرلری.. و بتون حامدلرڭ نعمت آرتیران حمدلری.. و بتون موحّدلرڭ برهانلی توحیدلری و توصیفلری.. و بتون محبلرڭ حقیقی محبّت و عشقلری.. و بتون مریدلرڭ صادق ارادە و رغبتلری.. و بتون منیبلرڭ جدّی طلب و اِنَابَەلری، یینە معروف، مذكور، مشكور، محمود، واحد، محبوب، مرغوب، مقصود اولان او معبود ازلینڭ وجوب وجودینی و كمال ربوبیتنی و وحدتنی كوستردیگی كبی.. كامل انسانلردەكی بتون مقبول عباداتڭ و او مقبول عباداتڭ نتیجەسندن حاصل اولان فیوضات و مناجات، مشاهدات و كشفیات، یینە او موجود لم یزل و او معبود لا یزالڭ وجوب وجودینی و وحدتنی و كمال ربوبیتنی كوستریر. ایشتە شو اوچ جهتدە ضیادار بیوك بر پنجرە وحدانیتە آچیلیر.

(اوننجی پنجرە: ) 〚 وَاَنْزَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَاَخْرَجَ بِهٖ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِاَمْرِهٖ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْاَنْهَارَ ٭ وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَٓائِبَیْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الَّیْلَ وَالنَّهَارَ ٭ وَاٰتٰیكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَاَلْتُمُوهُ وَاِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لَا تُحْصُوهَا〛 شو كائناتدەكی موجوداتڭ بربرینە تعاونی، تجاوبی، تساندی كوستریركە، عموم مخلوقات، بر تك مربّینڭ تربیەسندەدرلر. بر تك مدبّرڭ ادارەسندەدرلر. بر تك متصرّفڭ تحت تصرّفندەدرلر. بر تك سیّدڭ خدمتكارلریدرلر.

چونكە زمیندەكی ذی حیاتلرە لوازمات حیاتیەیی امر ربّانی ایلە پیشیرن كونشدن و تقویمجیلك ایدن قمردن طوت، تا ضیا، هوا، ماء، غدانڭ ذی حیاتلرڭ امدادینە قوشمەلرینە و نباتاتڭ دخی حیواناتڭ امدادینە قوشمەلرینە و حیوانات دخی انسانلرڭ امدادینە قوشمەلرینە، حتّی اعضای بدنڭ بربرینڭ معاونتنە قوشمەلرینە و حتّی غدا ذرّاتنڭ حجیرات بدنیەنڭ امدادینە قوشمەلرینە قدر جاری اولان بر دستور تعاون ایلە، جامد و شعورسز اولان او موجودات متعاونە، بر قانون كرم، بر ناموس شفقت، بر دستور رحمت آلتندە غایت حكیمانە، كریمانە بربرینە یاردیم ایتمك، بربرینڭ صدای حاجتنە جواب ویرمك، بربرینی تقویە ایتمك، البتە، بالبداهە بر تك، یكتا، واحد احد، فرد صمد، قدیر مطلق، علیم مطلق، رحیم مطلق، كریم مطلق بر ذات واجب الوجودڭ خدمتكارلری و مأمورلری و مصنوعلری اولدقلرینی كوستریر.

ایشتە ای بیچارە مفلس فلسفی! بو معظّم پنجرەیە نە دییورسڭ؟ سنڭ تصادفڭ بوڭا قاریشابیلیرمی؟

(اون برنجی پنجرە: ) 〚 اَلَا بِذِكْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ〛 بتون ارواح و قلوبڭ ضلالتدن نشئت ایدن اضطرابات و كشماكش و اضطراباتدن نشئت ایدن معنوی ألملردن قورتولمەلری، بر تك خالقی طانیمق ایلە اولور. بتون موجوداتی بر تك صانعە ویرمك ایلە نجات بولویورلر. بر تك اللّٰهڭ ذكریلە مطمئن اولورلر. چونكە حدسز موجودات بر تك ذاتە ویریلمزسە، یگرمی ایكنجی سوزدە قطعی اثبات ایدیلدیگی كبی، او زمان هر بر تك شیئی، حدسز اسبابە اسناد ایتمك لازم كلیركە، او حالدە بر تك شیئڭ وجودی، عموم موجودات قدر مشكل اولور.

چونكە اللّٰهە ویرسە، حدسز اشیایی بر ذاتە ویرر. اوڭا ویرمزسە، هر بر شیئی حدسز اسبابە ویرمك لازم كلیر. او وقت بر میوە، كائنات قدر مشكلات پیدا ایدر. بلكە داها زیادە مشكل اولور. چونكە ناصل بر نفر، یوز مختلف آدمڭ ادارەسنە ویریلسە، یوز مشكلات اولور. و یوز نفر، بر ضابطڭ ادارەسنە ویریلسە، بر نفر حكمندە قولای اولور. اویلە دە، چوق مختلف اسبابڭ بر تك شیئڭ ایجادندە اتّفاقلری، یوز درجە مشكلاتلی اولور. و پك چوق اشیانڭ ایجادی بر تك ذاتە ویریلسە، یوز درجە قولای اولور.

ایشتە ماهیّت انسانیەدەكی مراق و طلب حقیقت جهتندن كلن نهایتسز اضطرابدن قورتاراجق، یالڭز توحید خالق و معرفت الٰهیەدر. مادام كفردە و شركدە نهایتسز مشكلات و اضطرابات وار. البتە او یول محالدر. حقیقتی یوقدر. مادام توحیددە، موجوداتڭ یارادیلیشندەكی سهولتە و كثرتە و حسن صنعتە موافق اولارق نهایتسز سهولت و قولایلق وار. البتە او یول واجبدر، حقیقتدر.

ایشتە ای بدبخت اهل ضلالت! باق، ضلالت یولی نە قدر قراڭلقلی و ألملی. نە زورڭ واركە اورادن كیدییورسڭ؟ هم باق، ایمان و توحید یولی نە قدر قولای و صفالی. اورایە كیر، قورتول.

(اون ایكنجی پنجرە: ) 〚 سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْاَعْلٰی ٭ اَلَّذٖی خَلَقَ فَسَوّٰی ٭ وَالَّذٖی قَدَّرَ فَهَدٰی〛 سرّنجە، عموم اشیادە، خصوصًا ذی حیات مصنوعلردە، حكمتلی بر قالبدن چیقمش كبی، هر شیئە بر مقدار منتظم و بر صورت حكمتلە ویریلدیگی.. و او صورت و او مقداردە مصلحتلر و فائدەلر ایچون اگری بوگری حدودلر بولونمسی، هم مدّت حیاتلرندە دگیشدیردكلری صورت لباسلری و مقدارلری یینە حكمتلرە، مصلحتلرە موافق بر طرزدە مقدّرات حیاتیەدن تركیب ایدیلن معنوی و منتظم برر صورت، برر مقدار بولونمسی، بالبداهە كوستریركە، بر قدیر ذوالجلالڭ و بر حكیم ذوالكمالڭ قدر دائرەسندە صورتلری و بیچیملری ترتیب ایدیلن

و قدرتڭ دستگاهندە وجودلری ویریلن او حدسز مصنوعات، او ذاتڭ وجوب وجودینە دلالت و وحدتنە و كمال قدرتنە حدسز لسان ایلە شهادت ایدرلر.

سن كندی جسمڭە و اعضالریڭە و اونلردەكی اگری بوگری یرلرڭ میوەلرینە و فائدەلرینە باق. كمال حكمت ایچندە كمال قدرتی كور.

(اون اوچنجی پنجرە: ) 〚 وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ〛 سرّنجە، هر شی لسان مخصوصی ایلە خالقنی یاد ایدر. تقدیس ایدر.

اوت، بتون موجوداتڭ لسان حال و قال ایلە ایتدیگی تسبیحات، بر تك ذات مقدّسەنڭ وجودینی كوسترییور. اوت، فطرتڭ شهادتی رد ایدیلمز. دلالت حال ایسە، خصوصًا چوق جهتلرلە كلسە شبهە كتیرمز. باق، حدسز فطری شهادتی تضمّن ایدن و نهایتسز طرزلردە لسان حال ایلە دلالت ایدن و متداخل دائرەلر كبی بر تك مركزە باقان شو موجوداتڭ منتظم صورتلری، هر بری برر دیلدر. و موزون هیئتلری، هر بری برر لسان شهادتدر. و مكمّل حیاتلری، هر بری برر لسان تسبیحدركە، یگرمی دردنجی سوزدە قطعی اثبات ایدیلدیگی كبی، او بتون دیللر ایلە پك ظاهر بر صورتدە تسبیحاتلری و تحیّاتلری و بر تك مقدّس ذاتە شهادتلری، ضیا كونشی كوستردیگی كبی بر تك ذات واجب الوجودی كوستریر. و كمال الوهیتنە دلالت ایدر.

(اون دردنجی پنجرە: ) 〚 قُلْ مَنْ بِیَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَیْءٍ ٭ وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ ٭ مَا مِنْ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِیَتِهَا ٭ اِنَّ رَبّیٖ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ حَفٖیظٌ〛 سرلرنجە، هر شی هر شیئندە و هر شأنندە تك بر خالق ذوالجلالە محتاجدر.

اوت، كائناتدەكی موجوداتە باقییورز و كورییورزكە، ضعف مطلق ایچندە بر قوّت مطلقە تظاهراتی وار. و عجز مطلق ایچندە بر قدرت مطلقەنڭ آثاری كورونویور. مثلا، نباتاتڭ تخوملرندە و كوكلرندەكی عقدۀ حیاتیەلرینڭ انتباهلری زمانندە كوستردكلری خارقە وضعیتلری كبی.

هم فقر مطلق و قورولق ایچندە بر غنای مطلقڭ تظاهراتی وار. قیشدەكی طوپراغڭ و آغاچلرڭ وضعیت فقیرانەلری و بهاردە شعشعەلی ثروت و غنالری كبی.

هم جمود مطلق ایچندە بر حیات مطلقەنڭ ترشّحاتی كورونویور. عناصر جامدەنڭ ذی حیات مادّەلرە انقلابی كبی.

هم بر جهل مطلق ایچندە محیط بر شعورڭ تظاهراتی

كورونویور. ذرّەلردن ییلدیزلرە قدر هر شیئڭ حركاتندە نظامات عالمە و مصالح حیاتە و مطالب حكمتە موافق بر طرزدە حركت ایتمەلری و شعوركارانە وضعیتلری كبی.

ایشتە بو عجز ایچندەكی قدرت و ضعف ایچندەكی قوّت و فقر ایچندەكی ثروت و غنا.. و جمود و جهل ایچندەكی حیات و شعور، بالبداهە و بالضّرورە بر قدیر مطلق و قویّ مطلق و غنیّ مطلق و علیم مطلق و حیّ قیّوم بر ذاتڭ وجوب وجودینە و وحدتنە قارشو هر طرفدن پنجرەلر آچار. هیئت مجموعەسیلە بیوك بر مقیاسدە بر جادّۀ نورانیەیی كوستریر.

ایشتە ای طبیعت باتاقلغنە دوشن غافل! اگر طبیعتی بیراقوب قدرت الٰهیەیی طانیمازسەڭ، هر بر شیئە، حتّی هر بر ذرّەیە حدسز بر قوّت و قدرت و نهایتسز بر حكمت و مهارت، بلكە اكثر اشیایی كورەجك، بیلەجك، ادارە ایدەجك بر اقتدار هر شیدە بولوندیغنی قبول ایتمك لازم كلیر.

(اون بشنجی پنجرە: ) 〚 اَلَّذٖٓی اَحْسَنَ كُلَّ شیءٍ خَلَقَهُ〛 سرّنجە، هر شیئە، او شیئڭ قابلیّت ماهیّتنە كورە كمال میزان و انتظام ایلە بیچیلوب، حسن صنعت ایلە ترتیب ایدیلوب، اڭ قیصە یولدە، اڭ كوزل بر صورتدە، اڭ خفیف بر طرزدە، استعمالجە اڭ قولای بر شكلدە.. مثلا، قوشلرڭ البسەلرینە و هر وقت تویلرینی قولایجە اویناتمەلرینە و استعمال ایتمەلرینە باق. هم اسرافسز، حكمتلی بر طرزدە وجود ویرمك، صورت كییدیرمك، اشیا عددنجە دیللر ایلە بر صانع حكیمڭ وجوب وجودینە شهادت و بر قدیر علیم مطلقە اشارت ایدرلر.

(اون آلتنجی پنجرە: ) روی زمیندە موسم بَموسم تازەلنن مخلوقاتڭ ایجاد و تدبیرلرندەكی انتظامات و تنظیمات، بالبداهە بر حكمت عامّەیی كوستریر. صفت موصوفسز اولمدیغندن، البتە او حكمت عامّە بالضّرورە بر حكیمی كوستریر.

هم او پردۀ حكمت ایچندە خارقە تزیینات، بالبداهە بر عنایت تامّەیی كوستریر. و او عنایت تامّە، بالضّرورە عنایتكار بر خالق كریمی كوستریر. و او پردۀ عنایتدە عمومە شامل بر تلطیفات و احسانات، بالبداهە بر رحمت واسعەیی كوستریر. و او رحمت واسعە، بالضّرورە بر رحمن رحیمی كوستریر. و او پردۀ رحمت اوستندە دخی بتون رزقە محتاج ذی حیاتلرڭ لایق و مكمّل بر طرزدە اعاشەلری و ارتزاقلری، بالبداهە تربیەكارانە بر رزّاقیت و شفقتكارانە بر ربوبیّتی كوستریر. و او تربیە و ادارە، بالضّرورە بر رزّاق كریمی كوستریر.

اوت، زمینڭ یوزندە كمال حكمتلە تربیە ایدیلن و كمال عنایت ایلە تزیین ایدیلن و كمال رحمتلە تلطیف ایدیلن و كمال شفقت ایلە اعاشە ایدیلن بتون مخلوقات، برر برر بر صانع حكیم، كریم، رحیم، رزّاقڭ وجوبنە شهادت و وحدتنە اشارت ایتدكلری كبی.. یر یوزینڭ مجموعندە تظاهر ایدن و عمومندە كورولن و قصد و ارادەیی بالبداهە كوسترن حكمت عامّە.. و حكمتی دخی تضمّن ایدن عموم مصنوعاتە شامل عنایت تامّە.. و عنایت و حكمتی تضمّن ایدن و عموم موجودات ارضیەیە شامل اولان رحمت واسعە.. و رحمت و حكمت و عنایتی دە تضمّن ایدن عموم ذی حیاتە شامل بر صورتدە و غایت كریمانە بر طرزدە اولان رزق و اعاشۀ عمومیەیی بردن نظرە آل، باق.

ناصلكە الوان سبعە، ضیایی تشكیل ایدر. و یر یوزینی تنویر ایدن او ضیا، ناصل شبهەسز كونشی كوستریر. اویلە دە، او حكمت ایچندەكی عنایت و عنایت ایچندەكی رحمت و رحمت ایچندەكی اعاشۀ رزقی، نهایت درجەدە حكیم، كریم، رحیم، رزّاق بر واجب الوجودڭ وحدتنی و كمال ربوبیتنی بیوك بر مقیاسدە، یوكسك بر درجەدە، پارلاق بر صورتدە كوستریر.

ایشتە ای سرسم منكر غافل! كوز اوڭندەكی بو حكیمانە، كریمانە، رحیمانە، رزّاقانە تربیّتی و بو عجیب و خارقە و معجزە كیفیتی، نە ایلە ایضاح ایدەبیلیرسڭ؟ سنڭ كبی سرسری تصادفلەمی؟ و قلبڭ كبی كور قوّتلەمی؟ و قفاڭ كبی صاغیر طبیعتلەمی؟ و سنڭ كبی عاجز، جامد، جاهل اسبابلەمی؟ یوقسە نهایتسز درجەدە مقدّس، منزّه، مبرّا، معلّا و نهایتسز درجەدە قدیر، علیم، سمیع، بصیر اولان ذات ذوالجلالە، نهایتسز درجەدە عاجز، جاهل، صاغیر، كور، ممكن، مسكین اولان طبیعت نامنی ویروب، نهایتسز خطا ایشلەمكمی ایسترسڭ؟ هم كونش كبی پارلاق شو حقیقتی، هانكی قوّتلە سوندیرەبیلیرسڭ؟ هانكی پردۀ غفلت آلتندە صاقلایابیلیرسڭ؟

(اون یدنجی پنجرە: ) 〚 اِنَّ فِی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ لَاٰیَاتٍ لِلْمُؤْمِنٖینَ〛 زمینڭ یوزینی یاز زمانندە تماشا ایدوب كورییورزكە: ایجاد اشیادە مشوّشیتی اقتضا ایدن و انتظامسزلغە سبب اولان نهایتسز سخاوت و بر جود مطلق، غایت درجەدە بر انسجام و انتظام ایچندە كورونویور. ایشتە، زمین یوزینی تزیین ایدن بتون نباتاتی كور!

هم میزانسزلغی و قبالغی اقتضا ایدن ایجاد اشیادەكی سرعت مطلقە دخی، كمال موزونیت ایچندە كورونویور. ایشتە، زمین یوزینی سوسلندیرن بتون میوەلرە باق!

هم اهمّیتسزلگی، بلكە چركینلگی اقتضا ایدن

كثرت مطلقە دخی، كمال حسن صنعت ایچندە كورونویور. ایشتە، یر یوزینی یالدیزلایان بتون چیچكلرە باق!

هم صنعتسزلغی، بسیطلگی اقتضا ایدن ایجاد اشیادەكی سهولت مطلقە دخی، نهایتسز درجەدە صنعتكارلق و مهارت و اهتمامكارلق ایچندە كورونویور. ایشتە، یر یوزندەكی آغاچ و نباتات جهازاتنڭ صندوقچەلری و پروغراملری و تاریخچۀ حیاتلرینڭ قوطوجقلری حكمندە اولان بتون تخوملرە چكردكلرە دقّتلە باق.

هم اختلاف و آیریلغی اقتضا ایدن اوزاقلق و بعد مطلق دخی، بر اتّفاق مطلق ایچندە كورونویور. ایشتە، بتون اقطار زمیندە زرع ایدیلن هر نوع حبوباتە باق.

هم قاریشمەیی و بولاشمەیی اقتضا ایدن كمال اختلاط بالعكس كمال امتیاز و تفریق ایچندە كورونویور. ایشتە، بتون یر آلتنە قاریشیق آتیلان و مادّە اعتباریلە بربرینە بڭزەین تخوملرڭ سنبل وقتندە كمال امتیازلری و آغاچلرە كیرن مختلف مادّەلرڭ یاپراق، چیچك و میوەلرە كمال امتیاز ایلە تفریقلری و معدەیە كیرن قاریشیق غدالرڭ مختلف اعضا و حجیراتە كورە كمال امتیاز ایلە آیریلمەلرینە باق، كمال حكمت ایچندە كمال قدرتی كور.

هم اهمّیتسزلگی، قیمتسزلگی اقتضا ایدن غایت درجەدە مبذولیت و نهایت درجەدە اوجوزلق دخی، یر یوزندە مصنوعاتجە، صنعتجە نهایت درجەدە قیمتدار و بهالی بر كیفیتدە كورونویور. ایشتە، او حدسز عجائب صنعت ایچندە یر یوزینڭ رحمانی سفرەسندە، یالڭز قدرتڭ شكرلەمەلری اولان دوتلرڭ نوعلرینە باق. كمال رحمتی كمال صنعت ایچندە كور.

ایشتە بتون روی زمیندە غایت قیمتدارلق ایلە برابر، حدسز اوجوزلق.. و حدسز اوجوزلق ایچندە حدسز اختلاط و قاریشیقلق ایلە برابر، حدسز امتیاز و تفریق.. و حدسز امتیاز و تفریق ایچندە غایت اوزاقلق ایلە برابر، صوڭ درجەدە موافقت و بڭزەییش.. و صوڭ درجە بڭزەمك ایچندە غایت درجەدە سهولت و قولایلق ایلە برابر، غایت درجەدە اهتمامكارانە یاپیلیش.. و غایت درجەدە كوزل یاپیلیش ایچندە سرعت مطلقە و چابوقلق ایلە برابر، غایت درجەدە موزون و میزانلی و اسرافسزلق.. و غایت درجەدە اسرافسزلق ایچندە صوڭ درجە چوقلق و كثرت ایلە برابر، صوڭ درجە حسن صنعت.. و صوڭ درجە حسن صنعت ایچندە نهایت درجەدە سخاوت ایلە برابر انتظام مطلق، البتە كوندوز ایشیغی، ایشیق كونشی كوستردیگی كبی، بر قدیر ذوالجلالڭ، بر حكیم ذوالكمالڭ، بر رحیم ذوالجمالڭ وجوب وجودینە و كمال قدرتنە و جمال ربوبیتنە و وحدانیتنە و احدیتنە شهادت ایدرلر. و 〚 لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰی〛 سرّینی كوستریرلر.

شیمدی ای بیچارە جاهل، غافل، معنّد، معطّل! بو حقیقت عظمایی نە ایلە تفسیر ایدەبیلیرسڭ؟ بو نهایت درجەدە معجزە و خارقە كیفیتی نە ایلە ایضاح ایدەبیلیرسڭ؟ بو حدسز درجەدە عجیب شو صنعتلری نەیە اسناد ایدەبیلیرسڭ؟ بو یر یوزی درجەسندە كنیش بو پنجرەیە هانكی پردۀ غفلتی آتوب قپاتابیلیرسڭ؟ سنڭ تصادفڭ نرەدە؟ طبیعت دیدیگڭ و كووندیگڭ شعورسز یولداشڭ و ضلالتدە استنادكاهڭ و آرقداشڭ نرەدە؟ بو ایشلرە تصادفڭ قاریشمەسی یوز درجە محال دگلمی؟ و شو خارقە ایشلرڭ بیڭدن برینی طبیعتە حوالەسی، بیڭ درجە محال اولمایورمی؟ یوقسە جامد، عاجز طبیعتڭ هر بر شیئڭ ایچندە، او شیدن یاپیلان اشیا عددنجە معنوی ماكینەلری، مطبعەلریمی وار؟

(اون سكزنجی پنجرە: ) 〚 اوَلَمْ یَنْظُرُوا فٖی مَلَكُوتِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ〛 یگرمی ایكنجی سوزدە ایضاح ایدیلن شو تمثیلە باقكە: ناصل مكمّل، منتظم، صنعتلی، سرای كبی بر اثر، بالبداهە منتظم بر فعلە دلالت ایدر. یعنی بر بنا، بر دولكرلگە دلالت ایدر. و مكمّل منتظم بر فعل، بالضّرورە مكمّل بر فاعلە و ماهر بر اوستەیە، بر دولكرە دلالت ایدر. و مكمّل اوستە و دولكر عنوانلری، بالبداهە مكمّل بر صفتە، یعنی صنعت ملكەسنە دلالت ایدر. و مكمّل صفت و او مكمّل ملكۀ صنعت، بالبداهە مكمّل بر استعدادڭ وجودینە دلالت ایدر. و مكمّل بر استعداد ایسە، عالی بر روح و یوكسك بر ذاتڭ وجودینە دلالت ایدر.

اویلە دە، زمینڭ یوزینی، بلكە كائناتی طولدیران متجدّد اثرلر، بالبداهە غایت درجۀ كمالدە بولونان افعالی كوسترییور.

و شو نهایت درجەدەكی انتظام و حكمت دائرەسندەكی افعال، بالبداهە عنوانلری و اسملری مكمّل اولان بر فاعلی كوسترییور. چونكە منتظم حكیمانە فعللر فاعلسز اولمدیغی، قطعیًّا معلوم.

و صوڭ درجە مكمّل عنوانلر، او فاعلڭ صوڭ درجە كمالدەكی صفتلرینە دلالت ایدر. چونكە فنّ صرفجە، ناصل اسم فاعل مصدردن یاپیلییور. اویلە دە، عنوانلرڭ و اسملرڭ دخی مصدرلری و منشألری صفتلردر.

و صوڭ درجۀ كمالدە صفتلر، شبهەسز صوڭ درجە مكمّل اولان شئونات ذاتیەیە دلالت ایدر.

و قابلیت ذاتیە (تعبیر ایدەمدیگمز) او مكمّل شئون ذاتیە، بحقِّ الیقین حدسز درجۀ كمالدە اولان بر ذاتە دلالت ایدر.

ایشتە، بتون عالمدەكی آثار صنعت و بتون مخلوقات، هر بری برر اثر مكمّل اولدیغندن، هر بری بر فعلە و فعل ایسە اسمە