اون طقوزنجی مكتوب

معجزات احمدیەؐ رسالەسی ذوالفقار مجموعەسنە یازیلدیغی ایچون بورایە یازیلمامشدر.

[یگرمنجی مكتوب]

بِاسْمِهٖ

وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللُّٰە وَحْدَهُ لَا شَرٖیكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ یُحْیٖی وَیُمٖیتُ وَهُوَ حَیٌّ لَا یَمُوتُ بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَهُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ قَدٖیرٌ وَاِلَیْهِ الْمَصٖیرُ

صباح و آقشام نمازندن صوڭرە تكراری پك چوق فضیلتی بولونان و بر روایت صحیحەدە اسم اعظم مرتبەسنی طاشییان شو جملۀ توحیدیەنڭ اون بر كلمەسی وار. هر بر كلمەسندە هم برر مژدە و بشارت، هم برر مرتبۀ توحید ربوبیت، هم بر اسم اعظم نقطەسندە بر كبریای وحدت و بر كمال وحدانیّت واردر. بو بیوك و علوی حقیقتلرڭ ایضاحنی سائر سوزلرە حوالە ایدوب، بر وعدە بناءً، شیمدیلك مجمل بر خلاصە صورتندە [ایكی مقام] و بر [مقدِّمە] ایلە اوڭا بر فهرستە یاپاجغز.

[مقدِّمە] ای انسان! قطعیًّا بیلكە، خلقتڭ اڭ یوكسك غایەسی و فطرتڭ اڭ یوجە نتیجەسی، ایمان باللّٰهدر. و انسانیتڭ اڭ عالی مرتبەسی و بشریتڭ اڭ بیوك مقامی، ایمان باللّٰه ایچندەكی معرفت اللّٰهدر. و جن و انسڭ اڭ پارلاق سعادتی و اڭ طاتلی نعمتی، او معرفت اللّٰه ایچندەكی محبّت اللّٰهدر. و روح بشر ایچون اڭ خالص سرور و قلب انسان ایچون اڭ صافی سوینچ، او محبّت اللّٰه ایچندەكی لذّت روحانیەدر. اوت، بتون حقیقی سعادت و خالص سرور و شیرین نعمت و صافی لذّت، البتە معرفت اللّٰه

و محبّت اللّٰهدەدر. اونلر اونسز اولاماز. جناب حقّی طانییان و سَون، نهایتسز سعادتە، نعمتە، انوارە، اسرارە یا بالقوّە ویا بالفعل مظهردر. اونی حقیقی طانیمایان، سومەین، نهایتسز شقاوتە، آلامە و اوهامە معنًا و مادّةً مبتلا اولور. اوت، شو پریشان دنیادە، آوارە نوع بشر ایچندە، ثمرەسز بر حیاتدە، صاحبسز و حامیسز بر صورتدە، عاجز، مسكین بر انسان، بتون دنیانڭ سلطانی دە اولسە قاچ پارە ایدر؟ ایشتە بو آوارە نوع بشر ایچندە، بو پریشان فانی دنیادە، انسان صاحبنی طانیمازسە، مالكنی بولمازسە، نە قدر بیچارە، سركردان اولدیغنی هركس آڭلار. اگر صاحبنی بولسە، مالكنی طانیسە، او وقت رحمتنە التجا ایدر. و قدرتنە استناد ایدر. او وحشتگاه دنیا، بر تنزّهگاهە دونر. بر تجارتگاه اولور.

برنجی مقام، عصای موسی مجموعەسنە ادخال ایدیلدیگی ایچون، بورایە یازیلمامشدر.

[ایكنجی مقام] اسم اعظم نقطەسندە، توحیدڭ اثباتنە مختصر بر اشارتدر.

[برنجی كلمە] [لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ] دە بر توحید الوهیّت و معبودیت واردر. شو مرتبەنڭ غایت قوّتلی بر برهاننە شویلە اشارت ایدرزكە: شو كائنات یوزندە، خصوصًا زمینڭ صحیفەسندە، غایت منتظم بر فعّالیت كورونویور. و غایت حكمتلی بر خلّاقیت مشاهدە ایدییورز. و غایت انتظاملی بر فتّاحیت، یعنی هر شیئە لایق بر شكل آچمق و صورت ویرمك، عین الیقین كورویورز. هم غایت شفقتلی، كرملی، رحمتلی بر وهّابیت و احسانات كورویورز. اویلە ایسە، بالضّرورە شو حال و شو كیفیت فعّال، خلّاق، فتّاح، وهّاب بر ذات ذوالجلالڭ وجوب وجودینی و وحدتنی اثبات ایدر. بلكە احساس ایدر.

اوت، موجوداتڭ متمادیًا زواللری، تازەلنمەلری كوسترییوركە، او موجودات، بر صانع قدیرڭ قدسی اسماسنڭ جلوەلری و انوار اسمائیەسنڭ كولكەلری و افعالنڭ اثرلری و قلم قدر و قدرتڭ نقشلری و صحیفەلری و جمال كمالنڭ آیینەلریدر. شو حقیقت عظمایە و شو توحیدڭ مرتبۀ علیاسنە، شو كائناتڭ

صاحبی، بتون كوندردیگی مقدّس كتابلر و صحفلریلە او توحیدی كوستردیگی كبی.. بتون اهل حقیقت و كاملین نوع بشر، تحقیقاتلریلە و كشفیاتلریلە عین مرتبۀ توحیدی كوسترییورلر. و كائنات دخی، عجز و فقریلە برابر، مظهر اولدیغی دائمی معجزات صنعتڭ و خوارق اقتدار و خزائن ثروتڭ شهادتیلە، عین مرتبۀ توحیدە اشارت ایدر. دیمك شاهد ازلی، بتون كتب و صحفیلە و اهل شهودڭ بتون تحقیقات و كشوفیلە.. و عالم شهادت بتون منتظم احوال و حكیمانە شئوناتیلە او مرتبۀ توحیدە بالاجماع اتّفاق ایدییورلر. ایشتە، او واحد احدی قبول ایتمەین، یا نهایتسز الٰهلری قبول ایدەجك ویاخود احمق سوفسطائی كبی هم كندینی، هم كائناتڭ وجودینی انكار ایدەجك.

[ایكنجی كلمە] [وَحْدَهُ] ایشتە شو كلمە صریح بر مرتبۀ توحیدی كوستریر. شو مرتبەیی دخی اعظمی بر صورتدە اثبات ایدن غایت قوّتلی بر برهاننە شویلە اشارت ایدرزكە: بز كوزیمزی آچدقجە، كائنات یوزینە نظریمزی صالدیردقجە، اڭ اوّل كوزیمزە ایلیشن، عام و مكمّل بر نظامدر و شامل، حسّاس بر میزاندر. كورویورز، هر شی دقیق بر نظام ایلە، حسّاس بر میزان و أولچو ایچندەدر.

داها بر پارچە دقّت نظر ایتدكجە، یڭیدن یڭی یە بر تنظیم و توزینیّت كوزیمزە چارپییور. یعنی بریسی انتظام ایلە او نظامی دگیشدیرییور. و طارتیلە او میزانی تازەلندیرییور. هر شی بر مودل اولوب، پك كثرتلە، منتظم و موزون صورتلر كییدیریلییور.

داها زیادە دقّت ایتدكجە، او تنظیم و توزین آلتندە بر حكمت و عدالت كورونویور. هر حركتدە بر حكمت و مصلحت كوزتیلییور. بر حق، بر فائدە تعقیب ایدیلییور. داها زیادە دقّت ایتدكجە، غایت حكیمانە بر فعّالیت ایچندە بر قدرتڭ تظاهراتی و هر شیئڭ هر شأننی احاطە ایدن غایت محیط بر علمڭ جلوەلری نظر شعوریمزە چارپییور.

دیمك بتون موجوداتدەكی شو نظام و میزان، عمومە عام بر تنظیم و توزینی.. و او تنظیم و توزین، عام بر حكمت و عدالتی.. و او حكمت و عدالت، بر قدرت و علمی كوزیمزە كوسترییور. دیمك بر قدیر كلّ شیء و بر علیم كلّ شیء شو پردەلر آرقەسندە عقلە كورونویور.

هم هر شیئڭ اوّلنە و آخرینە باقییورز. خصوصًا ذی حیات نوعندە كورییورزكە، باشلانغیچلری، اصللری، كوكلری، هم میوەلری و نتیجەلری اویلە بر طرزدەدركە، كویا تخوملری، اصللری برر تعریفە، برر پروغرام شكلندە بتون او موجودڭ جهازاتنی تضمّن ایدییور. و نتیجەسندە و میوەسندە، یینە بتون او ذی حیاتڭ معناسی سوزولوب اوندە تجمّع ایدر. تاریخچۀ حیاتنی اوڭا بیراقیر. كویا اونڭ اصلی اولان چكردگی، دساتیر ایجادیّەسنڭ بر مجموعەسیدر. و میوەسی و ثمرەسی ایسە، أوامر ایجادیّەسنڭ بر فهرستەسی حكمندە كورویورز.

صوڭرە او ذی حیاتڭ ظاهرینە و باطننە باقییورز. غایت درجەدە حكمتلی بر قدرتڭ تصرّفاتی و نافذ بر ارادەنڭ تصویراتی و تنظیماتی كورونویور. یعنی بر قوّت و قدرت ایجاد ایدر. بر امر و ارادە صورت كییدیرر.

ایشتە بتون موجودات، بویلە اوّلنە دقّت ایتدكجە، بر علمڭ تعریفەنامەسی.. و آخرینە دقّت ایتدكجە، بر صانعڭ پلانی و بیاننامەسی.. و ظاهرینە باقدقجە، بر فاعل مختارڭ و مریدڭ غایت صنعتلی و تناسبلی بر حلّۀ صنعتی.. و باطننە باقدقجە، بر قدیرڭ غایت منتظم بر ماكینەسنی مشاهدە ایدییورز. ایشتە شو حال و شو كیفیت، بالضّرورە و بالبداهە اعلان ایدركە، هیچ بر شی، هیچ بر زمان، هیچ بر مكان، بر تك صانع ذوالجلالڭ قبضۀ تصرّفندن خارج اولاماز. هر بر شی و بتون اشیا، بتون شئوناتیلە بر قدیر مریدڭ قبضۀ تصرّفندە تدبیر ایدیلیر. و بر رحمان رحیمڭ تنظیمیلە و لطفیلە كوزللشدیریلییور. و بر حنّان منّانڭ تزیینیلە سوسلندیریلییور.

اوت، باشندە شعور و یوزندە كوزی بولونانە، شو كائنات و شو موجوداتدەكی نظام و میزان و تنظیم و توزین.. بر، تك، یكتا، واحد، احد، قدیر، مرید، علیم، حكیم بر ذاتی، وحدانیت مرتبەسندە كوستریر. اوت، هر شیدە بر برلك وار. برلك ایسە بری كوستریر. مثلا، دنیانڭ لامبەسی اولان كونش بردر. اویلە ایسە دنیانڭ مالكی دخی بردر. مثلا، زمین یوزندەكی ذی حیاتلرڭ خدمتجیلری اولان هوا، آتش، صو بردر. اویلە ایسە اونلری استخدام ایدن و بزلرە مسخّر ایدن دخی بردر.

[اوچنجی كلمە] [لَا شَرٖیكَ لَهُ] شو كلمەیی اوتوز ایكنجی سوزڭ برنجی موقفی، غایت قوّتلی و شعشعەلی بر صورتدە اثبات ایتدیگندن، اوڭا حوالە ایدرز. اونڭ فوقندە بیان اولاماز. اوندن داها ایلری بیانە لزوم یوق. و ایضاح ایدیلمز.

[دردنجی كلمە] [لَهُ الْمُلْكُ] یعنی فرشدن عرشە، ثرادن ثریّایە، ذرّاتدن سیّاراتە، ازلدن ابدە قدر هر بر موجود، سماوات و ارض، دنیا و آخرت، هر شی اونڭ ملكیدر. مالكیت مرتبۀ عظماسی توحید اعظم صورتندە اونڭدر.

شو مرتبۀ عظمای مالكیّت و مقام اعظم توحیدڭ بر حجّت كبراسی، لطیف بر زماندە و لطیف بر خاطرەدە، عربی عبارەسندە شو عاجزڭ خاطرینە القا ایدیلدی. او لطیف خاطرەنڭ خاطری ایچون، عین عبارۀ عربیەیی قید ایدوب صوڭرە مأٓلنی یازاجغز. [لَهُ الْمُلْكُ لِاَنَّ ذَاكَ الْعَالَمَ الْكَبٖیرَ كَهٰذَا الْعَالَمِ الصَّغٖیرِ] [مَصْنُوعُ قُدْرَتِهٖ مَكْتُوبُ قَدَرِهٖ] [اِبْدَاعُهُ لِذَاكَ صَیَّرَهُ مَسْجِدًا اٖیجَادُهُ لِهٰذَا صَیَّرَهُ سَاجِدًا] [اِنْشَٓائُهُ لِذَاكَ صَیَّرَ ذَاكَ مُلْكًا اٖیجَادُهُ لِهٰذَا صَیَّرَهُ مَمْلُوكًا] [صَنْعَتُهُ فٖی ذَاكَ تَظَاهَرَتْ كِتَابًا صِبْغَتُهُ فٖی هٰذَا تَزَاهَرَتْ خِطَابًا] [قُدْرَتُهُ فٖی ذَاكَ تُظْهِرُ حَشْمَتَهُ رَحْمَتُهُ فٖی هٰذَا تُنَظِّمُ نِعْمَتَهُ] [حَشْمَتُهُ فٖی ذَاكَ تَشْهَدُ هُوَ الْوَاحِدُ نِعْمَتُهُ فٖی هٰذَا تُعْلِنُ هُوَ الْاَحَدُ] [سِكَّتُهُ فٖی ذَاكَ فِی الْكُلِّ وَالْاَجْزَٓاءِ خَاتَمُهُ فٖی هٰذَا فِی الْجِسْمِ وَالْاَعْضَٓاءِ]

[برنجی فقرە] [ذَاكَ الْعَالَمَ الْكَبٖیرَ... الٓخرە] یعنی شو كائنات دینیلن عالم اكبر و انسان دینیلن اونڭ مثال مصغّری اولان عالم اصغر، قدرت و قدر قلمی ایلە یازیلان آفاقی و انفسی وحدانیت دلائلنی كوسترییورلر. اوت، كائناتدەكی صنعت منتظمەنڭ كوچك بر مقیاسدە نمونەسی انساندە واردر. او دائرۀ كبرادەكی صنعت، صانع واحدە شهادت ایتدیگی كبی.. شو انساندە اولان كوچك مقیاسدەكی خردەبینی صنعت دخی، یینە او صانعە اشارت ایدر. وحدتنی كوستریر.

هم ناصلكە شو انسان، غایت معنیدار بر مكتوب ربّانیدر. منتظم بر قصیدۀ قدردر. اویلە دە، شو كائنات دخی عین او قلم قدر ایلە، فقط بیوك بر مقیاسدە یازیلمش منتظم بر قصیدۀ قدردر. هیچ ممكنمیدركە، حدسز علامت فارقە ایلە بتون انسانلرە باقان شو انسان یوزندەكی سكّۀ وحدتە و بتون موجوداتی اوموز اوموزە، ال الە، باش باشە ویرن كائنات اوستندەكی خاتم وحدانیّتە، واحد احددن باشقە بر شیئڭ مداخلەسی بولونسون؟

[ایكنجی فقرە] [اِبْدَاعُهُ لِذَاكَ.. الٓخرە] مأٓلی شودر: صانع حكیم، عالم اكبری اویلە بدیع بر صورتدە خلق ایدوب، آیات كبریاسنی اوستندە نقش ایتمشكە، كائناتی بر مسجد كبیر شكلنە دوندیرمش. و انسانی دخی اویلە بر طرزدە ایجاد ایدوب، اوڭا عقل ویرەرك، اونڭلە او معجزات صنعتنە و او بدیع قدرتنە قارشو سجدۀ حیرت ایتدیرەرك، اوڭا آیات كبریایی اوقوتدیروب، كمربستۀ عبودیت ایتدیرەرك، او مسجد كبیردە بر عبد ساجد فطرتندە یاراتمشدر. هیچ ممكنمیدركە، شو مسجد كبیرڭ ایچندەكی ساجدلرڭ، عابدلرڭ معبود حقیقیلری، او صانع واحد احددن باشقەسی اولابیلسین؟

[اوچنجی فقرە] [اِنْشَٓائُهُ لِذَاكَ... الٓخرە] مأٓلی شودركە: او مالك الملك ذوالجلال، عالم اكبری، باخصوص كرۀ ارض یوزینی اویلە بر صورتدە انشا ایدرك یاپمشدركە، بربری ایچندە حدسز دائرەلر اولوب، هر بر دائرە بر تارلە حكمندە اولوب، وقت بوقت، موسم بموسم، عصر بعصر أكر، بیچر، محصولات آلیر. متمادیًا ملكنی چالیشدیرر. تصرّف ایدر. اڭ بیوك دائرە اولان ذرّات عالمنی بر تارلە یاپوب، هر زمان كائنات قدر محصولاتی قدرتیلە، حكمتیلە اوندە أكر، بیچر، قالدیرر. عالم شهادتدن عالم غیبە، دائرۀ قدرتدن دائرۀ علمە كوندریر. صوڭرە متوسّط بر دائرە اولان زمین یوزینی عینًا اویلە بر مزرعە یاپمشكە، موسم بموسم عالملری، انواعلری ایچندە أكر، بیچر، قالدیرر. معنوی محصولاتنی دخی غیبی، اخروی، مثالی و معنوی عالملرینە كوندریر. داها كوچك بر دائرە اولان بر باغچەیی یینە یوز دفعە، بیڭ دفعە قدرتلە طولدیروب، حكمتلە بوشالتدیرییور. داها كوچك بر دائرە اولان بر ذی حیاتی، مثلا بر آغاجی، بر انسانی یوز دفعە اونڭ قدر اوندن محصولات آلیر.

دیمك او مالك الملك ذوالجلال، كوچك بیوك، جزئی كلّی هر شیئی برر مودل حكمندە انشا ایدرك، یوزلر طرزدە تازە تازە نقشلرلە منقّش منسوجات صنعتنی اونلرە كییدیرر. جلوۀ اسماسنی، معجزات قدرتنی اظهار ایدر. كندی ملكندە هر بر شیئی برر صحیفە حكمندە انشا ایتمش. هر صحیفەدە یوزر طرزدە معنیدار مكتوباتنی یازار. حكمتنڭ آیاتنی اظهار ایدر. ذی شعورلرە اوقوتدیرر. شو عالم اكبری ملك شكلندە انشا ایتمكلە برابر، شو انسانی دخی اویلە بر صورتدە خلق ایتمشدر و اوڭا اویلە جهازات و آلتلر و حواس و

حسّیاتلر و بالخاصّە نفس، هوا و احتیاج و اشتها و حرص و دعوا ویرمشدركە، او كنیش ملكندە بتون ملكە محتاج بر مملوك حكمنە كتیرمشدر. ایشتە هیچ ممكنمیدركە، پك بیوك اولان عالم ذرّاتدن، تا بر سینگە قدر، بتوننی ملك و تارلە یاپان.. و كوچك انسانی او بیوك ملكە ناظر و مفتّش و چفتجی و تجّار و دلّال و عابد و مملوك یاپدیران.. و كندینە محترم بر مسافر و سوكیلی بر مخاطب اتّخاذ ایدن او مالك الملك ذوالجلالدن باشقە، او ملكە تصرّف ایدوب، او مملوكە سیّد اولابیلسین؟

[دردنجی فقرە] [صَنْعَتُهُ فٖی ذَاكَ... الٓخرە] عبارەسیدر. مأٓلی شودركە: صانع ذوالجلالڭ عالم اكبردەكی صنعتی او درجە معنیداردركە، او صنعت بر كتاب صورتندە تظاهر ایدوب، كائناتی بر كتاب كبیر حكمنە كتیردیگندن، عقلِ بشر، حقیقی فنّ حكمت كتبخانەسنی اوندن آلدی. و اوڭا كورە یازدی. و او كتاب حكمت او درجە حقیقتلە باغلی و حقیقتدن مدد آلییوركە، بیوك كتاب مبینڭ بر نسخەسی اولان قرآن حكیم شكلندە اعلان ایدیلدی.

هم ناصلكە كائناتدەكی صنعتی، كمال انتظامندن كتاب شكلنە كیردی. انساندەكی صبغتی و نقش حكمتی دخی، خطاب چیچگنی آچدی. یعنی او صنعت، او درجە معنیدار و حسّاس و كوزلدركە، او ماكینۀ ذی حیاتدەكی جهازاتی فونوغراف كبی نطقە كلدی، سویلتدیردی. و اویلە بر احسن تقویم ایچندە بر صبغۀ ربّانیّە ویرمشكە، او مادّی، جسمانی، جامد قفادە معنوی، غیبی، حیاتدار اولان بیان و خطاب چیچگی آچیلدی. و او انسان قفاسندەكی قابلیت نطق و بیانە، او درجە علوی جهازات و استعداد ویردیكە، سلطان ازلی یە مخاطب اولاجق بر مقامدە انكشاف ایتدیردی. ترقّی ویردی. یعنی فطرت انسانیەدەكی صبغت ربّانیّە خطاب الٰهی چیچگنی آچدی. هیچ ممكنمیدركە، كتاب درجەسنە كلن بتون موجوداتدەكی صنعتە و خطاب مقامنە كلن انساندەكی او صبغتە واحد احددن باشقەسی قاریشابیلسین؟ حاشا!

[بشنجی فقرە] [قُدْرَتُهُ فٖی ذَاكَ... الٓخرە] عبارەسیدر. مأٓلی شودركە: قدرت الٰهیّە، عالم اكبردە، حشمت ربوبیتنی كوسترییور. رحمت ربّانیە ایسە، عالم اصغر اولان انساندە نعمتلری تنظیم ایدییور.

یعنی صانعڭ قدرتی، كبریا و جلال نقطەسندە، كائناتی اویلە محتشم بر سرای شكلندە ایجاد ایدییوركە، كونشی بیوك بر الكتریك لامبەسی، قمری قندیل و ییلدیزلری موملر میوەلریلە یالدیزلار، الكتریكلر.. و زمین یوزینی بر سفرە، بر تارلە، بر باغچە، بر خلیچە.. و طاغلری برر مخزن، برر دیرك، برر قلعە.. و هكذا، بتون اشیایی بیوك بر مقیاسدە او بیوك سرایڭ لوازماتی شكلنە كتیرەرك شعشعەلی بر صورتدە حشمت ربوبیتنی كوستردیگی كبی.. جمال نقطەسندە رحمتی دخی، اڭ كوچك ذی حیاتە قدر هر ذی روحە انواع نعمتنی ویرر. اونڭ ایلە تنظیم ایدر. باشدن آشاغی یە قدر نعمتلرلە سوسلەیوب لطف و كرملە تزیین ایدر. و او حشمت جلالیەیە قارشو جمال رحمتنی او كوچوجك لسانلرلە او بیوك لسانە قارشو چیقاریر.

یعنی كونش و عرش كبی بیوك جِرِمْلر، حشمت لسانیلە "یا جلیل، یا كبیر، یا عظیم!" دیدكلری وقت، سینك و سَمَكْ كبی او كوچوجك ذی حیاتلر دخی، رحمت لسانیلە، "یا جمیل، یا رحیم، یا كریم!" دییەرك، او موسیقۀ كبرایە لطیف نغماتلرینی قاتییورلر، طاتلیلاشدیرییورلر. هیچ ممكنمیدركە، او جلیل ذوالجمالدن و او جمیل ذوالجلالدن باشقە بر شی، كندی باشیلە شو عالم اكبر و اصغرە ایجاد جهتندە مداخلە ایدەبیلسین؟ حاشا!

[آلتنجی فقرە] [حَشْمَتُهُ فٖی ذَاكَ... الٓخرە] عبارەسیدر. مأٓلی شودركە: یعنی كائناتڭ هیئت مجموعەسندە تظاهر ایدن حشمت ربوبیت، وحدانیت الٰهیەیی اثبات ایدوب كوستردیگی كبی.. ذی حیاتلرڭ جزؤیاتلرینە مُقَنَّنْ ارزاقلرینی ویرن نعمت ربّانیە دخی، احدیّت الٰهیّەیی اثبات ایدوب كوستریر.

واحدیت ایسە، بتون او موجودات برینڭدر و برینە باقار و برینڭ ایجادیدر دیمكدر. احدیت ایسە، هر بر شیدە خالق كلّ شیئڭ اكثر اسماسی تجلّی ایدییور دیمكدر. مثلا، كونشڭ ضیاسی بتون زمینڭ یوزینی احاطە ایتدیگی حیثیتیلە، واحدیت مثالنی كوستریر. و هر بر شفّاف جزئدە و صو قطرەلرندە كونشڭ ضیاسی و حرارتی و ضیاسندەكی یدی رنكی و بر نوع كولكەسی بولونمسی، احدیت مثالنی كوستریر. و هر بر شیدە، خصوصًا ذی حیاتدە و بالخاصّە هر بر انساندە، او صانعڭ اكثر اسماسی اوندە تجلّی ایتدیگی جهتلە، احدیتی كوستریر.

ایشتە شو فقرە اشارت ایدركە، كائناتدە تصرّف ایدن حشمت ربوبیت، او قوجە كونشی شو زمین یوزندەكی

ذی حیاتلرە بر خدمتكار، بر لامبە، بر اوجاق.. و قوجە كرۀ زمینی اونلرە بر بشیك، بر منزل، بر تجارتگاه.. و آتشی هر یردە حاضر بر آشجی و دوست.. و بلوطی سوزكچ و مُرْضِعَە.. و طاغلری مخزن و آنبار.. و هوایی ذی حیاتلرە انفاس و نفوسە یلپازە.. و صویی یڭیدن حیاتە كیرنلرە سوت امزیرن دایە و حیواناتە آب حیات ویرن بر شربتجی حكمنە كتیرن ربوبیت الٰهیە غایت واضح بر صورتدە وحدانیت الٰهیەیی كوستریر.

اوت، خالق واحددن باشقە كیم، كونشی ارضلیلرە مسخّر بر خدمتكار ایدر؟ و او واحد احددن باشقە كیم، هوایی ألندە طوتار، پك چوق وظیفەلرلە توظیف ایدوب روی زمیندە چویك چالاك بر خدمتكار ایدر؟ و او واحد احددن باشقە كیمڭ حدّینە دوشمشدركە، آتشی آشجی یاپسین و كبریت باشی قدر بر ذرّەجك آتشە بیڭلر بطمان اشیایی یوتدیرسین؟ و هكذا، هر بر شی، هر بر عنصر، هر بر اجرام علویە او حشمت ربوبیت نقطەسندە واحد ذوالجلالی كوستریر.

ایشتە جلال و حشمت نقطەسندە واحدیت كوروندیگی كبی، جمال و رحمت نقطەسندە دخی نعمت و احسان، احدیّت الٰهیّەیی اعلان ایدر. چونكە ذی حیاتدە و بالخاصّە انساندە، او درجە صنعتِ جامعە ایچندە حدسز انواع نعمتی آڭلایاجق، قبول ایدەجك، ایستەیەجك جهازات و آلتلر واردركە، بتون كائناتدە تجلّی ایدن بتون اسماسنڭ جلوەسنە مظهردر. عادتا بر نقطۀ محراقیە حكمندە بتون اسمای حسنایی بردن ماهیّتنڭ آیینەسیلە كوستریر. و اونڭلە احدیّت الٰهیّەیی اعلان ایدر.

[یدنجی فقرە] [سِكَّتُهُ فٖی ذَاكَ فِی الْكُلِّ وَالْاَجْزَٓاءِ ٭ خَاتَمُهُ فٖی هٰذَا فِی الْجِسْمِ وَالْاَعْضَٓاءِ] مأٓلی شودركە: صانع ذوالجلال، عالم اكبرڭ هیئت مجموعەسندە بر سكّۀ كبراسی اولدیغی كبی، بتون اجزاسندە و انواعندە دخی برر سكّۀ وحدت قویمشدر. عالم اصغر اولان انسانڭ جسمندە و یوزندە برر خاتم وحدانیت باصدیغی كبی، هر بر اعضاسندە دخی برر مهر وحدتی واردر. اوت، او قدیر ذوالجلال هر شیدە، كلّیاتدە و جزئیاتدە، ییلدیزلردە و ذرّەلردە برر سكّۀ وحدت قویمشدركە، اوڭا شهادت ایدر. و برر مهر وحدانیّت باصمشدركە، اوڭا دلالت ایدر. شو حقیقت عظما، یگرمی ایكنجی سوزدە و اوتوز ایكنجی سوزدە و اوتوز اوچنجی مكتوبڭ اوتوز اوچ عدد پنجرەسندە غایت پارلاق و قطعی بر صورتدە ایضاح و اثبات ایدیلدیگندن، اونلرە حوالە ایدوب سوزی كسر، بورادە خاتمە ویررز.

[بشنجی كلمە] [لَهُ الْحَمْدُ] یعنی بتون موجوداتدە سبب مدح و ثنا اولان كمالات اونڭدر. اویلە ایسە، حمد دخی اوڭا عائددر. ازلدن ابدە قدر، هر كیمدن هر كیمە قارشو كلن و كلەجك مدح و ثنا اوڭا عائددر. چونكە سبب مدح اولان نعمت و احسان و كمال و جمال.. و مدار حمد اولان هر شی اونڭدر. اوڭا عائددر. اوت، آیات قرآنیەنڭ اشاراتیلە، بتون موجوداتدن دائمی بر صورتدە درگاە الٰهی یە كیدن بر عبودیتدر، بر تسبیحدر، بر سجدەدر، بر دعادر و بر حمد و ثنادركە، دائمی او درگاهە كیدییور.

شو حقیقت توحیدی اثبات ایدن بر برهان اعظمە شویلە اشارت ایدرزكە: شو كائناتە باقدیغمز وقت، باغستان شكلندە، سقفی علوی ییلدیزلرلە یالدیزلانمش، زمینی زینتلی موجوداتلە شنلنمش صورتدە كورونویور. ایشتە شو باغستاندەكی منتظم نورانی اجرام علویە و حكمتلی و زینتلی موجودات سفلیە، عمومًا هر بری لسان مخصوصیلە دیرلركە: بز بر قدیر ذوالجلالڭ معجزات قدرتی ییز. بر خالق حكیم و بر صانع قدیرڭ وحدتنە شهادت ایدرز.

و شو باغستان عالم ایچندەكی كرۀ ارضە باقییورز، كورییورزكە: بر باغچە شكلندە، رنگارنك، یوز بیڭلر سوسلی، چیچكلی نباتات طائفەلری اوندە سریلمش. و چشید چشید یوز بیڭلر انواع حیوانات اوندە سرپیلمشدر. ایشتە شو زمین باغچەسندە بتون او سوسلی نباتات و زینتلی حیوانات، منتظم صورتلریلە و موزون شكللریلە اعلان ایدییورلركە: بز بر تك صانع حكیمڭ صنعتندن برر معجزەسی برر خارقەسی ییز. و وحدانیّتنڭ برر دلّالی، برر شاهدی ییز.

هم او باغچەدەكی آغاچلرڭ باشلرینە باقار، كورورزكە: غایت درجەدە علیمانە، حكیمانە، كریمانە، لطیفانە، جمیلانە یاپیلمش مختلف صورتلردە میوەلری، چیچكلری كورویورز. ایشتە شونلر بالعموم بر لسان ایلە اعلان ایدرلركە: بز بر رحمان ذوالجمالڭ و بر رحیم ذوالكمالڭ معجزنما هدیەلری ییز. حیرتنما احسانلری ییز.

ایشتە باغستان كائناتدەكی اجرام و موجودات.. و كرۀ ارض باغچەسندەكی نباتات و حیوانات.. و اشجار و نباتاتڭ باشلرندەكی ازهار و ثمرات، نهایت درجەدە یوكسك بر صدا ایلە شهادت ایدر، اعلان ایدر، دیرلركە:

بزم خالقمز و مصوّریمز و بزی هدیە ویرن قدیر ذوالجمال، حكیم بی مثال، كریم پر نوال هر شیئە قدیردر. هیچ بر شی اوڭا آغیر كلمز. هیچ بر شی دائرۀ قدرتندن خارج اولاماز. قدرتنە نسبتًا ذرّەلر، ییلدیزلر بردر. كلّی، جزئی قدر قولایدر. جزء، كلّ قدر قیمتلیدر. اڭ بیوك، اڭ كوچك قدر قدرتنە نسبتًا راحتدر. كوچك، بیوك قدر صنعتلیدر. بلكە صنعتجە كوچك، بیوكدن داها بیوكدر. بتون ماضیدەكی عجائب قدرتی اولان وقوعات شهادت ایدركە، او قدیر مطلق بتون استقبالدەكی عجائب امكاناتە مقتدردر. دونی كتیرن یارینی كتیردیگی كبی، ماضی یی ایجاد ایدن او ذات قدیر، استقبالی دخی ایجاد ایدر. دنیایی یاپان او صانع حكیم، آخرتی دە یاپار. اوت، معبود بالحق یالڭز او قدیر ذوالجلال اولدیغی كبی، محمود بالاطلاق یینە یالڭز اودر. عبادت اوڭا مخصوص اولدیغی كبی، حمد و ثنا دخی اوڭا خاصدر.

هیچ ممكنمیدركە، سماوات و ارضی خلق ایدن بر صانع حكیم، سماوات و ارضڭ اڭ مهم نتیجەسی و كائناتڭ اڭ مكمّل میوەسی اولان انسانلری باشی بوش بیراقسین، اسباب و تصادفە حوالە ایتسین، حكمت باهرەسنی عبثیّتە قلب ایتسین؟ حاشا!

هیچ ممكنمیدركە، حكیم، علیم بر ذات، بر آغاجی غایت اهمّیتلە تدبیر و تصویر ایدوب و غایت درجەدە حكمتلە ادارە و تربیە ایتدیگی حالدە، او آغاجڭ غایەسی، فائدەسی اولان میوەلرینە باقمایوب اهمّیت ویرمەسین؟ خیرسز اللرە، بوش یرلرە طاغیلسین، ضایع اولسون؟ البتە باقمامق، اهمّیت ویرمەمك اولاماز. آغاجە اهمّیت ویرمك، میوەلری ایچوندر. ایشتە شو كائناتڭ ذی شعوری و اڭ مكمّل میوەسی و نتیجەسی و غایەسی انساندر. شو كائناتڭ صانع حكیمی ممكنمیدركە، شو ذی شعور میوەلرڭ میوەلری اولان حمد و عبادتی، شكر و محبّتی باشقەلرە ویروب حكمت باهرەسنی هیچە ایندیرسین؟ ویاخود قدرت مطلقەسنی عجزە قلب ایتدیرسین؟ ویاخود علم محیطنی جهلە چویرسین؟ یوز بیڭ دفعە حاشا!

هیچ ممكنمیدركە، شو كائنات سراینڭ بناسندەكی مقاصد ربّانیەنڭ مداری اولان ذی شعور و ذی شعورڭ سرفرازی اولان نوع انسانڭ مظهر اولدیغی نعمتلرە مقابل اظهار ایتدكلری شكر و عبادتی، او سرای كائناتڭ صانعندن باشقەسنە كیتسین؟ و او صانع ذوالجلال، او غایة الغایە اولان شكر و عبادتی، باشقەلرە كیتمەسنە مساعدە ایتسین؟

هم هیچ ممكنمیدركە، حدسز انواع نعمتیلە كندینی ذی شعورلرە سودیرسین. و حدسز معجزات صنعتیلە كندینی اونلرە طانیتدیرسین. صوڭرە اونلرڭ شكر و عبادتلرینی حمد و محبّتلرینی معرفت و منّتدارلقلرینی اسبابە و طبیعتە ترك ایدوب اهمّیت ویرمەسین؟ حكمت مطلقەسنی انكار ایتدیرسین؟ سلطنت ربوبیّتنی هیچە ایندیرسین؟ یوز بیڭ دفعە حاشا و كلّا!

هیچ ممكنمیدركە، بر بهاری خلق ایدەمەین و بتون میوەلری ایجاد ایدەمەین و یر یوزندە سكّەلری بر اولان بتون المالری انشا ایدەمەین، اونلرڭ بر مثال مصغّری اولان بر ألمایی خلق ایدوب و او ألمایی نعمت اولارق بریسنە ییدیرسین، شكرینی قزانسین، محمود بالاطلاقە حمد نقطەسندە اشتراك ایتسین؟ حاشا! چونكە بر ألمایی خلق ایدن كیم ایسە، بتون دنیایە كلن المالری ایجاد ایدن یینە او اولابیلیر. چونكە سكّە بردر. هم المالری ایجاد ایدن كیم ایسە، بتون دنیادە مدار رزق اولان حبوبات و ثمراتی خلق ایدن یینە اودر.

دیمك اڭ كوچك جزئی بر ذی حیاتە اڭ جزئی بر نعمتی ویرن، طوغریدن طوغری یە كائناتڭ خالقیدر و رزّاق ذوالجلالدر. اویلە ایسە شكر و حمد، طوغریدن طوغری یە اوڭا عائددر. اویلە ایسە، حقیقت كائنات دائما حق لسانیلە دیر: « لَهُ الْحَمْدُ مِنْ كُلِّ اَحَدٍ مِنَ الْاَزَلِ اِلَی الْاَبَدِ»

[آلتنجی كلمە] [یُحْیٖی] یعنی حیات ویرن یالڭز اودر. اویلە ایسە هر شیئڭ خالقی دخی یالڭز اودر. چونكە كائناتڭ روحی، نوری، مایەسی، اساسی، نتیجەسی، خلاصەسی حیاتدر. حیاتی ویرن كیم ایسە، بتون كائناتڭ خالقی دە اودر. حیاتی ویرن البتە اودر. حیّ قیّومدر.

ایشتە، شو مرتبۀ توحیدڭ برهان اعظمنە شویلە اشارت ایدرزكە: باشقە بر سوزدە ایضاح و اثبات ایدیلدیگی كبی، زمین یوزینڭ صحراسندە چادیرلری قورولمش غایت محتشم ذی حیاتلر اوردوسنی كورویورز. اوت، حیّ و قیومڭ حدسز اوردولرندن، هر بهار موسمندە یڭی سلاح آلتنە آلینمش، غائبدن كلن تازە بر اوردو میدانە چیقمش كورویورز. شو اوردویە باقییورزكە، نباتات طائفەلرندن ایكی یوز بیڭدن زیادە و حیوانات ملّتلرندن یینە یوز بیڭدن فضلە، چشید چشید، مختلف قوملر كورویورز. هر بر ملّتڭ هر بر طائفەنڭ البسەسی آیری، ارزاقی آیری، تعلیماتی آیری، ترخیصاتی آیری، سلاحلری آیری، مدّت عسكریەلری

آیری اولدیغی حالدە.. بر قوماندان اعظم، حدسز قدرت و حكمتیلە و نهایتسز علم و ارادەسیلە، بیتمز رحمتیلە توكنمز خزینەسیلە، هیچ برینی اونوتمایارق، شاشیرمایارق، قاریشدیرمایارق، كجیكدیرمەیەرك آیری آیری بتون او اوچ یوز بیڭدن زیادە ملّتلری و طائفەلری كمال انتظام ایلە، تمام میزان ایلە وقتی وقتنە، آیری آیری ارزاقلرینی، آیری آیری البسەلرینی، آیری آیری سلاحلرینی ویرەرك، آیری آیری تعلیمات یاپدیرارق، آیری آیری ترخیصات ایتدیگنی كوزی بولونان بالمشاهدە كورور. و قلبی بولونان بعینِ الیقین تصدیق ایدر.

ایشتە هیچ ممكنمیدركە، شو احیا و ادارەیە و شو تربیە و اعاشەیە، او اوردویی بتون شئوناتیلە احاطە ایدن بر علم محیطڭ و او اوردویی بتون لوازماتیلە ادارە ایدن بر قدرت مطلقەنڭ صاحبندن باشقەسی قاریشابیلسین، مداخلە ایدەبیلسین، اوندە حصّەسی اولسون؟ یوز بیڭلر دفعە حاشا!

معلومدركە، بر طابوردە اون ملّت بولونسە، آیری آیری تجهیز ایتمسی اون طابور قدر كوچ اولدیغندن، عاجز انسانلر ایستر ایستەمز بر طرزدە تجهیزە مجبور اولمشلر. حالبوكە حیّ قیّوم، شو محتشم اوردوسی ایچندە، اوچ یوز بیڭدن زیادە ملّتلرە آیری آیری تجهیزات حیاتیەیی ویرییور. هم كلفتسز، مشكلاتسز، قولای بر طرزدە، خفیف بر شكلدە، غایت حكیمانە و انتظامپرورانە ویرییور. و قوجە اوردویە بر تك لسان ایلە هُوَ الَّذٖی یُحْیٖی دیدیرتوب، كائنات مسجدندە او جماعت عظمایە (اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لَا تَاْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ) الٓخرە اوقوتدیرییور.

[یدنجی كلمە] [وَیُمٖیتُ] یعنی موتی ویرن اودر. یعنی حیاتی ویرن او اولدیغی كبی، حیاتی آلان، موتی ویرن دخی یینە اودر. اوت، موت یالڭز تخریب و سونمك دگلدركە اسبابە ویریلسین، طبیعتە حوالە ایدیلسین. بلكە، ناصلكە بر تخوم ظاهرًا ئولوب چورویور. فقط باطنًا بر سنبلڭ حیاتنە و یوغورمەسنە، یعنی جزئی تخوملق حیاتندن كلّی سنبل حیاتنە كچییور. اویلە دە، موت دخی ظاهرًا بر انحلال و بر انطفا كوروندیگی حالدە، حقیقتدە انسان ایچون حیات باقیەیە عنوان و مقدَّمە و مبدأ اولویور. اویلە ایسە، حیاتی ویرن و ادارە ایدن قدیر مطلق، یینە البتە موتی او ایجاد ایدر.

شو كلمەدەكی مرتبۀ عظمای توحیدڭ بر برهان اعظمنە شویلە اشارت ایدرزكە: اوتوز اوچنجی مكتوبڭ یگرمی دردنجی پنجرەسندە بیان ایدیلدیگی كبی، شو موجودات، ارادۀ الٰهیّە ایلە سیالەدر. شو كائنات، امر ربّانی ایلە سیارەدر. شو مخلوقات، اذن الٰهی ایلە زمان نهرندە متمادیًا آقییور. عالم غیبدن كوندریلییور، عالم شهادتدە وجود ظاهری كییدیریلییور، صوڭرە عالم غیبە منتظمًا یاغییور، اینییور. و امر ربّانی ایلە متمادیًا استقبالدن كلوب حالە اوغرایارق تنفّس ایدر. ماضی یە دوكولور. ایشتە شو مخلوقاتڭ شو سیلانی، غایت حكیمانە رحمت و احسان دائرەسندە.. و شو سیرانی، غایت علیمانە حكمت و انتظام دائرەسندە.. و شو جریانی، غایت رحیمانە شفقت و میزان دائرەسندە، باشدن آشاغی یە قدر حكمتلرلە، مصلحتلرلە، نتیجەلرلە و غایەلرلە یاپیلییور. دیمك بر قدیر ذوالجلال، بر حكیم ذوالكمال، متمادیًا طوائف موجوداتی و هر طائفە ایچندەكی جزئیّاتی و او طائفەلردن تشكّل ایدن عالملری، قدرتیلە حیات ویروب توظیف ایدر. صوڭرە حكمتیلە ترخیص ایدوب موتە مظهر ایدر. عالم غیبە كوندریر. دائرۀ قدرتدن دائرۀ علمە چویرر.

ایشتە هیچ ممكنمیدركە، شو كائناتی هیئت مجموعەسیلە چویرمگە مقتدر اولمایان.. و بتون زمانلرە حكمی كچمەین.. و عالملری حیاتە و موتە بر فرد كبی مظهر ایتمەیە قدرتی یتمەین.. و بهارلری بر چیچك كبی حیات ویروب، یر یوزینە طاقوب، صوڭرە موت ایلە اوندن قوپاروب آلامایان بر ذات، موت و اماتەیە صاحب چیقابیلسین؟ اوت، اڭ جزئی بر ذی حیاتڭ موتی دخی، حیاتی كبی، بتون حقائق حیات و انواع موت ألندە بولونان بر ذات ذوالجلالڭ قانونیلە، اذنیلە، امریلە، قوّتیلە، علمیلە اولمق ضروریدر.

[سكزنجی كلمە] [وَهُوَ حَیٌّ لَا یَمُوتُ] یعنی حیاتی دائمیدر. ازلی و ابدیدر. موت و فنا، عدم و زوال اوڭا عارض اولاماز. چونكە حیات اوڭا ذاتیدر. ذاتی اولان، زائل اولاماز. اوت، ازلی اولان، البتە ابدیدر. قدیم اولان، البتە باقیدر. واجب الوجود اولان، البتە سرمدیدر. اوت، بر حیاتكە، بتون وجود بتون انواریلە اونڭ كولكەسیدر. ناصل عدم اوڭا عارض اولابیلیر؟ اوت، بر حیاتكە، واجب بر وجود اونڭ لازمی و عنوانیدر. البتە عدم و فنا هیچ بر جهتلە اوڭا عارض اولاماز. اوت، بر حیاتكە، بتون حیاتلر متمادیًا اونڭ جلوەسیلە ظهورە كلیر. و بتون حقائق ثابتۀ كائنات، اوڭا استناد ایدر. اونڭلە قائمدر.