عظمتلی، بختسز بر قطعەنڭ

شانلی، طالعسز بر دولتڭ

دگرلی، صاحبسز بر قومڭ

رچتەسی

ویاخود

بدیع الزّمانڭ

مناظراتی

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

قرق بش سنە اوّل، اسكی سعیدڭ عشائرڭ سؤٓاللرینە ویردیگی جوابلرڭ بر قسمیدر.

(س) دینە ضرر اولماسین، نە اولورسە اولسون.

(ج) اسلامیت كونش كبیدر، اوفلەمكلە سونمز. كوندوز كبیدر، كوز یوممقلە كیجە اولماز. كوزینی قپایان، یالڭز كندینە كیجە یاپار.

هم دە مغلوب بیچارە بر پادشاهە یاخود مداهن مأمورلرە ویاخود منطقسز پولیسلرە اعتماد ایدیلیر و دینڭ حمایەسی اونلرە بیراقیلیرسە، عجبا داهامی اییدر؟ یوقسە افكار عامّۀ ملّتڭ آرقەسندەكی حسّیّات اسلامیّەنڭ معدنی اولان هركسڭ قلبندەكی شفقت ایمانیە اولان انوار الٰهیەنڭ لمعاتنڭ اجتماعلرندن و حمیّت اسلامیّەنڭ شرارات نیّرانەسنڭ امتزاجندن حاصل اولان عمود نورانینڭ و او سیف الماسڭ حمیّتنە بیراقیلیرسە داهامی اییدر؟ سز محاكمە ایدیڭز.

اوت، شو عمود نورانی [حاشیە]، دینڭ حمایتنی شهامتنڭ باشنە، مراقبەنڭ كوزینە، حمیّتنڭ اوموزینە آلاجقدر. كورویورسڭز، لمعات متفرقە تلألئە باشلامش. یاواش یاواش انجذاب ایلە امتزاج ایدەجكدر. فنّ حكمتدە تقرّر ایتمشدركە، حسّ دینی، لاسیما، دین حق فطرینڭ سوزی داها نافذ، حكمی داها عالی، تأثیری داها شدیددر.

(الحاصل) باشقەسنە اعتماد ایتمەین، نفسیلە تشبّث ایدر. سزە بر مثال سویلەیەجگم: سز كوچرسڭز. كوچرڭ مالی قویوندر، او ایشی بیلیرسڭز. شیمدی هر بریڭز، بعض قویونلری بر چوبانڭ عهدەسنە ویرمشسڭز. حالبوكە چوبان تنبل و معاونی قیدسز، كوپكلری دگرسزدر. تمامیلە اوڭا اعتماد ایتسەڭز، راحتلە أولریڭزدە یاتسەڭز، بیچارە قویونلری مستبد قورتلر و خیرسزلر و بلالر ایچندە بیراقسەڭز، داهامی اییدر؟ یوقسە اونڭ عدم كفایتنی بیلمكلە، نوم غفلتی ترك ایدوب، خانەسندن هر بری بر قهرمان كبی قوشسون، قویونلرڭ اطرافندە حلقە طوتوب، بر چوبانە بدل، بیڭ محافظ اولمقلە، هیچ بر قورت و خیرسز جسارت ایتمەسین، داهامی اییدر؟

عجبا مَامْخُورَانْ خیرسزلرینی توبەكار و صوفی ایدن، شو سرّ دگلمیدر؟ اوت، روحلری آغلامق ایستەدی، بری بهانە اولدی، آغلادیلر.

اوت اوت، نَعَمْ نَعَمْ! سیوری سینك طنطنەسنی كسسە، بال آریسی دمدمەسنی بوزسە، شوقڭز بوزولماسین، تأسّف ایتمەییڭز. زیرا كائناتی نغماتیلە رقصە كتیرن، حقائقڭ اسرارینی اهتزازە ویرن موسیقۀ الٰهیە هیچ طورمییور. سرمدًا زِرْمْ زِرْمْ [حاشیە]ایدر.

پادشاهلرڭ پادشاهی اولان سلطان ازلینڭ قرآن دینیلن موسیقۀ الٰهیّەسی ایلە، عموم عالمی طولدیرارق قبّۀ آسماندە (زِرْمَنْ) كتیرمكلە، صدف كهف مثال اولان علما و مشایخ و خطبانڭ دماغ و قلب و فملرینە وورارق، عكس الصّدا اونلرڭ لسانلرندن چیقوب سیر و سیلان ایدرك، چشید چشید صدالرلە دنیایی زِرْمْ زِرْمْ ایلە اهتزازە كتیرن او صدانڭ تجسّم و انطباعیلە، عموم كتب اسلامیّەیی بر طنبور و قانونڭ برر تلی و شریدی حكمنە كتیرن و هر بر تل، بر نوعیلە اونی اعلان ایدن او صدای سماوی و روحانی یی، قلبڭ قولاغیلە ایشیتمەین ویا دیڭلەمەین، عجبا سیوری سینك كبی بر امیرڭ دمدمەلرینی ویا پِیشْ رَشْكْ كبی حكومت آدملرینڭ ویزویزەلرینی ایشیتەجكمیدر؟

(الحاصل) انقلاب سیاسی جهتیلە دینندن خوف ایدن آدمڭ دیندە حصّەسی، بیت العنكبوت كبی ضعیف دوشمش جهالتدر، اونی قورقوتور. تقلیددر، اونی تلاشە دوشورتدیرر. زیرا اعتماد نفسڭ فِقدانی و عجزڭ وجودی جهتیلە، سعادتنی یالڭز حكومتڭ جیبندن ظن ایتدیگندن، قلبنی، عقلنی دە حكومتڭ كیسەسندە تخیّل ایدر، قورقار.

(س) بعض آدم، دیدیگڭز كبی دیمییور. بلكە مهدی كلمك لازمدر، دیر. زیرا دنیا شیخوخت اعتباریلە مشوّشەدر. اسلامیت، اغراضڭ تنفّسیلە متزلزلەدر.

(ج) اگر مهدی عجلە ایدوب كلسە، باش كوز اوستنە، همن كلملی! زیرا كوزل بر زمین، مهیّا و مُمَهَّدْ اولدی. ظن ایتدیگڭز كبی چركین دگلدر. كوزل چیچكلر، بهاردە وجود پذیر اولور. رحمت الٰهیە شانندندركە، شو ملّتڭ سفالتی نهایت پذیر اولسون. بونڭلە برابر كیم دیسە: زمان بتون برباد اولدی.

اسكیسنە تمایل كوسترسە، بیلمدیگی حالدە اسلامیتڭ مخالفتندن نشئت ایدن اسكی سیّئٓاتی، بعض اجنبیلرڭ ظنّی كبی اسلامیتە اسناد ایتمكدر.

(س) افكاری تشویش ایدن، حرّیت و مشروطیّتی تقدیر ایتمەین كیملردر؟

(ج) جهالت آغانڭ، عناد افندینڭ، غرض بگڭ، انتقام پاشانڭ، تقلید حضرتلرینڭ، موسیو كوەزەلگڭ تحت ریاستلرندە، انسان ملّتندن منبع سعادتمز اولان مشورتی اینجیتن بر جمعیتدر. [حاشیە]بنی بشردە اوڭا انتساب ایدن، بر درهم ضررینی بیڭ لیرە ملّتڭ منفعتنە فدا ایتمەین.. هم دە منفعتنی اضرار ناسدە كورن.. هم دە موازنەسز، محاكمەسز معنا ویرن.. هم دە میل انتقام و غرض شخصیسنی فدا ایتمدیگی حالدە، مغرورانە ملّتە روحنی فدا ایتمك دعواسندە بولونان.. هم دە بگلك ویا طوائف ملوك مقدَّمەسی اولان مختاریّت ویا استبداد مطلق معناسیلە بر جمهوریت كبی غیر معقول فكرلردە بولونان.. هم دە ظلم كورمش، كین باغلامش، حرّیت و مشروطیّتڭ برنجی احسانی اولان عفو و استراحت عمومیەیی، فكر انتقامنە ییدیرەمدیگندن، هركسڭ اعصابنە طوقوندیرمقلە، تا هیجانە كلوب تربیە كورمكلە تشفّی ایستەینلردر.

(س) نەدن بونلرڭ عمومنە فنا دییورسڭ؟ حالبوكە خیر خواهمز كبی كورونویورلر.

(ج) هیچ بر مفسد، بن مفسدم دیمز. دائما صورت حقدن كورونور. یاخود باطلی حق كورور. اوت، كیمسە دیمز، آیرانم اكشیدر. فقط سز (محنكە) وورمادن آلماییڭز. زیرا چوق سیلیك سوز، تجارتدە كزییور. حتّی بنم سوزیمی دە، بن سویلەدیگم ایچون حسن ظن ایدوب تمامنی قبول ایتمەییڭز. بلكە بن دە مفسدم. ویا بیلمدیگم حالدە افساد ایدییورم. اویلە ایسە هر سویلنن سوزڭ قلبە كیرمەسنە یول ویرمەییڭز. ایشتە سزە سویلەدیگم سوزلر خیالڭ ألندە قالسین، محنكە ووریڭز. اگر آلتون چیقدی ایسە، قلبدە صاقلاییڭز. باقیر چیقدیسە، چوق غیبتی اوستنە و بد دعایی آرقەسنە طاقیڭز، بڭا رد ایدیڭز، كوندریڭز.

(س) نەدن حسن ظنّمزە سٓوء ظن ایدرسڭ؟ اسكی پادشاهلر و اسكی حكومتلر سنی حقدن چویرەمدی. ژون توركلر سزی كندیلرینە رام و مداهنەجی ایدەمدیلر. زیرا سنی حپس ایتدیلر، آصاجقلردی. سن تذلّل ایتمدڭ. مردانە چیقدڭ. هم سڭا بیوك معاش ویرەجكلردی، قبول ایتمدڭ. دیمك سن اونلرڭ طرفدارلغی ایچون دیمییورسڭ. دیمك حق طرفداریسڭ.

(ج) اوت، حقّی طانییان، حقّڭ خاطرینی هیچ بر خاطرە فدا ایتمز. زیرا حقّڭ خاطری عالیدر. هیچ بر خاطرە فدا ایدیلمەمك كركدر. فقط شو حسن ظنّڭزی قبول ایتمم. زیرا بر مفسدە، بر دسّاسە حسن ظن ایدەبیلیرسڭز. دلیل و عاقبتە باقیڭز.

(س) ناصل آڭلایاجغز؟ بز جاهلز، سزڭ كبی اهل علمی تقلید ایدرز.

(ج) چندان جاهلسڭز، فقط عاقلسڭز. هانكیڭزلە (زَبٖیبْ)، یعنی اوزومی پایلاشسەم، ذكاوتیلە بڭا حیلە ایدەبیلیر. دیمك جهلڭز عذر دگل. ایشتە مُشْتَبِهْ آغاچلری كوسترن، ثمرەلریدر. اویلە ایسە، بنم و اونلرڭ فكرلریمزڭ نتیجەلرینە باقیڭز. ایشتە بریسندە استراحت و اطاعتدر.. اوتەكیسندە اختلاف و ضرر صاقلانمشدر.

سزە بر مثال داها سویلەیەجگم: شو صحرادە بر (نار) كورونور. بن دیرم، (نوردر). (نار) اولسە دە، اسكی ناردن قالمە، ضعیف یوقاری طبقەسیدر. كلیڭز، اطرافنە حلقە طوتوب تماشا ایدەلم. استفاضە ایدوب، تا طبقۀ ناریە ییرتیلسین، استفادە ایلەیەلم. اگر دیدیگم كبی نور ایسە، ذاتًا استفادە ایدەجگز. اگر اونلرڭ دیدكلری كبی نار اولسە، قاریشدیرمدقكە بزی یاقسین. اونلر دییورلركە: آتش سوزاندر. اگر نور اولورسە، قلب و كوزلرینی كور ایدر. اگر نار دیدكلری (نور سعادت ) [حاشیە] دنیانڭ هانكی طرفنە چیقمش ایسە، میلیونلرلە انسانڭ طولوم كبی قان صویی اوزرینە بوشالتیلمش ایسە سوندیریلمەمش. حتّی بو ایكی سنەدر ملكمزدە ایكی اوچ دفعە سوندیریلمەسنە تشبّث ایدیلدی. فقط سوندیرمك ایستەینلر، كندیلری سوندیلر. [حاشیە]

(س) سن دیدڭ آتش دگل، شیمدی آتش نظریلە باقییورسڭ.

(ج): اوت (نور)، فنالرە (نار در).

(س) او فرقەدن اهل فضل قسمنە نە دییەجگز؟ اونلر أیی آدملردر.

(ج) چوق أییلر واركە، اییلك ظنّیلە فنالق یاپییورلر.

(س) ناصل اییلكدن فنالق كلیر؟

(ج) محالی طلب ایتمك، كندینە فنالق ایتمكدر. ذرّاتی كناهكارلردن مركّب بر حكومت، تمامیلە معصوم اولاماز. دیمك نقطۀ نظر، حكومتڭ حسناتی سیّئٓاتنە ترجّحیدر. یوقسە سیّئەسز حكومت، محال عادیدر. بن اویلە آدملرە آنارشیست نظریلە باقییورم. زیرا اونلردن بریسی (اللّٰه ایتمەسین) بیڭ سنە یاشایاجق اولسە، عادتا ممكن حكومتڭ هانكی صورتنی كورسە، خلیا ایلە یینە راضی اولمایاجق. شو خلیانڭ نتیجەسی اولان میل التخریب ایلە، او صورتی بوزمەیە چالیشاجق. [حاشیە] شو حالدە بویلەلرڭ فنا ظن ایتدكلری ژون توركلر نظرلرندە دخی ملعون، آنارشیست و اغتشاشجی فرقەسندن عد اولونورلر. مسلكلری اختلال و فساددر.

(س) بلكە آنلر اسكی حالی ایستەیورلر؟

(ج) سزە قیصە بر سوز سویلەیەجگم. ازبر ایدەبیلیرسڭز. ایشتە (اسكی حال محال.. یا یڭی حال ویا اضمحلال!) كندیسی اسلام، ملّت حاكمەسی اسلام، اسّ الاساس سیاستی دە شو دستوردر: بو دولتڭ دینی دین اسلامدر. شو اساسی وقایە ایتمك وظیفەمزدر. چونكە ملّتمزڭ مایۀ حیاتیەسیدر.

(س) دیمك حكومت، بوندن صوڭرە دە اسلامیت و دین ایچون خدمت ایدەجكمیدر؟

(ج) های های! بعض عقلسز دینسزلر مستثنا اولمق شرطیلە، حكومتڭ هدف مقصدی.. ولو كیزلی و اوزاق اولسە بیلە، (اخوّت ایمانیە سرّیلە)، اوچ یوز میلیونی بر وجود ایدن و نورانی اولان اسلامیتڭ سلسلەسنی تقویە و محافظە ایتمكدر. زیرا نقطۀ استناد و نقطۀ استمداد یالڭز اودر. یاغمورڭ قطراتی، نورڭ لمعاتی طاغینیق و یاییلمش قالدقجە، چابوق قورور، چابوق سونر. فقط سونمەمك و محو اولمامق ایچون، جناب فیّاض مطلق بزە 〚 لَا تَتَفَرَّقُوا〛 و 〚 لَا تَقْنَطُوا〛 ایلە ازل جانبندن ندا ایدییور. اوت، شش جهتندن نغمۀ لا تقنطوا، أیلر خُرُوش.

اوت، ضرورت و انجذاب و تمایل و تجارب و تجاوب و تواتر، او قطرات و لمعاتی مصافحە ایتدیرەرك، اورتەلرندەكی مسافەیی طی ایدوب، بر حوض آب حیات و دنیایی ایشیقلاندیراجق بر الكتریك نوّارەیی تشكیل ایدەجكدر. زیرا كمالڭ جمالی دیندر. هم دین سعادتڭ ضیاسیدر. حسّڭ علویّتیدر. وجدانڭ سلامتیدر. [حاشیە]

(س) شیمدی حرّیت بحثنی سؤٓال ایدەجگز. نەدر شو حرّیّتكە، او قدر تأویلات اوندە بربریلە چكیشییورلر؟ و حقّندە عجیب، غریب رؤیالر كورولور؟

(ج) یگرمی سنەدنبری اونی، حتّی رؤیالردە تعقیب ایدن و او سودا ایلە هر شیئی ترك ایدن بریسی سزە كوزل جواب ویرەبیلیر.

(س) حرّیتی بزە چوق فنا تفسیر ایتمشلر. حتّی عادتا حرّیتدە انسان، هر نە سفاهت و رذالت ایشلەسە، باشقەسنە ضرر ایتمەمك شرطیلە بر شی دینیلمز. عجبا بویلەمیدر؟

(ج) اویلەلر حرّیتی دگل، بلكە سفاهت و رذالتلرینی اعلان ایلە چوجق بهانەسی كبی بر هذیان ایدییورلر. زیرا نازنین حرّیت، آداب شریعتلە متأدّبە و متزیّنەدر. یوقسە سفاهت و رذالتدەكی حرّیت، حرّیت دگلدر.

بلكە حیوانلقدر، شیطانڭ استبدادیدر، نفس امّارەیە اسیر اولمقدر.

حرّیت، عمومی افرادڭ ذرّات حریاتنڭ محصَّلیدر. حرّیتڭ شانی اودركە، نە نفسنە، نە غیری یە ضرری طوقونماسین. (عَلٰٓی اَنَّ كَمَالَ الْحُرِّیَّةِ اَنْ لَا یَتَفَرْعَنَ.. وَاَنْ لَا یَسْتَهْزِئَ بِحُرِّیَّةِ غَیْرِهٖ.. اِنَّ الْمُرَادَ حَقٌّ.. لٰكِنَّ الْمُجَاهَدَةَ لَیْسَتْ فٖی سَبٖیلِهَا) [حاشیە]

(س) بعض ناس، سنڭ كبی معنا ویرمییورلر. هم دە بعض ژون توركلرڭ اعمال و اطواری پیس تفسیر ایدیلییور. زیرا بعضی رمضانی ییر، راقی ایچر، نمازی ترك ایدر. بویلە اللّٰهڭ امرندە خیانت ایدن، ناصل ملّتە صداقت ایدەجكدر؟

(ج) اوت، نَعَمْ، حقّڭز وار. فقط حمیّت آیری، ایش آیریدر. بنجە بر قلب و وجدان، فضائل اسلامیّە ایلە متزیّن اولمازسە، آندن حقیقی حمیّت و صداقت و عدالت بكلەنیلمز. فقط ایش و صنعت باشقە اولدیغی ایچون، فاسق بر آدم كوزل چوبانلق ایدەبیلیر. عیّاش بر آدم، عیّاش اولمدیغی وقتدە أیی ساعت یاپابیلیر. ایشتە شیمدی صلاحت و مهارتی، تعبیر آخرلە فضیلتی و حمیّتی، نور قلب و نور فكری جمع ایدنلر، وظائفە كفایت ایتمزلر. اویلە ایسە یا مهارتدر ویا صلاحتدر. صنعتدە مهارت ایسە مرجّحدر. هم دە او سرخوش نمازسزلر ژون تورك دگللر، بلكە شَیْنْ توركدرلر. یعنی فنا و چركین توركدرلر. كنچ توركلرڭ رافضیلریدرلر. هر شیئڭ بر رافضیسی وار. حرّیتڭ رافضیسی دە سفهادر.

ای توركلر و كوردلر! انصاف ایدیڭز. بر رافضی بر حدیثە یاڭلیش معنا ویرسە ویا یاڭلیش عمل ایتسە، عجبا حدیثی انكار ایتمكمی لازمدر، یوقسە او رافضی یی تخطئە ایدوب، ناموس حدیثی محافظە ایتمكمی لازمدر؟ بلكە حرّیت بودركە، قانون عدالت و تأدیبدن باشقە، هیچ كیمسە كیمسەیە تحكّم ایتمەسین. هركسڭ حقوقی محفوظ قالسین. هركس حركات مشروعەسندە شاهانە سربست اولسون. (لَا یَجْعَلْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا اَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللّٰهِ) نهینڭ سرّینە مظهر اولسون.

(س) دیمك، بز اسكیدنبری حرّیّتمزە مالك ایدك. حرّیّتمز تَوْأَمْ اولارق بزملە طوغمش. اویلە ایسە باشقەلر كیفلنسین، بزە نە؟

(ج) اوت، ذاتًا او سودای حرّیتدركە، سزی تحمّلسز مشقّتلرە متحمّل قیلمش. و مدنیتڭ مشعشع بو قدر محاسنندن، سزڭ عنقا مشربانەڭز سزی مستغنی ایتمشدر. فقط ای كوچرلر! سزدە اولانی یاری حرّیّتدر. دیگر یاریسی، باشقەسنڭ حرّیتنی بوزمامقدر. هم دە قوت لایموت و وحشت ایلە آلودە اولان حرّیت، سزڭ طاغ قومشولریڭز اولان حیوانلردە دە بولونور. واقعا، شو بیچارە وحشی حیوانلرڭ بر لذّتی و تسلّیسی وارسە، او دە حریتلریدر. لكن كونش كبی پارلاق، هر روحڭ معشوقەسی و جوهر انسانیّتڭ كفوی او حرّیّتدركە، سعادت سرای مدنیتدە اوتورویور. معرفت و فضیلت و اسلامیت حلّەلریلە متزیّنەدر.

(س) نە دییورسڭ؟ شو ثنا ایتدیگڭ حرّیت حقّندە دینیلمشدر: (حُرِّیَّةٌ حَرِیَّةٌ بِالنَّارِ لِاَنَّهَا تَخْتَصُّ بِالْكُفَّارِ)

(ج) او بیچارە شاعر، حرّیتی بولشویزم مسلگی و اباحە مذهبی ظن ایتمش. حاشا! بلكە انسانە قارشو حرّیت، اللّٰهە قارشو عبودیتی انتاج ایدر. هم دە چوق آدملر كورمشم، سلطان عبد الحمیدە احراردن زیادە هجوم ایدردی. و دیردی: حرّیتی و قانون اساسی یی اوتوز سنە اوّل قبول ایتدیگی ایچون فنادر. ایشتە یاهو! سلطان عبد الحمیدڭ مجبور اولدیغی استبدادینی حرّیت ظن ایدن و قانون اساسینڭ مسمّاسز اسمندن ئوركن آدمڭ سوزندە نە قیمت اولور؟ هم دە یگرمی سنەلك اسلامیتڭ بر فدائیسی دە دیمشدر: (كوزل تعریف!) (حُرِّیَّةٌ عَطِیَّةُ الرَّحْمٰنِ٭ اِذْ اَنَّهَا خَٓاصِّیَّةُ الْاٖیمَانِ)

(س) ناصل، حرّیت ایمانڭ خاصّەسیدر؟

(ج) زیرا رابطۀ ایمان ایلە سلطان كائناتە خدمتكار اولان آدم، تذلّلە تنزّل ایتمەیە و باشقەسنڭ تحكّم و استبدادی آلتنە كیرمگە عزّت و شهامت ایمانیّەسی بیراقمدیغی كبی.. باشقەسنڭ حرّیت و حقوقنە

(١) خیمە نشینلر طرفندن، یعنی كوچبە، سیاه چادیرلی بدویلرڭ سؤآلیدر.

تجاوزی دخی شفقت ایمانیەسی بیراقماز. اوت، بر پادشاهڭ طوغری بر خدمتكاری، بر چوبانڭ تحكّمنە تذلّل ایتمز. بر بیچارەیە تحكّمە دخی تنزّل ایتمز. دیمك ایمان نە قدر مكمّل اولورسە، او درجەدە حرّیت پارلار. ایشتە عصر سعادت!

(س) بر بیوك آدمە، بر ولی یە، بر شیخە، بر بیوك عالمە قارشو ناصل حرّ اولاجغز؟ اونلرڭ مزیتلری ایچون بزە تحكّم ایتمك حقلریدر. بز اونلرڭ و فضیلتلرینڭ اسیری یز.

(ج) ولایت، شیخلك، بیوكلگڭ شانی تواضع و محویتدر. تكبّر و تحكّم دگلدر. دیمك تكبّر ایدن، صبیِّ متشیخدر. سز دە بیوك طانیماییڭز.

(س) نەدن تكبّر كوچكلك علامتیدر؟

(ج) زیرا هر بر انسان ایچون، ایچندە كورونەرك و اونڭلە ناسی تماشا ایدەجك بر مرتبۀ حیثیّت و شهرت واردر. ایشتە او مرتبە، اگر قامت استعدادندن داها یوكسك ایسە، او، او سویّەدە كورونمك ایچون تكبّر ایلە اوڭا اوزانوب، تطاول و تكبّر ایدەجكدر. شاید قیمت و استحقاقی داها بلند ایسە، تواضع ایلە تقوّس ایدوب اوڭا اگیلەجكدر.

(س) پك اعلی قبول ایتدككە، حرّیت اییدر، كوزلدر. فقط شو روم و ارمنیلرڭ حرّیتی چركین كورونویور، بزی دوشوندیرر. رأیڭ نەدر؟

(ج) (اوّلا: ) اونلرڭ حرّیتی، اونلرە ظلم ایتمەمك و راحت بیراقمقدر. بو ایسە شرعیدر. بوندن فضلەسی، سزڭ فنالغڭزە، دیوانەلگڭزە قارشو بر تجاوزلریدر. جهالتڭزدن بر استفادەلریدر.

(ثانیًا) فرض ایدیڭزكە، حرّیّتلری بیلدیگڭز كبی سزە فنا اولسون. لكن یینە بز اهل اسلام ضررلی دگلز. چونكە ایچمزدەكی ارمنیلر اوچ میلیون اولمدیغی كبی، غیر مسلملر دخی اون میلیون یوقدر. حالبوكە بزم ملّتمز و ابدی قرداشلریمز اوچ یوز میلیوندن زیادە ایكن، بونلر اوچ مدهش قید استبداد ایلە مقیّد اولوب، اجنبیلرڭ

استبداد معنویلرینڭ تحت اسارتلرندە ازیلیرلر. ایشتە حرّیّتمزڭ بر شعبەسی اولان غیر مسلملرڭ حرّیتی، بزم عموم ملّتمزڭ حرّیتنڭ رشوتیدر. و او مدهش استبداد معنوینڭ [حاشیە]دافعیدر. و او قیدلرڭ آناختاریدر. و اجنبیلرڭ بزم دوشمزە چوكدیردكلری مدهش استبداد معنوینڭ رافعیدر. اوت، عثمانلیلرڭ حرّیتی، قوجە آسیە طالعنڭ كشّافیدر. اسلامیتڭ بختنڭ مفتاحیدر. اتّحاد اسلام سُورینڭ تملیدر.

(س) نەدر او اوچ قیدكە، استبداد معنوی اونڭلە عالم اسلامیّتی قید ایتمشدر؟

(ج) مثلا، روس حكومتنڭ استبدادی بر قیددر. روس ملّتنڭ تحكّمی دە دیگر بر قیددر. عادات كفریە و ظالمانەلرینڭ تغلّبی دە اوچنجی بر قیددر. اینكیلیز حكومتی، كرچە ظاهرًا مستبد دگلسە دە، ملّتی متحكّمەدر. عاداتی دخی متغلّبەدر. ایشتە سزە هندستان بر برهان و مصر یاری برهاندر. بناءً علیه ملّتمز یا اوچ ویا بر بوچوق قید ایلە مقیّددر. بوڭا مقابل بزم غیر مسلملرڭ آیاقلرندە، یالڭز بر یالانجی قیدیمز واردی. اوڭا بدلاً چوق نازلرینی چكدیگمز كبی، اونلر نسلاً و ثروتًا زیادەلشدیلر. بز بر نوع خدمتكارلق اولان مأموریت و عسكرلك جهتیلە ثروت و نسلجە آشاغی یە دوشدك. فكر ملّیت، حرّیتڭ پدریدر. یینە اسیر اكراد و اتراك ایدی. ایشتە او یالانجی قیدی، اوچ ویا اون میلیونڭ آیاغندە آچییورز. تاكە اوچ قید ایلە مقیّد اوچ یوز میلیون اسلامڭ حرّیتنە میدان آچیلسین. [حاشیە]البتە عاجلاً اوچی ویرن و آجلاً اوچ یوزینی قزانان، خسارت ایتمییور.

(وَسَیَاْخُذُ الْاِسْلَامُ بِیَمٖینِهٖ مِنَ الْحُجَّةِ سَیْفًا صَارِمًا جَزَّارًا مُهَنَّدًا وَبِشِمَالِهٖ مِنَ الْحُرِّیَّةِ لِجَامَ فَرَسٍ عَرَبِیٍّ مُشْرِقِ اللَّوْنِ فَالِقًا بِفَأْسِهٖ وَقَوْسِهٖ رُؤُسَ الْاِسْتِبْدَادِ الَّذٖی بِهِ انْدَرَسَ [حاشیە]بَسَاتٖینُنَا)

(س) هیهات! ناصل حرّیّتمز عموم عالم اسلامڭ حرّیتنڭ مقدّمەسی و فجر صادقی اولور؟

(ج) ایكی جهت ایلە. (برنجیسی: ) بزدە اولان استبداد، آسیەنڭ حرّیتنە ظلمانی بر سد چكمشدی. ضیای حرّیت او مظلم پردەدن كچەمز ایدیكە، كوزلری آچسین، كمالاتی كوسترسین. ایشتە بو سدّڭ تخریبی ایلە، فكر حرّیت چینە قدر یاییلدی و یاییلاجقدر. فقط چین افراط ایدوب قومونیست اولدی. عالمدەكی ترازونڭ حرّیت كوزی آغیر كلدیگندن، بردنبرە ترازونڭ اوتەكی كوزندە اولان وحشت و استبدادی قالدیردی. كیت كیدە قالقاجق. اگر سز صحیفۀ افكاری اوقوسەڭز، طریق سیاستی كورسەڭز، خطبای عمومی اولان طوغری قونوشان جرائدی دیڭلەسەڭز، آڭلایاجقسڭزكە، عربستان، هندستان، جاوە، مصر، قفقاس، آفریقە و امثاللرندە او درجە فكر حرّیّتڭ غلیانیلە، عالم اسلامڭ افكارندە اویلە بر تحوّل عظیم و انقلاب عجیب و ترقّئ فكری و تیقّظ تام انتاج ایتمشدركە، بهاسنە یوز سنە ویرسە ایدك، یینە اوجوزدی.

زیرا حرّیت، ملّیتی كوستردی. ملّیت صدفندە اولان اسلامیتڭ جوهر نورانیسی تجلّی یە باشلادی. اسلامیتڭ اهتزازینی اخبار ایتدیكە، هر بر مسلم، جزؤ فرد كبی باشی بوش دگلدر. بلكە هر بری، مركبات متداخلۀ متصاعدەدن بر جزئدر. سائر اجزالر ایلە، جاذبۀ عمومیّۀ اسلامیت نقطەسندە بربریلە صلۀ رحملری واردر. شو اخبار، بر قوی امید ویرركە، نقطۀ استناد، نقطۀ استمداد غایت قوی و متیندر. شو امید، یأسلە ئولدیریلن قوّۀ معنویەمزی احیا ایتدی. شو حیات، عالم اسلامدەكی غلیان ایدن فكر حرّیّتدن استمداد ایدرك، عموم عالم اسلام اوزرینە چوكمش اولان استبداد معنوئ عمومینڭ پردەلرینی پارچە پارچە [حاشیە]ایدەجكدر. (عَلٰی رَغْمِ اَنْفِ اَبِی الْیَاْسِ)

(ایكنجی جهت: ) شیمدی یە قدر اجنبیلر بهانە ماهانە طوتاردی. ملّتمزی ازییورلردی. شیمدی ایسە اللرندە عروق انسانیتكارانەلرینە ویا طمار متعصّبانەلرینە ویا اعصاب دسّاسانەلرینە طوقوندیراجق، اللرندە سررشتۀ بهانە اولاجق اویلە نقطە بولامازلر. بولسەلر دە طوتامازلر. باخصوص مدنیّت، حبّ انسانیّتی تولید ایدر.

(س) [حاشیە]هیهات! بزە تسلّی ویرن شو علوی املی یأسە انقلاب ایتدیرن، اطرافمزدە حیاتمزی زهرلتدیرمك و دولتمزی پارچە پارچە ایتمك ایچون آغیزلرینی آچمش او مدهش ییلانلرە نە دییەجگز؟

(ج) قورقماییڭز. مدنیّت، فضیلت، حرّیت عالم انسانیتدە غلبە چالمغە باشلادیغندن، بالضّرورە ترازونڭ اوتەكی یوزی شیئًا فشیئًا خفیفلشەجكدر. فرض محال اولارق، اللّٰه ایتمەسین، اگر بزی پارچە پارچە ایدوب ئولدیرسەلر، امین اولسونلر، بز یگرمی اولارق ئولەجگز، اوچ یوز اولارق دیریلەجگز.

باشمزدن رذائل و اختلافاتڭ غبارینی سیلكوب، حقیقی منوّر، متّحد اولارق كروان بنی بشرە پیشدارلق ایدەجگز. بز اڭ شدید، اڭ قوی، اڭ باقی حیاتی انتاج ایدن اویلە بر ئولومدن قورقمایز. بز ئولسەك دە اسلامیت صاغ قالیر.

(س) غیر مسلملرلە ناصل مساوی اولاجغز؟

(ج) مساوات ایسە فضیلت و شرفدە دگلدر، حقوقدەدر. حقوقدە ایسە، شاه و كدا بردر. عجبا بر شریعت، قارینجەیە بیلەرك قصدًا آیاق باصماییڭز! دیسە، تعذیبندن منع ایدرسە، ناصل بنی آدمڭ حقوقنی اهمال ایدر؟ كلّا! بز امتثال ایتمدك. اوت، امام علینڭ * رضی اللّٰه عنە، عادی بر یهودی ایلە محاكمەسی.. و مدار فخریڭز اولان صلاح الدّین ایوبینڭ مسكین بر خریستیان ایلە مرافعەسی، سزڭ شو یاڭلیشڭزی تصحیح ایدر ظن ایدرم. [حاشیە]

(س) روم و ارمنیلرڭ حرّیتی، بزی تشویش ایدییور. بر كرّە تجاوزە باشلایورلر. بر كرّە، حرّیت و مشروطیت بزمدر، بز یاپدق دییورلر. بزی مأیوس ایدییورلر.

(ج) ظن ایدییورم تجاوزلری، اسكیدن سزدن تخیّل ایتدكلری تجاوزە قارشو بر تشفّئ غیظ و بوندن صوڭرە سزدن توهّم ایتدكلری تجاوزە قارشو بر نمایش كبیدر. اگر تمامیلە ایمان ایتسەلركە تجاوز سزدن اولماز، عدالتە قناعت ایدەجكلردر. شاید عدالتە قناعت ایتمزلرسە، حق، حقّڭ قوّتیلە بورونلرینی قیروب اقناع ایتدیرەجكدر.

هم دە مشروطیّتی بز استحصال ایتدك اولان سوزلری یالاندر. حرّیت و مشروطیت، عسكریمزڭ سونكوسیلە، جمعیت ملّیەنڭ قلمیلە صحیفۀ وجودە كلدی. اویلە هرزەگولرڭ آرزولری، بگلك و مختاریّتڭ عَمِّزادەسی اولان عدم مركزیّت سیاسیّە ایدی. صوڭرە دە یوزدە طقسان بزە اتّباع ایتدیلر. بشی كوەزە، برقاچ دانەسی دە زوزكلك ایدوب، اسكی خلیالرندن واز كچمك ایستەمییورلر.

(س) یهودی و نصاری ایلە محبّتدن قرآندە نهی واردر. 〚 لَا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَالنَّصَارٰٓی اَوْلِیَٓاءَ〛 بونڭلە برابر ناصل دوست اولیڭز دیرسڭز؟

(ج) (اوّلًا: ) دلیل، قطعی المتن اولدیغی كبی، قطعی الدّلالت اولمق كركدر. حالبوكە تأویل و احتمالڭ مجالی واردر. زیرا نهی قرآنی، عام دگلدر، مطلقدر. مطلق ایسە تقیید اولونابیلیر. زمان بر بیوك مفسّردر. قیدینی اظهار ایتسە، اعتراض اولونماز. هم دە حكم، مشتق اوزرینە اولسە، مأخذ اشتقاقی، علّت حكم كوستریر. دیمك بو نهی، یهودی و نصاری ایلە یهودیّت و نصرانیّت اولان آیینەلری حسبیلەدر.

هم دە بر آدم ذاتی ایچون سویلەمز. بلكە محبّت، صفت ویا صنعتی ایچوندر. اویلە ایسە هر بر مسلمانڭ هر بر صفتی مسلمان اولمسی لازم اولمدیغی كبی، هر بر كافرڭ دخی بتون صفت و صنعتلری كافر اولمق لازم كلمز. بناءً علیه مسلمان اولان بر صفتی ویا بر صنعتی استحسان ایتمكلە اقتباس ایتمك، نەدن جائز اولماسین؟ اهل كتابدن بر حرمڭ اولسە، البتە سوەجكسڭ.

(ثانیًا) زمان سعادتدە بر انقلاب عظیم دینی وجودە كلدی. بتون اذهانی نقطۀ دینە چویردیگندن، بتون محبّت و عداوتی او نقطەدە طوپلایوب محبّت و عداوت ایدرلردی. اونڭ ایچون غیر مسلملرە اولان