الخطبة الشامیە ترجمەسی

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

عربی خطبة الشّامیە ترجمەسنڭ مقدّمەسیدر.

بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ

〚 وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ〛

اَلسَّلَامُ عَلَیْكُمْ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهُٓ اَبَدًا دَٓائِمًا

عزیز، صدّیق قرداشلرم،

قرق سنە اوّل شامدەكی جامع الامویدە، شام علماسنڭ اصراریلە، ایچندە یوز اهل علم بولونان اون بیڭ آدمە یاقین بر عظیم جماعتە ویریلن بو عربی درس رسالەسندەكی حقیقتلری، بر حسّ قبل الوقوع ایلە اسكی سعید حسّ ایتمش. كمال قطعیتلە مژدەلر ویرمش. و پك یاقین بر زماندە او حقیقتلر كورونەجك ظن ایتمش. حالبوكە ایكی حرب عمومی و یگرمی بش سنە دوام ایدن بر استبداد مطلق، او حسّ قبل الوقوعڭ قرق اللی سنە تأخیرینە سبب اولمش. و شیمدی او زماندەكی ویردیگی خبرلرڭ عینًا تظاهرلری عالم اسلامیتدە باشلامش. دیمك بو پك اهمّیتلی درس، زمانی كچمش اسكی بر خطبە دگل، بلكە طوغریدن طوغری یە بیڭ اوچ یوز یگرمی یدی یە بدل، بیڭ اوچ یوز یتمش بردە و جامع اموی یرینە عالم اسلام جامعندە، اوچ یوز یتمش میلیون بر جماعتە حقیقتلی و تازە بر درس اجتماعی و اسلامیدر دییە، ترجمەسنی نشر ایتمك زمانیدر، تخمین ایدرم.

غایت مهم بر سؤٓالە ویریلن چوق اهمّیتلی بر جوابی بورادە یازمغە مناسبت كلدی. چونكە قرق سنە اوّل اسكی سعید، او درسندە بر حسّ قبل الوقوع ایلە رسالۀ نورڭ خارقە درسلرینی و تأثیراتنی كورمش كبی بحث ایدییور. اونڭ ایچون او سؤٓال و جوابی یازاجغز. شویلەكە:

چوقلر طرفندن هم بڭا، هم بعض نور قرداشلریمە سؤٓال ایتمشلر و ایدییورلركە: نەدن بو قدر معارضلرە قارشو و معنّد فیلسوفلرە و اهل ضلالتە مقابل رسالۀ نور مغلوب اولمایور؟ میلیونلر قیمتدار حقیقی كتب ایمانیە و اسلامیەنڭ انتشارلرینە بر درجە سد چكدكلری حالدە، سفاهت و حیات دنیویەنڭ لذّتلریلە

چوق بیچارە كنچلری و انسانلری حقائق ایمانیەدن محروم بیراقدقلری حالدە، اڭ شدّتلی هجوم و اڭ غدّارانە معاملە و اڭ زیادە یالانلرلە و علیهندە یاپیلان پروپاغاندەلرلە رسالۀ نوری قیرمق، انسانلری اوندن ئوركوتمك و واز كچیرمەیە چالیشدقلری حالدە، هیچ بر اثردە كورولمدیگی بر طرزدە رسالۀ نورڭ انتشاری، حتّی چوغی ال یازمسی ایلە آلتی یوز بیڭ نسخە رسالەلرندن كمال اشتیاق ایلە پردە آلتندە انتشار ایتمسی و داخل و خارجدە كمال اشتیاق ایلە كندینی اوقوتدیرمەسی حكمتی نەدر؟ سببی نەدر؟ دییە بو مأٓلدە چوق سؤٓاللرە قارشو (الجواب: ) دیرزكە:

قرآن حكیمڭ سرّ اعجازیلە حقیقی بر تفسیری اولان رسالۀ نور، بو دنیادە بر معنوی جهنّمی ضلالتدە كوستردیگی كبی.. ایماندە دخی بو دنیادە معنوی بر جنّت بولوندیغنی اثبات ایدییور. و كناهلرڭ و فنالقلرڭ و حرام لذّتلرڭ ایچندە معنوی الیم ألملری كوستروب، حسنات و كوزل خصلتلردە و حقائق شریعتڭ عملندە، جنّت لذائذی كبی معنوی لذّتلر بولوندیغنی اثبات ایدییور. سفاهت اهلنی و ضلالتە دوشنلرینی او جهتلە عقلی باشندە اولانلرینی قورتارییور. چونكە بو زماندە (ایكی دهشتلی حال) وار.

(برنجیسی) عاقبتی كورمەین و بر درهم حاضر لذّتی ایلریدە بر بطمان لذّتلرە ترجیح ایدن حسّیات انسانیە عقل و فكرە غلبە ایتدیگندن، اهل سفاهتی سفاهتندن قورتارمەنڭ یگانە چارەسی، عین لذّتندە ألمنی كوستروب حسّنی مغلوب ایتمكدر. 〚 یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰوةَ الدُّنْیَا〛 آیتنڭ اشارتیلە، بو زماندە آخرتڭ الماس كبی نعمتلرینی، لذّتلرینی بیلدیگی حالدە، دنیوی قیریلاجق شیشە پارچەلرینی اوڭا ترجیح ایتمك، اهل ایمان ایكن اهل ضلالتە او حبّ دنیا و او سرّ ایچون تابع اولمق تهلكەسندن قورتارمەنڭ چارۀ یگانەسی، دنیادە دخی جهنّم عذابنی و ألملرینی كوسترمكلە اولوركە، رسالۀ نور او مسلكدن كیدییور. یوقسە بو زماندەكی كفر مطلقڭ و فندن كلن ضلالتڭ و سفاهتدن كلن تریاكیلگڭ عنادی قارشوسندە، جناب حقّی طانیتدیردقدن صوڭرە.. و جهنّمڭ وجودینی اثبات ایلە و اونڭ عذابی ایلە انسانلری فنالقدن، سیّئٓاتدن واز كچیرمك، اوندن، بلكە دە یگرمیدن بریسی درس آلابیلیر. درس آلدقدن صوڭرە دە جناب حق غفور الرحیمدر. هم جهنّم پك اوزاقدر دیر. سفاهتنە دوام ایدەبیلیر. قلبی، روحی حسّیاتنە مغلوب اولور.

ایشتە رسالۀ نوردەكی اكثر موازنەلر، كفر و ضلالتڭ دنیادەكی الیم و ئوركوتوجی نتیجەلرینی كوسترمكلە، اڭ معنّد و نفسپرست انسانلری دخی، او منحوس، غیر مشروع لذّتلردن و سفاهتلردن بر نفرت ویروب، عقلی باشندە اولانلری توبەیە سوق ایدر. او موازنەلردن آلتنجی، یدنجی، سكزنجی سوزلردەكی كوچك موازنەلر و اوتوز ایكنجی سوزڭ اوچنجی موقفندەكی اوزون موازنە، اڭ سفیه و ضلالتدە كیدن آدمی دە ئوركوتویور، درسنی قبول ایتدیرییور. مثلا:

آیت نوردەكی سیاحت خیالیە ایلە حقیقت اولارق كوردیگی وضعیتلری، غایت قیصەجە اشارت ایدەجگز. تفصیلاتنی ایستەین سكّۀ غیبیەنڭ آخرندەكی ٢٤٣ دن ٢٤٥ اینجی صحیفەیە قدر باقسین.

ازجملە، او سیاحت خیالیەدە رزقە محتاج حیوانات عالمنی كوردیگم وقت، مادّی فلسفە ایلە باقدم. حدسز احتیاجات و شدّتلی آچلقلریلە برابر، ضعف و عجزلری، او ذی حیات عالمنی بڭا چوق آجیقلی و الیم كوستردی. اهل ضلالت و غفلتڭ كوزیلە باقدیغمدن فریاد أیلەدم. بردن حكمت قرآنیە و ایمانڭ دوربینی ایلە كوردم. رحمان اسمی رزّاق برجندە، پارلاق بر كونش كبی طلوع ایتدی. او آچ، بیچارە ذی حیات عالمنی رحمت ایشیغی ایلە یالدیزلادی.

صوڭرە حیوانات عالمی ایچندە یاورولرڭ ضعف و عجز و احتیاج ایچندە چیرپیندقلری حزین و الیم و هركسی رقّت و آجیمغە كتیرەجك بر قراڭلق ایچندە دیگر بر عالمی كوردم. اهل ضلالتڭ نظریلە باقدیغمە، ایواه! دیدم. بردن ایمان بڭا بر كوزلك ویردی. كوردمكە، رحیم اسمی شفقت برجندە طلوع ایتدی. او قدر كوزل و شیرین بر صورتدە او آجی عالمی سوینچلی عالمە چویروب ایشیقلاندیردیكە، شكوا و آجیمق و حزندن كلن كوز یاشلریمی، سوینچ و شكرڭ لذّتلرندن كلن طاملەلرە چویردی.

صوڭرە سینامە پردەسی كبی انسان عالمی بڭا كوروندی. اهل ضلالتڭ دوربینی ایلە باقدم. او عالمی او قدر قراڭلقلی، دهشتلی كوردمكە، قلبمڭ اڭ درینلكلرندن فریاد ایتدم. ایواه! دیدم. چونكە انسانلردە ابدە اوزانوب كیدن آرزولری، امللری و كائناتی احاطە ایدن تصوّرات و افكارلری و ابدی بقا و سعادت ابدیەیی و جنّتی غایت جدّی ایستەین همّتلری و فطری استعدادلری و فطری حد قونولمایان، سربست بیراقیلان قوّەلری و حدسز مقصدلرە متوجّه احتیاجلری و ضعف و عجزلریلە برابر، هجوملرینە معروض قالدقلری حدسز مصیبت

و اعدالریلە برابر غایت قیصە بر عمر، هر كون و هر ساعت ئولوم اندیشەسی آلتندە غایت دغدغەلی بر حیات یاشامق ایچون غایت پریشان بر معیشت ایچندە قلبە، وجدانە اڭ الیم و اڭ مدهش حالت اولان متمادی زوال و فراق بلاسنی چكمك ایچندە، اهل غفلت ایچون ظلمات ابدی قاپوسی صورتندە كورولن قبرە و مزارستانە باقییورلر. برر برر و طائفە طائفە او ظلمات قویوسنە آتیلییورلر.

ایشتە، بو انسان عالمنی بو ظلمات ایچندە كوردیگم آندە، قلب و روح و عقلملە بتون لطائف انسانیەم، بلكە بتون ذرّات و وجودم فریاد ایلە آغلامەیە حاضركن، بردن قرآندن كلن نور و قوّت ایمان، او ضلالت كوزلگنی قیردی. قفامە بر كوز ویردی، كوردمكە:

جناب حقّڭ عادل اسمی حكیم برجندە، رحمان اسمی كریم برجندە، رحیم اسمی غفور برجندە یعنی معناسندە، باعث اسمی وارث برجندە، محیی اسمی محسن برجندە، رب اسمی مالك برجندە برر كونش كبی طلوع ایتدیلر. او قراڭلقلی انسان عالمی ایچندە چوق عالملر بولونان عمومنی ایشیقلاندیردیلر، شنلندیردیلر. جهنّمی حالتلری طاغیتوب، نورانی آخرت عالمندن پنجرەلر آچوب، او پریشان انسان دنیاسنە نورلر سرپدیلر. ذرّات كائنات عددنجە (اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلشُّكْرُ لِلّٰهِ)دیدم. و عین الیقین كوردمكە، ایماندە معنوی بر جنّت و ضلالتدە معنوی بر جهنّم بو دنیادە دە واردر، یقینًا بیلدم.

صوڭرە كرۀ ارضڭ عالمی كوروندی. او سیاحت خیالیّەمدە دینە اطاعت ایتمەین فلسفەنڭ قراڭلقلی قوانین علمیەلری، خیالمە دهشتلی بر عالَم كوستردی. یتمش دفعە طوپ كُلَّەسندن داها سرعتلی حركتیلە یگرمی بش بیڭ سنە مسافەیی بر سنەدە كزوب دور ایدن و هر وقت طاغیلمەیە و پارچەلانمغە مستعد و ایچی زلزلەلی، چوق اختیار و چوق یاشلی كرۀ ارض ایچندە و او دهشتلی كمی اوستندە كائناتڭ حدسز بوشلغندە سیاحت ایدن بیچارە نوع انسان وضعیتی، بڭا وحشتلی بر قراڭلق ایچندە كوروندی. باشم دوندی، كوزم قراردی. فلسفەنڭ كوزلگنی یرە ووردم، قیردم.

بردن حكمت قرآنیە ایلە ایشیقلانمش بر كوز ایلە باقدم، كوردمكە، خالق ارض و سماواتڭ قدیر، علیم، رب، اللّٰه و ربُّ السّموات والارض و مسخّرُ الشّمس والقمر اسملری رحمت، عظمت، ربوبیّت برجلرندە كونش كبی طلوع ایتدیلر. او قراڭلقلی، وحشتلی، دهشتلی عالمی اویلە ایشیقلاندیردیلركە، او حالتدە بنم ایمانلی كوزیمە كرۀ ارض غایت منتظم،

مسخّر، مكمّل، خوش، امنیّتلی، هركسڭ ارزاقی ایچندە بر سیاحت كمیسی و تنزّه و كیف و تجارت ایچون مهیّا ایدیلمش و ذی روحلری كونشڭ اطرافندە، مملكت ربّانیەدە كزدیرمك و یاز و بهار و كوزڭ محصولاتنی رزق ایستەینلرە كتیرمك ایچون بر كمی، بر طیّارە، بر شمندوفر حكمندە كوردم. كرۀ ارضڭ ذرّاتی عددنجە (اَلْحَمْدُلِلّٰهِ عَلٰی نِعْمَةِ الْاٖیمَانِ) دیدم.

ایشتە بوڭا قیاسًا، رسالۀ نوردە پك چوق موازنەلرلە، اهل سفاهت و ضلالت، دنیادە دخی بر معنوی جهنّم ایچندە عذاب چكدكلرینی.. و اهل ایمان و صلاحت، دنیادە دخی بر معنوی جنّت ایچندە اسلامیت و انسانیّت معدەسیلە و ایمانڭ تجلّیاتیلە و جلوەلریلە معنوی جنّت لذّتلری طادابیلیرلر. بلكە درجۀ ایمانلرینە كورە استفادە ایدەبیلیرلر. فقط بو فیرطینەلی زمانڭ، حسّی ابطال ایدن و بشرڭ نظرینی آفاقە طاغیتان و بوغان جریانلر، ابطال حسّ نوعندن بر سرسملك ویرمشكە، اهل ضلالت معنوی عذابنی موقّتًا تام حسّ ایدەمییور. اهل هدایتدە دخی غفلت باصییور. حقیقی لذّتنی تقدیر ایدەمییور.

(بو عصردە ایكنجی دهشتلی حال: ) اسكی زماندە كفر مطلق و فندن كلن ضلالتلر و كفر عنادیدن كلن تمرّد، بو زمانە نسبتًا پك آزدی. اونڭ ایچون اسكی اسلام محقّقلرینڭ درسلری، حجّتلری، او زماندە تام كافی اولوردی. كفر مشكوكی چابوق ازالە ایدرلردی. اللّٰهە ایمان عمومی اولدیغندن، اللّٰهی طانیتدیرمقلە و جهنّم عذابنی اخطار ایتمكلە چوقلری سفاهتلردن، ضلالتلردن واز كچەبیلیرلردی.

شیمدی ایسە، اسكی زماندە بر مملكتدە بر كافر مطلق یرینە، شیمدی بر قصبەدە یوز دانە بولونابیلیر. اسكیدە فن و علم ایلە ضلالتە كیروب عناد و تمرّد ایلە حقائق ایمانە قارشو چیقانە نسبتًا شیمدی یوز درجە زیادە اولمش. بو متمرّد عنادجیلر، فرعونلق درجەسندە بر غرور ایلە و دهشتلی ضلالتلریلە حقائق ایمانیەیە قارشو معارضە ایتدكلرندن، البتە بونلرە قارشو آطوم بومبەسی كبی، بو دنیادە اونلرڭ تمللرینی پارچە پارچە ایدەجك بر حقیقت قدسیّە لازمدركە، اونلرڭ تجاوزاتنی طوردورسون و بر قسمنی ایمانە كتیرسین.

ایشتە جناب حقّە حدسز شكرلر اولسونكە، بو زمانڭ تام یارەسنە بر تریاق اولارق قرآن معجز البیانڭ بر معجزۀ معنویەسی و لمعاتی بولونان رسالۀ نور، پك چوق موازنەلرلە، اڭ دهشتلی، معنّد متمرّدلری قرآنڭ الماس قیلیجیلە قیرییور. و كائنات ذرّەلری عددنجە وحدانیت الٰهیەیە و ایمانڭ حقیقتلرینە حجّتلری، دلیللری كوسترییوركە، یگرمی بش سنەدنبری اڭ شدّتلی هجوملرە قارشو مغلوب اولمایوب غلبە ایتمش.

اوت، رسالۀ نوردە ایمان و كفر موازنەلری و هدایت و ضلالت مقایسەلری، بو مذكور حقیقتی بالمشاهدە اثبات ایدییور. مثلا، یگرمی ایكنجی سوزڭ ایكی مقامنڭ برهانلری و لمعەلرینە و اوتوز ایكنجی سوزڭ برنجی موقفنە و اوتوز اوچنجی مكتوبڭ پنجرەلرینە و عصای موسی نڭ اون بر حجتنە سائر موازنەلر قیاس ایدیلسە و دقّت ایدیلسە آڭلاشیلیركە، بو زماندە كفر مطلقی و متمرّد ضلالتڭ عنادینی قیراجق، پارچەلایاجق رسالۀ نوردە تجلّی ایدن حقیقت قرآنیەدر.

ان شٓاء اللّٰه ناصل طلسملر مجموعەسندە، دینڭ مهم طلسملرینی و خلقت عالمڭ معمّالرینی كشف ایدن پارچەلر، او مجموعەدە طوپلانمش. عینًا اویلە دە، اهل ضلالتڭ دنیادە دخی جهنّملرینی و اهل هدایتڭ دنیادە دخی لذائذ جنتلرینی كوسترن.. و ایمان، جنّتڭ بر معنوی چكردگی و كفر ایسە، جهنّم زقّومنڭ بر تخومی اولدیغنی كوسترن نورڭ او كبی پارچەلری، قیصەجق بر طرزدە بر مجموعەجق اولارق یازیلاجق و ان شٓاء اللّٰه نشر ایدیلەجك.

[عربی خطبة الشّامیە اثرینڭ ترجمەسی]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

بتون ذی حیاتلر، حیاتلرینڭ لسان حاللریلە خالقلرینە تقدیم ایتدكلری معنوی هدیەلرینی و لسان حاللە حمد و شكرلرینی، او ذات واجب الوجودە بز دە تقدیم ایدییورزكە، دیمش: 〚 لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ〛 یعنی رحمت الٰهیەدن امیدیڭزی كسمەییڭز.

هم حدسز صلاة و سلام اول پیغمبریمز محمد مصطفی علیە الصّلاة والسّلام اوزرینە اولسونكە، دیمش: [جِئْتُ لِاُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْاَخْلَاقِ]یعنی بنم انسانلرە جناب حق طرفندن بعثتم و كلمەمڭ اهمّیتلی بر حكمتی، اخلاق حسنەیی و كوزل خصلتلری تكمیل ایتمك و بشری اخلاقسزلقدن قورتارمقدر.

حمد و صلاتدن صوڭرە، ای بو جامع امویدە بو درسی دیڭلەین عرب قرداشلرم! بن حدّیمڭ فوقندە بو منبرە و بو مقامە ارشادیڭز ایچون چیقمدم. چونكە سزە درس ویرمك حدّیمڭ فوقندەدر. بلكە ایچڭزدە یوزە یاقین علما بولونان جماعتە قارشو بنم مثالم، مدرسەیە كیدن بر چوجغڭ مثالیدركە، او صبی، او چوجق، صباحلین مدرسەیە كیدوب، اوقویوب، آقشامدە باباسنە كلوب، اوقودیغی درسنی باباسنە عرض ایدر. تا طوغری درس آلمشمی، آلمامشمی؟ باباسنڭ ارشادینی ویا تصویبنی بكلر. اوت، بز كوردلر سزە نسبتًا چوجق حكمندەییز و طلبەلریڭزز. سزلر بزم و اسلام ملّتلرینڭ استادلریسڭز. ایشتە بن دە آلدیغم درسمڭ بر قسمنی سزلر كبی استادلریمزە شویلە بیان ایدییورم:

بن بو زمان و زمیندە، بشرڭ حیات اجتماعیە مدرسەسندە درس آلدم و بیلدمكە: اجنبیلر، آوروپەلیلر ترقّیدە استقبالە اوچمەلریلە برابر، بزی مادّی جهتدە قرون وسطادە طوردیران و توقیف ایدن (آلتی دانە خستەلق) در. او خستەلقلر دە بونلردر:

(برنجیسی) یأسڭ، امیدسزلگڭ ایچمزدە حیات بولوب دیریلمەسی.. (ایكنجیسی: ) صدقڭ حیات اجتماعیۀ سیاسیەدە ئولمسی.. (اوچنجیسی: ) عداوتە محبّت.. (دردنجیسی: ) اهل ایمانی بربرینە باغلایان نورانی رابطەلری بیلمەمك.. (بشنجیسی: ) چشید چشید ساری خستەلقلر كبی انتشار ایدن استبداد.. (آلتنجیسی: ) منفعت شخصیّەسنە همّتی حصر ایتمك.

بو آلتی دهشتلی خستەلغڭ علاجنی دە، بر طب فاكولتەسی حكمندە، حیات اجتماعیّەمزدە، اجزاخانۀ قرآنیەدن درس آلدیغم (آلتی كلمە) ایلە بیان ایدییورم. معالجەنڭ اساسلری اونلری بیلییورم.

(برنجی كلمە: ) [اَلْاَمَلْ] یعنی رحمت الٰهیەیە قوّتلی امید بسلەمك. اوت، بن كندی حسابمە آلدیغم درسمە بناءً، ای اسلام جماعتی! مژدە ویرییورمكە: شیمدیكی عالم اسلامڭ سعادت دنیویەسی، باخصوص عثمانلیلرڭ سعادتی و بالخاصّە اسلامڭ ترقّیسی اونلرڭ انتباهیلە اولان عربڭ سعادتنڭ فجر صادقنڭ امارەلری انكشافە باشلایور. و سعادت كونشنڭ دە چیقمەسی یاقینلاشمش. یأسڭ بورننڭ رغمنە اولارق، [حاشیە]بن دنیایە ایشیتدیرەجك درجەدە قناعت قطعیەملە دیرم:

استقبال، یالڭز و یالڭز اسلامیتڭ اولاجق. و حاكم، حقائق قرآنیە و ایمانیە اولاجق. اویلە ایسە شیمدیكی قدر الٰهی و قسمتمزە راضی اولملی ییزكە، بزە پارلاق بر استقبال، اجنبیلرە مشوّش بر ماضی دوشمش.

بو دعوامە چوق برهانلردن درس آلمشم. شیمدی او برهانلردن مقدّماتلی بر بوچوق برهانی ذكر ایدەجگم. او برهانڭ مقدّماتنە باشلایورز.

ایشتە اسلامیتڭ حقائقی هم معنًا، هم مادّةً ترقّی ایتمەیە قابل و مكمّل بر استعدادی وار.

برنجی جهت اولان معنًا ترقّی ایسە، بیلیڭز، حقیقی وقوعاتی قید ایدن تاریخ، حقیقتە اڭ طوغری شاهددر. ایشتە تاریخ بزە كوسترییور. حتّی روسی مغلوب ایدن ژاپون باش قومانداننڭ اسلامیتڭ حقّانیتنە شهادتی دە شودركە: حقیقت اسلامیتڭ قوّتی نسبتندە، مسلمانلر او قوّتە كورە حركت ایتمەلری درجەسندە اهل اسلام تمدّن ایدوب ترقّی ایتدیگنی تاریخ كوسترییور. و اهل اسلامڭ حقیقت اسلامیەدە ضعفیّتی درجەسندە توحّش ایتدكلرینی، وحشتە و تدنّی یە دوشدكلرینی و هرج و مرج ایچندە بلالرە، مغلوبیتلرە دوشدكلرینی تاریخ كوسترییور. سائر دینلر ایسە بالعكسدر. یعنی صلابت و تعصّبلرینڭ ضعفیّتی نسبتندە تمدّن و ترقّی ایتدكلری كبی، دینلرینە صلابت و تعصّبلرینڭ قوّتی درجەسندە دە تدنّی و اختلاللرە معروض قالدقلرینی تاریخ كوسترییور. شیمدی یە قدر زمان بویلە كچمش.

هم عصر سعادتدن شیمدی یە قدر هیچ بر تاریخ بزە كوسترمییوركە، بر مسلمانڭ محاكمۀ عقلیە ایلە و دلیل یقینی ایلە و اسلامیتە ترجیح ایتمكلە، اسكی و یڭی آیری بر دینە كیردیگنی تاریخ كوسترمییور. عوامڭ دلیلسز، تقلیدی بر صورتدە باشقە دینە كیرمەسنڭ بو مسئلەدە اهمّیتی یوق. دینسز اولمق دە باشقە مسئلەدر. حالبوكە بتون دینلرڭ اتباعلری ایسە، حتّی اڭ زیادە دیننە تعصّب كوسترن اینكیلیزلرڭ و اسكی روسلرڭ محاكمۀ عقلیە ایلە اسلامیتە داخل اولدقلرینی و كوندن كونە، بعض زمان طاقیم طاقیم، قطعی برهان ایلە اسلامیتە كیردكلرینی تاریخلر بزە بیلدیرییورلر. [حاشیە]

اگر بز اخلاق اسلامیەنڭ و حقائق ایمانیەنڭ كمالاتنی افعالمزلە اظهار ایتسەك، سائر دینلرڭ تابعلری، البتە جماعتلرلە اسلامیتە كیرەجكلر. بلكە كرۀ ارضڭ بعض قطعەلری و دولتلری دە اسلامیتە دخالت ایدەجكلر.

هم نوع بشر، (خصوصًا مدنیّت فنلرینڭ ایقاظاتیلە) اویانمش، انتباهە كلمش. انسانیتڭ ماهیّتنی آڭلامش. البتە و البتە دینسز، باشی بوش یاشامازلر. و اولامازلر. اڭ دینسزی دە دینە التجا ایتمەیە مجبوردر. چونكە عجز بشری ایلە برابر حدسز مصیبتلر و اونی اینجیتن خارجی و داخلی دوشمانلرە قارشو استناد نقطەسی.. و فقریلە برابر حدسز احتیاجاتە مبتلا و ابدە قدر اوزانمش آرزولرینە مدد و یاردیم ایدەجك استمداد نقطەسی، یالڭز و یالڭز صانعِ عالمی طانیمق و ایمان ایتمك و آخرتە اینانمق و تصدیق ایتمكدن باشقە اویانمش بشرڭ چارەسی یوق. قلبڭ صدفندە دین حقّڭ جوهری بولونمازسە، بشرڭ باشندە مادّی معنوی قیامتلر قوپاجق. و حیواناتڭ اڭ بدبختی، اڭ پریشانی اولاجق.

(حاصل كلام ) بشر، بو عصردە (حربلرڭ و فنلرڭ و دهشتلی حادثەلرڭ ایقاظاتیلە) اویانمش. و انسانیتڭ جوهرینی و جامع استعدادینی حسّ ایتمش. و انسان، عجیب، جمعیتلی استعدادیلە یالڭز بو قیصەجق، دغدغەلی دنیا حیاتی ایچون یارادیلمامش. بلكە ابدە مبعوثدركە، ابدە اوزانان آرزولر ماهیتندە وار. و بو طار، فانی دنیا، انسانڭ نهایتسز امل و آرزولرینە كافی كلمدیگنی هركس بر درجە حسّ ایتمگە باشلامش.

حتّی انسانیتڭ بر قواسی و خادمی اولان خیالە دینیلسە: سڭا دنیا سلطنتی ایلە برابر بر میلیون سنە عمر اولاجق. فقط صوڭندە هیچ دیریلمەیەجك بر صورتدە بر اعدام سنڭ باشڭە كلەجك. البتە حقیقی انسانیتنی غائب ایتمەین و انتباهە كلمش او انسانڭ خیالی، سوینچ و بشارتە بدل، دریندن درینە تأسّف و أیواهلرلە، سعادت ابدیەنڭ بولونمامسنە آغلایاجق.

ایشتە بو نكتە ایچوندركە، هركسڭ قلبندە دریندن درینە بر دین حقّی آرامق میلی چیقمش. هر شیدن اوّل ئولوم اعدامنە قارشو، دین حقدەكی بر حقیقتی آرایوركە، كندینی قورتارسین. شیمدیكی حال عالم بو حقیقتە شهادت ایدر.

قرق بش سنە صوڭرە تمامیلە بشرڭ بو احتیاج شدیدینی، دینسزلگڭ ظهوریلە كرۀ ارضڭ قطعەلری و دولتلری برر انسان كبی حسّ ایتمگە باشلامشلر. هم آیات قرآنیە باشلرندە و آخرلرندە بشری عقلنە حوالە ایدر. عقلڭە باق دیر. فكریڭە، قلبڭە مراجعت ایت. مشورت ایت، اونڭلە كوروشكە، بو حقیقتی بیلەسڭ دییور.

مثلا، باقیڭز. او آیتلرڭ باشلرندە و آخرلرندە دییوركە: نەدن باقمییورسڭز؟ عبرت آلمییورمیسڭز؟ باقیڭزكە حقیقتی بیلەسڭز. بیلیڭز. و بیل. و حقیقتنە دقّت ایت. عجبا نەدن بشر بیلەمییورلر، جهل مركّبە دوشویورلر؟ نەدن تعقّل ایتمییورلر، دیوانەلگە دوشرلر؟ نەدن باقمییورلر، حقّی كورمگە كور اولمشلر؟ نەدن انسان سركذشت حیاتندە حادثات عالمدن تخطّر و تفكّر ایتمییوركە، استقامت یولنی بولسون؟ نەدن تفكّر و تدبّر و عقلاً محاكمە ایتمییورلر، ضلالتە دوشویورلر؟ ای انسانلر! عبرت آلیڭز. كچمش قرونلردن عبرت آلوب كلەجك معنوی بلالردن قورتولمغە چالیشیڭز، معناسندە كلن آیتلرڭ بو جملەلرینە قیاسًا، چوق آیتلردە بشری، عقلنە و فكریلە مشورتە حوالە ایدییور.

ای بو جامع امویدەكی قرداشلرم كبی عالم اسلامڭ جامع كبیرندە اولان قرداشلرم! سز دە عبرت آلیڭز. بو قرق بش سنەدەكی بو دهشتلی حادثاتدن عبرت آلیڭز. تام عقلڭزی باشڭزە آلیڭز. ای متفكّر و عقل صاحبی و كندینی منوّر تلقّی ایدنلر!

(حاصل كلام ) بز قرآن شاكردلری اولان مسلمانلر، برهانە تابع اولویورز. عقل و فكر و قلبمزلە حقائق ایمانیەیە كیرییورز. باشقە دینلرڭ بعض افرادلری كبی رهبانلری تقلید ایچون برهانی بیراقمییورز. اونڭ ایچون عقل و علم و فن حكم ایتدیگی استقبالدە، البتە برهان عقلی یە استناد ایدن و بتون حكملرینی عقلە تثبیت ایتدیرن قرآن حكم ایدەجك.

هم دە اسلامیت كونشنڭ طوتولمەسنە، انكسافنە و بشری تنویر ایتمەسنە ممانعت ایدن پردەلر آچیلمەیە باشلامشلر. او ممانعت ایدنلر، چكیلمەیە باشلایورلر. قرق بش سنە اوّل او فجرڭ امارەلری كوروندی. یتمش بردە فجر صادقی باشلادی و باشلایاجق. اگر بو فجر كاذب دە اولسە، اوتوز قرق سنە صوڭرە فجر صادق چیقاجق.

اوت، حقیقت اسلامیتڭ ماضی قطعەسنی تمامًا استیلاسنە (سكز دهشتلی مانعەلر) ممانعت ایتدیلر.

برنجی، ایكنجی، اوچنجی مانعلر: اجنبیلرڭ جهلی و او زماندە وحشتلری و دینلرینە تعصّبلریدر. بو اوچ مانع، معرفت و مدنیتڭ محاسنی ایلە قیریلدی. طاغیلمەیە باشلایور.

دردنجی، بشنجی مانعلر: پاپاسلرڭ و روحانی رئیسلرڭ ریاستلری و تحكّملری و اجنبیلرڭ كور كورینە اونلری تقلید ایتمەلریدر. بو ایكی مانع دخی، فكر حرّیت و میل تحرّئ حقیقت نوع بشردە باشلامەسیلە زوال بولمەیە باشلایور.

آلتنجی، یدنجی مانعلر: بزدەكی استبداد و شریعتڭ مخالفتندن كلن سٓوء اخلاقمز، ممانعت ایدییوردیلر. بر شخصدەكی منفرد استبداد قوّتی شیمدی زوال بولمسی، جماعت و قومیتەنڭ دهشتلی استبدادلرینڭ اوتوز قرق سنە صوڭرە زوال بولمەسنە اشارت ایتمكلە و حمیّت اسلامیّەنڭ شدّتلی فورانی ایلە و سٓوء اخلاقڭ چركین نتیجەلری كورونمسیلە، بو ایكی مانع دە زوال بولویور. و بولمەیە باشلامش. ان شٓاء اللّٰه تام زوال بولاجق.

سكزنجی مانع: فنون جدیدەنڭ بعض مثبت مسائلی، حقائق اسلامیّەنڭ ظاهری معنالرینە مخالف و معارض توهّم ایدیلمەسیلە، زمان ماضیدەكی استیلاسنە بر درجە سد چكمش.

مثلا، كرۀ ارضە (امر الٰهی ایلە) نظارتە مأمور (و ثور و حوت ناملرندە) ایكی روحانی ملائكەیی، دهشتلی جسمانی بر اوكوز، بر بالیق توهّم ایدوب، اهل فن و فلسفە حقیقتی بیلمدكلرندن، اسلامیتە

معارض چیقمشلر.

بو مثال كبی یوز مثال واركە، حقیقتی بیلیندكدن صوڭرە، اڭ معنّد فیلسوف دە تسلیم اولمغە مجبور اولویور. حتّی رسالۀ نور، معجزات قرآنیە رسالەسندە فنّڭ ایلیشدیگی بتون آیتلرڭ هر بریسنڭ آلتندە قرآنڭ بر لمعۀ اعجازینی كوستروب، اهل فنّڭ مدار تنقید ظن ایتدكلری قرآن كریمڭ جملە و كلمەلرندە، فنّڭ ألی یتیشمدیگی یوكسك حقیقتلری اظهار ایدوب، اڭ معنّد فیلسوفی دە تسلیمە مجبور ایدییور. میداندەدر، ایستەین باقابیلیر و باقسین. بو مانع، قرق بش سنە اوّل سویلنن سوزدن صوڭرە، ناصل قیریلدیغنی كورسون.

اوت، بعض محقّقین اسلامیّەنڭ بو یولدە تألیفاتلری وار. بو سكزنجی دهشتلی مانعەنڭ زیر و زبر اولاجغنە امارەلر كورونویور.

اوت، شیمدی اولماسە دە، اوتوز قرق سنە صوڭرە، فن و حقیقی معرفت و مدنیتڭ محاسنی، بو اوچ قوّتی تام تجهیز ایدوب، جهازاتنی ویروب، او سكز مانعلری مغلوب ایدوب طاغیتمق ایچون، تحرّئ حقیقت میلاننی و انصافی و محبّت انسانیّتی، او سكز دوشمان طائفەسنڭ سكز جبهەسنە كوندرمش. شیمدی اونلری قاچیرمغە باشلامش. ان شٓاء اللّٰه یاریم عصر صوڭرە اونلری طارمە طاغینیق ایدەجك.

اوت، مشهوردركە، اڭ قطعی فضیلت اودركە، دوشمانلری دخی او فضیلتڭ تصدیقنە شهادت ایتسین. ایشتە یوزر مثالندن ایكی مثال:

(برنجیسی) اون طقوزنجی عصرڭ و آمریقە قطعەسنڭ اڭ مشهور فیلسوفی میستر قارلایل، اڭ یوكسك صداسیلە، چكینمەیەرك، فیلسوفلرە و خریستیان عالملرینە نشریاتیلە باغیرارق بویلە دییور، اثرلرندە شویلە یازمش:

(اسلامیت غایت پارلاق بر آتش كبی طوغدی. سائر دینلری قورو آغاجڭ داللری كبی یوتدی. هم بو یوتمق، اسلامیتڭ حقّی ایمش. چونكە سائر دینلر - فقط قرآنڭ تصدیقنە مظهر اولمایان قسمی - هیچ حكمندەدر.)

هم میستر قارلایل یینە دییور: (اڭ اوّل قولاق ویریلەجك سوزلرڭ اڭ لایقی محمّدڭؐ سوزیدر. چونكە حقیقی سوز، اونڭ سوزلریدر.)