[بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ]

وَبِهٖ نَسْتَعٖینُ

[برنجی مكتوب]

[بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ]

وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

[درت سؤٓالڭ مختصر جوابیدر.]

[برنجی سؤٓال] حضرت خضر علیە السّلام حیاتدەمیدر؟ حیاتدە ایسە، نە ایچون بعض مهم علما حیاتنی قبول ایتمییورلر؟

[الجواب] حیاتدەدر. فقط مراتب حیات بشدر. او، ایكنجی مرتبەدەدر. بو سببدن بعض علما حیاتندە شبهە ایتمشلر.

[برنجی طبقۀ حیات] بزم حیاتمزدركە، چوق قیدلرلە مقیّددر.

[ایكنجی طبقۀ حیات] حضرت خضر و الیاس عَلَیهِمَا السَّلَامڭ حیاتلریدركە، بر درجە سربستدر. یعنی بر وقتدە پك چوق یرلردە بولونابیلیرلر. بزم كبی بشریت لوازماتیلە دائمی مقیّد دگللردر. بعضًا ایستەدكلری وقت بزم كبی ییرلر، ایچرلر. فقط بزم كبی مجبور دگللردر. تواتر درجەسندە، اهل شهود و كشف اولان اولیانڭ حضرت خضر ایلە ماجرالری، بو طبقۀ حیاتی تنویر و اثبات ایدر. حتّی مقامات ولایتدە بر مقام واردركە، مقام خضر تعبیر ایدیلیر. او مقامە كلن بر ولی، خضردن درس آلیر. و خضر ایلە كوروشور. فقط بعضًا او مقام صاحبی، یاڭلیش اولارق عین خضر تلقّی اولونور.

[اوچنجی طبقۀ حیات] حضرت ادریس و عیسی عَلَیهِمَا السَّلَامڭ طبقۀ حیاتلریدركە، بشریت لوازماتندن تجرّد ایلە، ملك حیاتی كبی بر حیاتە كیرەرك، نورانی بر لطافت كسب ایدر. عادتا بدن مثالی لطافتندە و جسد نجمی نورانیتندە اولان جسم دنیویلریلە سماواتدە بولونورلر. "آخر زماندە حضرت عیسی علیە السّلام كلەجك. شریعت محمّدیەؐ ایلە عمل ایدەجك" مأٓلندەكی حدیثڭ سرّی شودركە: آخر زماندە فلسفۀ طبیعیەنڭ ویردیگی جریان كفری یە و انكار الوهیتە قارشو، عیسویلك دینی تصفّی ایدرك و خرافاتدن تجرّد ایدوب اسلامیتە انقلاب ایدەجگی بر صیرەدە.. ناصلكە عیسویلك شخص معنویسی، وحی سماوی قیلیجیلە او مدهش دینسزلگڭ شخص معنویسنی ئولدیرر. اویلە دە، حضرت عیسی علیە السّلام عیسویلك شخص معنویسنی تمثیل ایدرك، دینسزلگڭ شخص معنویسنی تمثیل ایدن دجّالی ئولدیرر. یعنی انكار الوهیت فكرینی ئولدیرەجك.

[دردنجی طبقۀ حیات] شهدا حیاتیدر. نصّ قرآن ایلە، شهدانڭ اهل قبورڭ فوقندە بر طبقۀ حیاتلری واردر. اوت، شهدا، حیات دنیویّەلرینی طریق حقدە فدا ایتدكلری ایچون، جناب حق كمال كرمندن اونلرە حیات دنیویەیە بڭزر، فقط كدرسز، زحمتسز بر حیاتی عالم برزخدە اونلرە احسان ایدر. اونلر كندیلرینی ئولمش بیلمییورلر. یالڭز كندیلرینی داها أیی بر عالمە كیتدكلرینی بیلییورلر. كمال سعادتلە متلذّذ اولویورلر. ئولومدەكی فراق آجیلغنی حسّ ایتمییورلر. اهل قبورڭ چندان روحلری باقیدر. فقط كندیلرینی ئولمش بیلییورلر. برزخدە آلدقلری لذّت و سعادت، شهدانڭ لذّتنە یتیشمز. ناصلكە، ایكی آدم بر رؤیادە جنّت كبی بر كوزل سرایە كیررلر. بریسی رؤیادە اولدیغنی بیلیر. آلدیغی كیف و لذّت پك نقصاندر. "بن اویانسەم شو لذّت قاچاجق" دییە دوشونور. دیگری رؤیادە اولدیغنی بیلمییور. حقیقی لذّت ایلە حقیقی سعادتە مظهر اولور.

ایشتە عالم برزخدەكی اموات و شهدانڭ حیات برزخیەدن استفادەلری اویلە فرقلیدر. حدسز واقعاتلە و روایاتلە شهدانڭ بو طرز حیاتە مظهریتلری و كندیلرینی صاغ بیلدكلری ثابت و قطعیدر. حتّی سید الشهدا اولان حضرت حمزە رضی اللّٰه عنه، مكرّر واقعاتلە كندینە التجا ایدن آدملری محافظە ایتمسی و دنیوی ایشلرینی كورمسی و كوردیرمسی كبی چوق واقعاتلە، بو طبقۀ حیات تنویر و اثبات ایدیلمش.

حتّی بن كندم، عُبَیْدْ اسمندە بر یگنم و طلبەم واردی. بنم یانمدە و بنم یریمە شهید اولدقدن صوڭرە، اوچ آیلق مسافەدە اسارتدە بولوندیغم زمان، محلّ دفننی بیلمدیگم حالدە، بنجە بر رؤیای صادقەدە تحت الارض بر منزل صورتندەكی قبرینە كیرمشم. اونی شهدا طبقۀ حیاتندە كوردم. او بنی ئولمش بیلییورمش. بنم ایچون چوق آغلادیغنی سویلەدی. كندیسنی حیاتدە بیلییور. فقط روسڭ استیلاسندن چكیندیگی ایچون، یر آلتندە كندینە كوزل بر منزل یاپمش. ایشتە بو جزئی رؤیا، بعض شرائط و اماراتلە، كچن حقیقتە بڭا شهود درجەسندە بر قناعت ویرمشدر.

[بشنجی طبقۀ حیات] اهل قبورڭ حیات روحانیەلریدر. اوت، موت، تبدیل مكاندر، اطلاق روحدر، وظیفەدن ترخیصدر. اعدام و عدم و فنا دگلدر. حدسز واقعاتلە ارواح اولیانڭ تمثّللری و اهل كشفە تظاهرلری و سائر اهل قبورڭ یقظةً و منامًا بزلرلە مناسبتلری و واقعە مطابق اولارق بزلرە اخباراتلری كبی چوق دلائل، او طبقۀ حیاتی تنویر و اثبات ایدر. ذاتًا بقای روحە دائر یگرمی طقوزنجی سوز بو طبقۀ حیاتی دلائل قطعیە ایلە اثبات ایتمشدر.

[ایكنجی سؤٓال] فرقان حكیمدە [اَلَّذٖی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیٰوةَ لِیَبْلُوَكُمْ اَیُّكُمْ اَحْسَنُ عَمَلًا] كبی آیتلردە، "موت دخی حیات كبی مخلوقدر، هم بر نعمتدر" دییە افهام ایدیلییور. حالبوكە، ظاهرًا موت انحلالدر، عدمدر، تفسّخدر. حیاتڭ سونمەسیدر. هادم اللّذّاتدر. ناصل مخلوق و نعمت اولابیلیر؟

[الجواب] برنجی سؤٓالڭ جوابنڭ آخرندە دینیلدیگی كبی.. موت، وظیفۀ حیاتدن بر ترخیصدر، بر پایدوسدر. بر تبدیل مكاندر. بر تحویل وجوددر. حیات باقیەیە بر دعوتدر. بر مبدأدر، بر حیات باقیەنڭ مقدّمەسیدر. ناصلكە حیاتڭ دنیایە كلمەسی بر خلق و تقدیر ایلەدر. اویلە دە دنیادن كیتمسی دە بر خلق و تقدیر ایلە، بر حكمت و تدبیر ایلەدر. چونكە اڭ بسیط طبقۀ حیات اولان حیات نباتیەنڭ موتی، حیاتدن داها منتظم بر اثر صنعت اولدیغنی كوسترییور. زیرا میوەلرڭ، چكردكلرڭ، تخوملرڭ موتی تفسّخ ایلە، چورومك و طاغیلمقلە كوروندیگی حالدە.. غایت منتظم بر معاملۀ كیمیویە و میزانلی بر امتزاجات عنصریّە و حكمتلی بر تشكّلات ذرّەویەدن عبارت اولان بر یوغورمقدركە، بو كورونمەین انتظاملی و حكمتلی ئولومی، سنبلڭ حیاتی ایلە تظاهر ایدییور. دیمك چكردگڭ موتی، سنبلڭ مبدأ حیاتیدر. بلكە عین حیاتی حكمندە اولدیغی ایچون، شو ئولوم دخی حیات قدر مخلوق و منتظمدر. هم ذی حیات میوەلرڭ یاخود حیوانلرڭ معدۀ انسانیەدە ئولوملری، حیات انسانیەیە چیقمەلرینە منشأ اولدیغندن، او موت اونلرڭ حیاتندن داها منتظم و مخلوق دینیلیر.

ایشتە اڭ ادنا طبقۀ حیات اولان حیات نباتیەنڭ موتی بویلە مخلوق، حكمتلی و انتظاملی اولسە، طبقۀ حیاتڭ اڭ علویسی اولان حیات انسانیەنڭ باشنە كلن موت، البتە یر آلتنە كیرمش بر چكردگڭ هوا عالمندە بر آغاچ اولمسی كبی، یر آلتنە كیرن بر انسان دە عالم برزخدە البتە بر حیات باقیە سنبلی ویرەجكدر.

امّا موت نعمت اولدیغنڭ جهتی ایسە، چوق وجوهندن [درت وجهنە] اشارت ایدرز.

[برنجیسی] آغیرلاشمش اولان وظیفۀ حیاتدن و تكالیف حیاتیەدن آزاد ایدوب، یوزدە طقسان طقوز احبابنە قاووشمق ایچون عالم برزخدە بر وصال قاپوسی اولدیغندن، اڭ بیوك بر نعمتدر.

[ایكنجیسی] طار، صیقینتیلی، دغدغەلی، زلزلەلی دنیا زندانندن چیقاروب.. وسعتلی، سرورلی، اضطرابسز، باقی بر حیاتە مظهریتلە، محبوب باقینڭ دائرۀ رحمتنە كیرمكدر.

[اوچنجیسی] اختیارلق كبی، شرائط حیاتیّەیی آغیرلاشدیران بر چوق اسباب واردركە، موتی حیاتڭ پك فوقندە نعمت اولارق كوستریر. مثلا، سڭا اضطراب ویرن پك اختیار اولمش پدر و والدەڭ ایلە برابر، جدّڭ جدلری سفالت حاللریلە سنڭ اوڭڭدە شیمدی بولونسە ایدی، حیات نە قدر نقمت، موت نە قدر نعمت اولدیغنی بیلەجكدڭ. هم مثلا، كوزل چیچكلرڭ عاشقلری اولان كوزل سینكلرڭ، قیشڭ شدائدی ایچندە حیاتلری نە قدر زحمت و ئولوملری نە قدر رحمت اولدیغی آڭلاشیلیر.

[دردنجیسی] نوم، ناصلكە بر راحت، بر رحمت، بر استراحتدر. خصوصًا مصیبتزدەلر، یارەلیلر، خستەلر ایچون. اویلە دە، نومڭ بیوك قرداشی اولان موت دخی، مصیبتزدەلرە و انتحارە سوق ایدن بلالرلە مبتلا اولانلر ایچون عین نعمت و رحمتدر. امّا اهل ضلالت ایچون متعدّد سوزلردە قطعی اثبات ایدیلدیگی كبی.. موت دخی حیات كبی نقمت ایچندە نقمت، عذاب ایچندە عذابدر. او، بحثدن خارجدر.

[اوچنجی سؤٓال] جهنّم نرەدەدر؟ [الجواب] قُلْ اِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ٭ لَا یَعْلَمُ الْغَیْبَ اِلَّا اللّٰهُ.. جهنّمڭ یری، بعض روایاتلە تحت الارض دینیلمشدر. باشقە یرلردە بیان ایتدیگمز كبی.. كرۀ ارض حركت سنویەسیلە، ایلریدە مجمع حشر اولاجق بر میدانڭ اطرافندە بر دائرە چیزییور. جهنّم ایسە، ارضڭ او مدار سنویسی آلتندەدر، دیمكدر. كورونمەمەلری و حس ایدیلمەمەلری، پردەلی و نورسز آتش اولدیغی ایچوندر. كرۀ ارضڭ سیاحت ایتدیگی مسافۀ عظیمەدە پك چوق مخلوقات واركە، نورسز اولدقلری ایچون كورونمزلر. قمر، نوری چكیلدكجە وجودینی غائب ایتدیگی كبی.. نورسز چوق كرەلر، مخلوقلر، كوزیمزڭ اوڭندە اولوب كورەمییورز.

جهنّم ایكیدر. بری صغرا، بری كبرادر. ایلریدە صغرا كبرایە انقلاب ایدەجگی و چكردگی حكمندە اولدیغی كبی، ایلریدە اوندن بر منزل اولور. جهنّم صغرا یرڭ آلتندە، یعنی مركزندەدر. كرەنڭ آلتی، مركزیدر. علم طبقات الارضجە معلومدركە، اكثریا هر اوتوز اوچ مترە حفریاتدە بر درجۀ حرارت تزاید ایدر. دیمك مركزە قدر نصفِ قطرُ ارض، آلتی بیڭ كسور كیلومترە اولدیغندن، ایكی یوز بیڭ درجۀ حرارتی جامع، یعنی ایكی یوز دفعە آتش دنیویدن شدید و روایت حدیثە موافق بر آتش بولونویور.

شو جهنّم صغرا جهنّم كبرایە عائد چوق وظائفی دنیادە و عالم برزخدە كورمش. و احادیثلرلە اشارت ایدیلمشدر.

عالم آخرتدە كرۀ ارض، ناصلكە سكنەسنی مدار سنویسندەكی میدان حشرە دوكر. اویلە دە، ایچندەكی جهنّم صغرایی دخی جهنّم كبرایە امر الٰهی ایلە تسلیم ایدر. اهل اعتزالڭ بعض اماملری، جهنّم صوڭرەدن خلق ایدیلەجكدر دیمەلری، حال حاضردە تمامیلە انبساط ایتمدیگندن و سكنەلرینە تام مناسب بر طرزدە انكشاف ایتمدیگندن غلطدر و عبارتدر.

هم پردەلی غیب ایچندەكی عالم آخرتە عائد منزللری دنیا كوزیمزلە كورمك و كوسترمك ایچون یا كائناتی كوچولتوب ایكی ولایت درجەسنە كتیرملی ویاخود كوزیمزی بویوتوب ییلدیزلر كبی كوزلریمز اولملیكە، یرلرینی كوروب تعیین ایدەلم. (وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ) آخرت عالمنە عائد منزللر، بو دنیوی كوزیمزلە كورولمز. فقط بعض روایاتڭ اشاراتیلە آخرتدەكی جهنّم بو دنیامزلە مناسبتداردر. یازڭ شدّت حرارتنە (مِنْ فَیْحِ جَهَنَّمَ) دینیلمشدر. دیمك بو دنیوی كوچوجك و سونوك عقل كوزیلە او بیوك جهنّم كورولمز. فقط اسم حكیمڭ نوریلە باقابیلیرز. شویلەكە:

ارضڭ مدار سنویسی آلتندە بولونان جهنّم كبرا، یرڭ مركزندەكی جهنّم صغرایی كویا توكیل ایدرك، بعض وظائفنی كوردیرمش. قدیر ذوالجلالڭ ملكی پك چوق كنیشدر. حكمت الٰهیە نرەیی كوسترمش ایسە، جهنّم كبرا اورایە یرلشیر. اوت، بر قدیر ذوالجلال و امر كن فیكونە مالك بر حكیم ذوالكمال، كوزیمزڭ اوڭندە كمال حكمت و انتظام ایلە قمری ارضە باغلامش. عظمت قدرت و انتظام ایلە ارضی كونشە ربط ایتمش. و كونشی سیّاراتیلە برابر ارضڭ سرعت سنویەسنە یاقین بر سرعت ایلە و حشمت ربوبیتیلە بر احتمالە كورە شمس الشّموس اطرافنە بر حركت ویرمش. و طونانمە الكتریك لامبەلری كبی ییلدیزلری سلطنت ربوبیّتنە نورانی شاهدلر یاپمش. اونڭلە سلطنت ربوبیّتنی و عظمت قدرتنی كوسترمش بر ذات ذوالجلالڭ كمال حكمتندن و عظمت قدرتندن و سلطنت ربوبیتندن اوزاق دگلدركە، جهنم كبرایی الكتریك لامبەلرینڭ فابریقەسنڭ قازانی حكمنە كتیروب، آخرتە باقان سمانڭ ییلدیزلرینی اونڭلە اشعال ایتسین. حرارت و قوّت ویرسین. یعنی عالم نور اولان جنّتدن ییلدیزلرە نور ویروب، جهنّمدن نار و حرارت كوندرسین. عین حالدە او جهنّمڭ بر قسمنی اهل عذابە مسكن و محبس یاپسین. هم بر فاطر حكیمكە، طاغ كبی قوجە بر آغاجی طیرناق كبی بر چكردكدە صاقلار. البتە او ذات ذوالجلالڭ قدرت و حكمتندن اوزاق دگلدركە، كرۀ ارضڭ قلبندەكی جهنّم صغرا چكردگندە جهنم كبرایی صاقلاسین.

[الحاصل] جنّت و جهنّم، شجرۀ خلقتدن ابد طرفنە اوزانوب اگیلەرك كیدن بر دالڭ ایكی میوەسیدر. میوەنڭ یری ایسە، دالڭ منتهاسندەدر. هم شو سلسلۀ كائناتڭ ایكی نتیجەسیدر. نتیجەلرڭ محللری سلسلەنڭ ایكی طرفندەدر.

سفلیسی، ثقیلی آشاغی طرفندە.. نورانیسی، علویسی یوقاری طرفندەدر. هم شو سیل شئوناتڭ و محصولات معنویۀ ارضیەنڭ ایكی مخزنیدر. مخزنڭ مكانی ایسە، محصولاتڭ نوعنە كورە، فناسی آلتندە، اییسی اوستندەدر. هم ابدە قارشو جریان ایدن و طالغەلانان موجودات سیّالەنڭ ایكی حوضیدر. حوضڭ یری ایسە، سیلڭ طوردیغی و تجمّع ایتدیگی یردەدر. یعنی خبیثاتی و مزخرفاتی اسفلدە، طیّباتی و صافیاتی اعلادەدر. هم لطف و قهرڭ، رحمت و عظمتڭ ایكی تجلّیگاهیدر. تجلّیگاهڭ یری ایسە، هر یردە اولابیلیر. رحمان ذوالجمال و قهّار ذوالجلال نرەدە ایسترسە تجلّیگاهنی آچار.

امّا جنّت و جهنّمڭ وجودلری ایسە، اوننجی و یگرمی سكزنجی و یگرمی طقوزنجی سوزلردە غایت قطعی بر صورتدە اثبات ایدیلمشدر. شورادە یالڭز بو قدر دیرزكە: میوەنڭ وجودی دال قدر و نتیجەنڭ سلسلە قدر و مخزنڭ محصولات قدر و حوضڭ ایرماق قدر و تجلّیگاهڭ رحمت و قهرڭ وجودلری قدر قطعی و یقیندر.

[دردنجی سؤٓال] محبوبلرە اولان عشق مجازی عشق حقیقی یە انقلاب ایتدیگی كبی.. عجبا اكثر ناسدە بولونان، دنیایە قارشو اولان عشق مجازی دخی بر عشق حقیقی یە انقلاب ایدەبیلیرمی؟

[الجواب] اوت، دنیانڭ فانی یوزینە قارشو اولان عشق مجازی، اگر او عاشق او یوزڭ اوستندەكی زوال و فنا چركینلگنی كوروب اوندن یوزینی چویرسە، باقی بر محبوب آراسە، دنیانڭ پك كوزل و آیینۀ اسمای الٰهیّە و مزرعۀ آخرت اولان ایكی دیگر یوزینە باقمەیە موفّق اولورسە، او غیر مشروع مجازی عشق، او وقت عشق حقیقی یە انقلابە یوز طوتار. فقط بر شرط ایلەكە، كندینڭ زائل و حیاتیلە باغلی قرارسز دنیاسنی، خارجی دنیایە التباس ایتمەمكدر. اگر اهل ضلالت و غفلت كبی، كندینی اونوتوب، آفاقە طالوب، عمومی دنیایی خصوصی دنیاسی ظن ایدوب اوڭا عاشق اولسە، طبیعت باتاقلغنە دوشر، بوغولور. مگركە خارقە اولارق بر دست عنایت اونی قورتارسین. شو حقیقتی تنویر ایچون شو تمثیلە باق.

مثلا، شو كوزل زینتلی اوطەنڭ درت دیوارندە دردیمزە عائد درت اندام آیینەسی بولونسە، او وقت بش اوطە اولور. بری حقیقی و عمومی، دردی مثالی و خصوصی. هر بریمز كندی آیینەمز واسطەسیلە خصوصی اوطەمزڭ شكلنی، هیئتنی، رنكنی دگیشدیرەبیلیرز. قیرمیزی بویە وورسەق قیرمیزی، یشیل بویاسەق یشیل كوستریر. و هكذا، آیینەدە تصرّفلە چوق وضعیتلر ویرەبیلیرز. چركینلشدیرر، كوزللشدیرر، چوق شكللرە قویابیلیرز. فقط خارجی

و عمومی اوطەیی ایسە، قولایلقلە تصرّف و تغییر ایدەمەییز. خصوصی اوطە ایلە عمومی اوطە، حقیقتدە بربرینڭ عینی ایكن، احكامدە آیریدرلر. سن بر پارماق ایلە اوطەڭی خراب ایدەبیلیرسڭ. اوتەكینڭ بر طاشنی بیلە قیمیلداتامازسڭ.

ایشتە دنیا، سوسلی بر منزلدر. هر بریمزڭ حیاتی، بر اندام آیینەسیدر. شو دنیادن هر بریمزە برر دنیا وار. برر عالممز وار. فقط دیرگی، مركزی، قاپوسی حیاتمزدر. بلكە او خصوصی دنیامز و عالممز بر صحیفەدر. حیاتمز بر قلم. اونڭلە صحیفۀ اعمالمزە كچەجك چوق شیلر یازیلییور. اگر دنیامزی سَوْدك ایسە، صوڭرە كوردككە، دنیامز حیاتمز اوستندە بنا ایدیلدیگی ایچون حیاتمز كبی زائل، فانی، قرارسزدر. حسّ ایدوب بیلدك. اوڭا عائد محبّتمز، او خصوصی دنیامز آیینە اولدیغی و تمثیل ایتدیگی كوزل نقوش اسمای الٰهیّەیە محبّتمزە دونر. اوندن جلوۀ اسمایە انتقال ایدر. هم او خصوصی دنیامز، آخرت و جنّتڭ موقّت بر فیدانلغی اولدیغنی درك ایدوب، اوڭا قارشو شدید حرص و طلب و محبّت كبی حسّیاتمزی اونڭ نتیجەسی و ثمرەسی و سنبلی اولان اخروی فوائدینە چویرسەك، او وقت او مجازی عشق، حقیقی عشقە انقلاب ایدر. یوقسە [نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰیهُمْ اَنْفُسَهُمْ اُولٰٓئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ] سرّینە مظهر اولوب، نفسنی اونوتوب، حیاتڭ زوالنی دوشونمەیەرك، خصوصی قرارسز دنیاسنی عین عمومی دنیا كبی ثابت بیلوب، كندینی لایموت فرض ایدرك دنیایە صاپلانسە، شدید حسّیات ایلە اوڭا صاریلسە، اوندە بوغولور كیدر. او محبّت اونڭ ایچون حدسز بلا و عذابدر. چونكە او محبّتدن یتیمانە بر شفقت، مأیوسانە بر رقّت تولّد ایدر. بتون ذی حیاتلرە آجیر. حتّی كوزل و زوالە معروض بتون مخلوقاتە بر رقّت و بر فرقت حسّ ایدر. ألندن بر شی كلمز. یأس مطلق ایچندە الم چكر.

فقط غفلتدن قورتولان اوّلكی آدم، او شدید شفقتڭ ألمنە قارشو علوی بر تریاق بولوركە، آجیدیغی بتون ذی حیاتلرڭ موت و زوالندە، بر ذات باقینڭ باقی اسماسنڭ دائمی جلوەلرینی تمثیل ایدن آیینۀ ارواحلری باقی كورور. شفقتی بر سرورە انقلاب ایدر. هم زوال و فنایە معروض بتون كوزل مخلوقاتڭ آرقەسندە بر جمال منزّه و حسن مقدّس احساس ایدن بر نقش و تحسین و صنعت و تزیین و احسان و تنویر دائمی یی كورور. او زوال و فنایی، تزیید حسن و تجدید لذّت و تشهیر صنعت ایچون بر تازەلندیرمك شكلندە كوروب، لذّتنی و شوقنی و حیرتنی زیادەلشدیرر.

اَلْبَاقٖی هُوَ الْبَاقٖی سعید

[ایكنجی مكتوب]

او مذكور و معلوم طلبەسنڭ هدیەسنە قارشو، جوابدن بر پارچەدر.

[بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ]

وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

[ثالثًا] بڭا بر هدیە كوندردڭ. غایت اهمّیتلی بر قاعدەمی بوزمق ایسترسڭ. بن دیمییورمكە، قرداشم و برادرزادەم اولان عبد المجید و عبد الرحمندن قبول ایتمدیگم كبی، سندن دە قبول ایتمم. چونكە سن اونلردن داها ایلری و روحمە داها یاقین اولدیغڭدن هركسڭ هدیەسی رد ایدیلسە، سنڭكی بر دفعەیە مخصوص اولمق اوزرە رد ایدیلمز. فقط بو مناسبتلە او قاعدەمڭ سرّینی سویلەیەجگم. شویلەكە:

اسكی سعید منّت آلمازدی. منّتڭ آلتنە كیرمكدن ایسە، ئولومی ترجیح ایدردی. چوق زحمت و مشقّت چكدیگی حالدە قاعدەسنی بوزمدی. اسكی سعیدڭ سنڭ بو بیچارە قرداشڭە ارثیّت قالان شو خصلتی ایسە، تزهّد و صنعی بر استغنا دگل. بلكە [درت، بش] جدّی اسبابە استناد ایدر.

[برنجیسی] اهل ضلالت.. اهل علمی، علمی واسطۀ جر ایتمكلە اتهام ایدییورلر. علمی و دینی كندیلرینە مدار معیشت یاپییورلر دییوب، انصافسزجەسنە اونلرە هجوم ایدییورلر. بونلری فعلاً تكذیب لازمدر.

[ایكنجیسی] نشر حق ایچون انبیایە اتّباع ایتمكلە مكلّفز. قرآن حكیمدە حقّی نشر ایدنلر (اِنْ اَجْرِیَ اِلَّا عَلَی اللّٰهِ٭ اِنْ اَجْرِیَ اِلَّا عَلَی اللّٰهِ) دییەرك انسانلردن استغنا كوسترمشلر. سورۀ یسٓ دە (اِتَّبِعُوا مَنْ لَا یَسْئَلُكُمْ اَجْرًا وَهُمْ مُهْتَدُونَ) جملەسی، مسئلەمز حقّندە چوق معنیداردر.

[اوچنجیسی] برنجی سوزدە بیان ایدیلدیگی كبی، اللّٰه نامنە ویرمك، اللّٰه نامنە آلمق لازمدر. حالبوكە اكثریا یا ویرن غافلدر، كندی نامنە ویرر، ضمنی بر منّت ایدر. یا آلان غافلدر، منعم حقیقی یە عائد شكری و ثنایی ظاهری اسبابە ویرر، خطا ایدر.

[دردنجیسی] توكّل، قناعت و اقتصاد اویلە بر خزینە و بر ثروتدركە، هیچ بر شی ایلە دگیشیلمز. انسانلردن اخذ مال ایدوب، او توكنمز خزینە و دفینەلری قپاتمق ایستەمم. رزّاق ذوالجلالە یوز بیڭلر شكر ایدییورمكە، كوچكلگمدنبری بنی منّت و ذلّت آلتنە كیرمگە مجبور ایتمەمش. اونڭ كرمنە استنادًا، بقیۀ عمریمی دە او قاعدە ایلە كچیرمسنی رحمتندن نیاز ایدییورم.

[بشنجیسی] بر ایكی سنەدر چوق امارەلر و تجربەلرلە قطعی قناعتم اولدیكە، خلقلرڭ مالنی، خصوصًا زنكینلرڭ و مأمورلرڭ هدیەلرینی آلمەیە مأذون دگلم. بعضیلری بڭا طوقونویور. بلكە طوقوندیریلییور، ییدیریلمییور. بعضًا بڭا ضررلی بر صورتە چوریلییور. دیمك غیرڭ مالنی آلمامغە معنًا بر امردر و آلمقدن بر نهیدر.

هم بندە بر توحّش وار. هركسی هر وقت قبول ایدەمییورم. خلقڭ هدیەسنی قبول ایتمك، اونلرڭ خاطرینی صایوب ایستەمدیگم وقتدە اونلری قبول ایتمك لازم كلییور. او دە خوشمە كیتمییور. هم تصنّع و تملّقدن بنی قورتاران بر پارچە قورو اكمك ییمك و یوز یامەلی بر لباس كییمك، بڭا داها خوش كلییور. غیرڭ اڭ اعلا باقلاوەسنی ییمك، اڭ مرصّع لباسنی كییمك و اونلرڭ خاطرینی صایمغە مجبور اولمق، بڭا ناخوش كلییور.

[آلتنجیسی و استغنا سببنڭ اڭ مهمّی] مذهبمزجە اڭ معتبر اولان اِبْنِ حَجَرْ دییوركە: صلاحت نیّتیلە سڭا ویریلن بر شی، صالح اولمازسەڭ، قبول ایتمك حرامدر. ایشتە شو زمانڭ انسانلری حرص و طمع یوزندن كوچك بر هدیەسنی پك بهالی صاتییورلر. بنم كبی كناهكار بر بیچارەیی، صالح ویا ولی تصوّر ایدرك، صوڭرە بر اكمك ویرییورلر. اگر حاشا، بن كندیمی صالح بیلسەم، او علامت غروردر. صلاحتڭ عدمنە دلیلدر. اگر كندیمی صالح بیلمزسەم، او مالی قبول ایتمك جائز دگلدر. هم آخرتە متوجّه اعمالە مقابل صدقە و هدیەیی آلمق، آخرتڭ باقی میوەلرینی دنیادە فانی بر صورتدە ییمك دیمكدر.

اَلْبَاقٖی هُوَ الْبَاقٖی

س٭ع

[اوچنجی مكتوب]

او معلوم طلبەسنە كوندریلن مكتوبڭ بر پارچەسیدر.

[بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ]

وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

[خامسًا] بر مكتوبدە بورادەكی حسّیاتمە حصّەدار اولمق آرزوسنی یازمشدڭ. ایشتە بیڭدن برینی ایشیت: بر كیجە یوز طبقەلق ارتفاعدە، بر قطران آغاجنڭ باشندەكی یووەدە، سمانڭ ییلدیزلرلە یالدیزلانمش كوزل یوزینە باقدم. قرآن حكیمڭ [فَلَٓا اُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ ٭ اَلْجَوَارِ الْكُنَّسِ] قسمندە، علوی بر نور اعجاز و پارلاق بر سرّ بلاغت كوردم. اوت، سیّار ییلدیزلرە و استتار و انتشارلرینە اشارت ایدن شو آیت، غایت عالی بر نقش صنعت و عالی بر لوحۀ عبرت، نظر تماشایە كوسترییور.

اوت، شو سیّارەلر، قوماندانلری اولان كونشڭ دائرەسندن چیقییورلر، ثابت ییلدیزلر دائرەسنە كیرەرك سمادە یڭی یڭی نقشلری و صنعتلری كوسترییورلر. بعضًا كندیلری كبی پارلاق بر ییلدیزە اوموز اوموزە ویرر، كوزل بر وضعیت كوسترییورلر. بعضًا كوچك ییلدیزلر ایچنە كیروب بر قوماندان صورتنی كوسترییورلر. خصوصیلە بو موسمدە، آقشامدن صوڭرە افقدە زُهرە ییلدیزی و فجردن اوّل دیگر پارلاق بر آرقداشی، غایت شیرین و كوزل بر وضعیت كوسترییورلر. صوڭرە وظیفۀ تفتیشیّەلرینی و نقش صنعتدە مكیكلك خدمتنی ایفادن صوڭرە یینە دونوب، سلطانلری اولان كونشڭ شعشعەلی دائرەسنە كیروب كیزلنییورلر.

شیمدی شو خُنَّسْ، كُنَّسْ تعبیر ایدیلن سیّارەلریلە شو زمینمزی كائنات فضاسندە برر كمی، برر طیّارە صورتندە كمال انتظام ایلە دوندیرن و سیر و سیاحت ایتدیرن ذاتڭ حشمت ربوبیتنی و شعشعۀ سلطنت الوهیتنی كونش كبی پارلاقلغیلە كوسترییورلر. باق بر سلطنتڭ حشمتنەكە، كمیلری و طیارەلری ایچندە اویلەلری واركە، بیڭ دفعە كرۀ ارض قدر بر جسامتدە و بر ثانیەدە سكز ساعت مسافەیی قطع ایدن سرعتدەدر. ایشتە بویلە بر سلطانە عبودیت و ایمانلە انتساب ایتمك و شو دنیادە اوڭا مسافر اولمق، نە قدر عالی بر سعادت، نە درجە بیوك بر شرف اولدیغنی قیاس ایت.

صوڭرە قمرە باقدم. [وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ] آیتنڭ غایت پارلاق بر نور اعجازی افادە ایتدیگنی كوردم. اوت، قمرڭ تقدیری و تدویری و تدبیر و تنویری و زمینە و كونشە قارشو غایت دقیق بر حسابلە وضعیتلری، او قدر حیرت فزا، او درجە خارقەدركە، "اونی اویلە تنظیم ایدن و تقدیر ایدن بر قدیرە هیچ بر شی آغیر كلمز. اونی اویلە یاپان هر شیئی یاپابیلیر" فكرینی، تماشا ایدن هر بر ذی شعورە درس ویرر.

هم اویلە بر طرزدە كونشی تعقیب ایدییوركە، بر ثانیە قدر یولنی شاشیرمایور. ذرّە قدر وظیفەسندن كری قالمییور. دقّتلە باقانە [سُبْحَانَ مَنْ تَحَیَّرَ فٖی صُنْعِهِ الْعُقُولُ] دیدیرتییور.

خصوصًا مایسڭ آخرندە اولدیغی كبی، بعض وقتدە اینجە هلال شكلندە ثریّا منزلنە كیردیگی وقت، خرما آغاجنڭ اگیلمش بیاض بر دالی صورتنی و ثریّا بر صالقیم صورتنی كوستردیگندن، او یشیل سما پردەسی آرقەسندە، خیالە نورانی بیوك بر آغاجڭ وجودینی تخیّل ایتدیرر. كویا او آغاچدن بر دالنڭ بر سیوری اوجی او پردەیی دلمش، بر صالقیمیلە برابر باشنی چیقارمش، ثریّا و هلال اولمش. و سائر ییلدیزلر دە او غیبی آغاجڭ میوەلری اولدیغنی خیالە تلقین ایدر. ایشتە [كَالْعُرْجُونِ الْقَدٖیمِ] تشبیهنڭ لطافتنی، بلاغتنی كور.

صوڭرە [هُوَ الَّذٖی جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فٖی مَنَاكِبِهَا] آیتی خاطریمە كلدیكە، زمین مسخّر بر سفینە، بر مركوب اولدیغنی اشارت ایدییور. او اشارتدن، كندیمی فضای كائناتدە سرعتلە سیاحت ایدن پك بیوك بر كمینڭ یوكسك بر موقعندە كوردم. آت و كمی كبی بر مركوبە بینیلدیگی زمان قرائتی سنّت اولان [سُبْحَانَ الَّذٖی سَخَّرَ لَنَا هٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنٖینَ] آیتنی اوقودم.

هم كوردمكە، كرۀ ارض شو حركتلە سینامە لوحەلرینی كوسترن بر ماكینە وضعیتنی آلدی. بتون سماواتی حركتە كتیردی. بتون ییلدیزلری محتشم بر اوردو كبی سوقە باشلادی. اویلە شیرین و یوكسك منظرەلری كوستردیكە، اهل فكری مست و حیران ایدر. فسبحان اللّٰە دیدم. نە قدر آز بر مصرفلە، نە قدر چوق و بیوك و غریب و عجیب، عالی و غالی ایشلر كورولویور. بو نقطەدن [ایكی نكتۀ ایمانیە] خاطرە كلدی.

[برنجیسی] برقاچ كون اوّل بر مسافرم بڭا سؤٓال ایتدی. او شبهەلی سؤٓالڭ اساسی شودر: جنّت و جهنّم پك چوق اوزاقدرلر. هایدی، اهل جنّت لطف الٰهی ایلە برق و براق كبی اوچارق حشردن كچرلر، جنّتە كیدرلر.

فقط اهل جهنّم، ثقیل جسملری و بیوك و آغیر كناهلرڭ یوكلری آلتندە ناصل كیدەجكلر؟ هانكی واسطە ایلە؟ ایشتە خاطرە كلن شودر: ناصلكە، مثلا آمریقەدە بتون ملّتلرە عائد عمومی بر قونغرەیە دعوت ایدیلسە، هر ملّت بیوك كمیسنە بینر، اورایە كیدر. اویلە دە، بحر محیط كائناتدە، بر سنەدە یگرمی بش بیڭ سنەلك اوزون بر سیاحتە آلیشان كرۀ ارض، اهالیسنی آلیر، كیدر، محشر میداننە بوشالتیر.

هم هر اوتوز اوچ مترەدە بر درجۀ حرارت تزاید ایتدیگی دلالتیلە، مركز ارضدە بولونان جهنّم آتشنڭ حدیثجە بیان اولونان درجۀ حرارتنە موافق ایكی یوز بیڭ درجۀ حرارتی طاشییان و حدیثڭ روایاتنە كورە، دنیادە و برزخدە بیوك جهنّمڭ بعض وظیفەلرینی كورن آتشنی جهنّمە دوكر. صوڭرە امر الٰهی ایلە داها كوزل و باقی بر صورتە تبدّل ایدر. آخرت عالمندن بر منزل اولور.

خاطرە كلن [ایكنجی نكتە] صانع قدیر، فاطر حكیم، واحد احد كمال قدرتنی و جمال حكمتنی و دلیل وحدتنی كوسترمك ایچون، پك آز بر شیلە چوق ایشلری كورمك، پك كوچك بر شیلە پك بیوك وظیفەلری كوردیرمگی عادت ایتمشدر. بعض سوزلردە دیمشدمكە: اگر بتون اشیا بر تك ذاتە اسناد ایدیلسە، وجوب درجەسندە بر سهولت، بر قولایلق پیدا ایدر. اگر اشیا متعدّد صانعلرە، اسبابلرە اسناد ایدیلسە، امتناع درجەسندە بر صعوبت، بر مشكلات اورتەیە دوشر. چونكە بر ضابط كبی ویا اوستە كبی بر تك ذات، كثرتلی افرادە و كثرتلی طاشلرە بر فعل ایلە، بر حركت ایلە و سهولتلە بر وضعیت ویروب بر نتیجە حاصل ایدركە، اگر او وضعیتی آلمسی و او نتیجەیی استحصال ایتمسی، او اوردودەكی افرادە و او دیركسز قبّەدەكی طاشلرە حوالە ایدیلسە، پك چوق فعللرلە، پك چوق مشكلاتلە، پك چوق قاریشیقلقلرلە آنجق یاپیلابیلیر.

ایشتە شو كائناتدەكی رقص و دوران، سیر و جولان و تماشای تسبیح فشان و فصول اربعە و كیجە كوندوزدەكی سیران كبی افعال، اگر وحدتە ویریلسە، بر تك ذات بر تك امر ایلە بر تك كرەیی تحریك ایلە موسملرڭ دگیشمەسندەكی عجائب صنعتی و كیجە كوندوزڭ دورانندەكی غرائب حكمتی و ییلدیزلرڭ و شمس و قمرڭ صوری حركتلرندە شیرین تماشا لوحەلرینی كوسترمك كبی، او عالی وضعیتلری و غالی نتیجەلری استحصال ایدر. چونكە عموم موجودات اوردوسی اونڭدر. ایستەسە، ارض كبی بر نفری عموم ییلدیزلرە قوماندان تعیین ایدر. قوجە كونشی، اهالیسنە ایصیدیجی و ایشیق ویریجی بر لامبە.. و ألواح نقوش قدرت اولان فصول اربعەیی دە بر مكیك.. و

صحائف كتابت حكمت اولان كیجە كوندوزی دە بر یای یاپار. هر بر كوننە آیری بر شكلدە بر قمری كوسترەرك، أوقاتڭ حسابی ایچون تقویمجیلك یاپدیرر. و ییلدیزلرڭ كندیلرینە، رقصە كلن و جذبەدن رقص ایدن ملائكەنڭ اللرندە، سوسلی و شیرین، پارلاق، نازنین مصباحلر صورتنی ویرمك كبی، ارضە عائد چوق حكمتلرینی كوستریر. اگر بو وضعیتلر، عموم موجوداتە حكمی و نظامی و قانونی و تدبیری متوجّه اولان بر ذاتدن ایستەنیلمزسە، او وقت عموم كونشلر، ییلدیزلر حقیقی حركت ایلە و حدسز بر سرعتلە حدسز بر مسافەیی هر كون قطع ایتمەلری لازم كلیر. ایشتە وحدتدە نهایتسز سهولت و كثرتدە نهایتسز صعوبت بولوندیغندندركە، اهل صنعت و تجارت، كثرتە بر وحدت ویرر. تا سهولت و قولایلق اولسون. یعنی شركتلر تشكیل ایدرلر.

[الحاصل] ضلالت یولندە نهایتسز مشكلات وار. هدایت و وحدت یولندە نهایتسز سهولت وار.

اَلْبَاقٖی هُوَ الْبَاقٖی

س٭ع

[دردنجی مكتوب]

[بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ]

وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

سَلَامُ اللّٰهِ وَرَحْمَتُهُ وَبَرَكَاتُهُ عَلَیْكُمْ وَعَلٰٓی اِخْوَانِكُمْ لَاسِیَّمَا... الٓخرە

عزیز قرداشلرم،

بن شیمدی چام طاغندە، یوكسك بر تپەدە، بیوك بر چام آغاجنڭ تپەسندە بر منزلدە بولونویورم. اِنسدن توحّش و وحوشە انسیّت ایتدم. انسانلرلە صحبت آرزو ایتدیگم وقت، خیالًا سزلری یانمدە بولور، بر حسب حال ایدرم. سزڭلە متسلّی اولورم. بر مانع اولمازسە، بر ایكی آی بورادە یالڭز قالمق آرزوسندەیم. بارلەیە دونسەم، آرزوڭز وجهلە سزدن زیادە مشتاق اولدیغم شفاهی بر مصاحبە چارەسنی آرایاجغز.

شیمدی بو چام آغاجندە خاطرە كلن [ایكی اوچ خاطرەیی] یازییورم. [برنجیسی] بر پارچە محرم بر سردر. فقط سندن سرّ صاقلانماز. شویلەكە: اهل حقیقتڭ بر قسمی ناصلكە اسم ودودە مظهردرلر. و اعظمی بر مرتبەدە او اسمڭ جلوەلریلە، موجوداتڭ پنجرەلریلە واجب الوجودە باقییورلر. اویلە دە، شو هیچ اندر هیچ اولان قرداشڭزە، یالڭز خدمت قرآنە

استخدامی هنگامندە و او خزینۀ بی نهایەنڭ دلّالی اولدیغی بر وقتدە، اسم رحیم و اسم حكیم مظهریتنە مدار بر وضعیت ویریلمش. بتون سوزلر، او مظهریتڭ جلوەلریدر. ان شٓاء اللّٰه او سوزلر [وَمَنْ یُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِیَ خَیْرًا كَثٖیرًا] سرّینە مظهردرلر.

[ایكنجیسی] طریق نقشی حقّندە دینیلن: (دَرْ طَرٖیقِ نَقْشِبَنْدٖی لَازِمْ آمَدْ چَارِ تَرْكْ: تَرْكِ دُنْیَا.. تَرْكِ عُقْبَا.. تَرْكِ هَسْتٖی.. تَرْكِ تَرْكْ) اولان فقرۀ رعنا، بردن خاطرە كلدی. او خاطرە ایلە برابر، بردن شو فقرە طلوع ایتدی:

(در طریق عجزمندی لازم آمد چار چیز: فقر مطلق.. عجز مطلق.. شكر مطلق.. شوق مطلق ای عزیز!)

صوڭرە سنڭ یازدیغڭ، "باق كتاب كائناتڭ صفحۀ رنكیننە.. الٓخرە" اولان رنكین و زنكین شعر خاطریمە كلدی. او شعر ایلە سمانڭ یوزندەكی ییلدیزلرە باقدم. كاشكە شاعر اولسە ایدم. بونی تكمیل ایتسە ایدم دیدم. حالبوكە شعر و نظمە استعدادم یوقكن یینە باشلادم. فقط نظم و شعر یاپامدم. ناصل خطور ایتدی ایسە، اویلە یازدم. بنم وارثم اولان سن، ایسترسەڭ نظمە چویر، تنظیم ایت. ایشتە بردن خاطرە كلن شو:

دیڭلە دە ییلدیزلری، شو خطبۀ شیریننە نامۀ نورینی حكمت، باق نە تقریر أیلەمش.

هپ برابر نطقە كلمش، حق لسانیلە دیرلر: بر قدیر ذوالجلالڭ حشمت سلطاننە

برر برهان نور افشانز بز وجود صانعە. هم وحدتە، هم قدرتە شاهدلرز بز.

شو زمینڭ یوزینی یالدیزلایان نازنین معجزاتی چون ملك سیراننە

شو سمانڭ ارضە باقان، جنّتە دقّت ایدن بیڭلر مدقّق كوزلرز بز. [حاشیە]

طوبای خلقتدن سماوات شقّنە هپ كهكشان اغصاننە

بر جمیل ذوالجلالڭ دست حكمتیلە طاقیلمش پك كوزل میوەلرز بز.

شو سماوات اهلنە برر مسجد سیّار، برر خانۀ دوّار، برر علوی آشیانە،

برر مصباح نوّار، برر كمئ جبّار، برر طیّارەلرز بز.