[یگرمی اوچنجی لمعە ]

طبیعت رسالەسی

اون یدنجی لمعەنڭ اون آلتنجی نوطەسی ایكن، اهمّیتنە بناءً یگرمی اوچنجی لمعە اولمشدر. طبیعتدن كلن فكر كفری یی دیریلمەیەجك بر صورتدە ئولدیرییور. كفرڭ تمل طاشنی زیر و زبر ایدییور.

[اخطار] شو نوطەدە، طبیعیّونڭ منكر قسمنڭ كیتدكلری یولڭ ایچ یوزی، نە قدر عقلدن اوزاق و نە قدر چركین و نە قدر خرافە اولدیغی، لا اقل طقسان محالی تضمّن ایدن طقوز محال ایلە بیان ایدیلمشدر. سائر رسالەلردە او محاللر قسمًا ایضاح ایدیلدیگندن، بورادە غایت مختصر اولمق حیثیتیلە، بعض باصاماقلر طی ایدیلمشدر. اونڭ ایچون، بردنبرە، "بو قدر ظاهر و آشكارە بر خرافەیی ناصل بو عاقل فیلسوفلر قبول ایتمشلر و او یولدن كیدییورلر؟" خاطرە كلییور.

اوت، اونلر مسلكلرینڭ ایچ یوزینی كورمەمشلر. هم حقیقت مسلكلری و مسلكلرینڭ لازمی و مقتضاسی اودركە، یازیلمشدر. هر بر محالڭ اوجندە بیان ایدیلن او چركین و مستكره و غیر معقول خلاصۀ مذهبلری، مسلكلرینڭ لازمی و ضروری مقتضاسی اولدیغنی، غایت بدیهی و قطعی برهانلرلە شبهەسی اولانلرە تفصیلاً بیان و اثبات ایتمەیە حاضرم. [حاشیە]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

〚 قَالَتْ رُسُلُهُمْ اَفِی اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ〛

شو آیت كریمە، استفهام انكاری ایلە: "جناب حق حقّندە شك اولماز و اولماملی!" دیمكلە، وجود و وحدانیت الٰهیە، بداهت درجەسندە اولدیغنی كوسترییور. شو سرّی ایضاحدن اوّل بر اخطار:

[اخطار] بیڭ اوچ یوز اوتوز سكز سنەسندە (بوندن اون ایكی سنە اوّل) آنقرەیە كیتدم. اسلام اوردوسنڭ

یونانە غلبەسندن نشئە آلان اهل ایمانڭ قوّتلی افكاری ایچندە، غایت مدهش بر زندقە فكری، ایچنە كیرمك و بوزمق و زهرلندیرمك ایچون دسّاسانە چالیشدیغنی كوردم. "ایواه!" دیدم، "بو اژدرها ایمانڭ اركاننە ایلیشەجك!"

او وقت شو آیت كریمە، بداهت درجەسندە وجود و وحدانیّتی افهام ایتدیگی جهتلە، اوندن استمداد ایدوب، او زندقەنڭ باشنی طاغیتاجق درجەدە قرآن حكیمدن آلینان قوّتلی بر برهانی، عربی رسالەمدە یازدم. آنقرەدە، یڭی كون مطبعەسندە طبع ایتدیرمشدم. فقط مع التّأسّف عربی بیلنلر آز.. و اهمّیتلی باقانلر دە نادر اولمقلە برابر، غایت مختصر و مجمل بر صورتدە اولان او قوّتلی برهان تأثیرینی كوسترەمدی. مع التّأسّف، او دینسزلك فكری هم انكشاف ایتدی، هم قوّت بولدی. بالمجبوریە، او برهانی توركجە اولارق بر درجە بیان ایدەجگم. او برهانڭ بعض پارچەلری بعض رسالەلردە تام ایضاح ایدیلدیگندن، بورادە اجمالًا یازیلاجقدر. سائر رسالەلردە انقسام ایتمش اولان متعدّد برهانلر، بو برهانلرلە قسمًا اتّحاد ایدییور. هر بری، بونڭ بر جزئی حكمنە كچییور.

[مقدِّمە]

ای انسان! قطعیًّا بیلكە، انسانلرڭ آغزندن چیقان و دینسزلگی اشمام ایدن دهشتلی كلمەلر وار. اهل ایمان، بیلمەیەرك استعمال ایدییورلر. مهملرندن (اوچ دانەسنی) بیان ایدەجگز:

[برنجیسی] (اَوْجَدَتْهُ الْاَسْبَابُ) یعنی، "اسباب بو شیئی ایجاد ایدییور." [ایكنجیسی] (تَشَكَّلَ بِنَفْسِهٖ) یعنی، "كندی كندینە تشكّل ایدییور، اولویور، بیتییور." [اوچنجیسی] (اِقْتَضَتْهُ الطَّبٖیعَةُ) یعنی، "طبیعیدر، طبیعت اقتضا ایدوب ایجاد ایدییور."

اوت، مادام موجودات وار، انكار ایدیلمز. هم هر موجود صنعتلی و حكمتلی وجودە كلییور. هم مادام قدیم دگلدر، یڭیدن اولویور. هر حالدە ای ملحد! بو موجودی، مثلا بو حیوانی، یا دییەجكسڭكە: "اسباب عالم اونی ایجاد ایدییور." یعنی اسبابڭ اجتماعندە او موجود وجود بولویور. ویاخود او كندی كندینە تشكّل ایدییور. "ویاخود طبیعت مقتضاسی اولارق، طبیعتڭ تأثیریلە وجودە كلییور." ویاخود بر قدیر ذوالجلالڭ قدرتیلە ایجاد ایدیلیر. "

مادام عقلاً بو درت یولدن باشقە یول یوقدر. اوّلكی اوچ یول محال، بطّال، ممتنع، غیر قابل اولدقلری قطعی اثبات ایدیلسە، بالضّرورە و بالبداهە دردنجی یول اولان طریق وحدانیّت، شكسز شبهەسز ثابت اولور.

[امّا برنجی یولكە] اسباب عالمڭ اجتماعیلە تشكیل اشیا و وجود مخلوقاتدر. پك چوق محالاتندن، یالڭز (اوچ دانەسنی) ذكر ایدییورم.

[برنجیسی] بر اجزاخانەدە غایت مختلف مادّەلرلە طولی، یوزر قوانوز شیشەلر بولونویور. او ادویەلردن، ذی حیات بر معجون ایستەنیلدی. هم حیاتدار، خارقە بر تریاق، اونلردن یاپیلمق ایجاب ایتدی. كلدك، او اجزاخانەدە، او ذی حیات معجونڭ و او حیاتدار تریاقڭ چوقلقلە افرادینی كوردك. او معجونلردن هر بریسنی تدقیق ایتدك. كورییورزكە، او قوانوز شیشەلردن هر بریسندن، بر میزان مخصوصلە، بر ایكی درهم بوندن، اوچ درت درهم اوتەكیندن، آلتی یدی درهم باشقەسندن و هكذا، مختلف مقدارلردە اجزالر آلینمش. اگر برندن، بر درهم یا نقصان ویا فضلە آلینسە، او معجون ذی حیات اولماز. خاصیّتنی كوسترەمز. هم او حیاتدار تریاقی دە تدقیق ایتدك. هر بر قوانوزدن بر میزان مخصوصلە بر مادّە آلینمشكە، ذرّە مقدار نقصان ویا زیادە اولسە، تریاق خاصّەسنی غائب ایدر. او قوانوزلر اللیدن زیادە ایكن، هر بریسندن آیری آیری بر میزانلە آلینمش كبی، آیری آیری مقدارلردە اجزالر آلینمش.

عجبا هیچ بر جهتدە امكان و احتمال وارمیكە: او شیشەلردن آلینان مختلف مقدارلر، شیشەلرڭ غریب بر تصادف ویا فیرطینەلی بر هوانڭ چارپمەسیلە دوریلمەسندن، هر بریسندن آلینان مقدار قدر، یالڭز او مقدار آقسین. برابر كیتسینلر، طوپلانوب او معجونی تشكیل ایتسینلر. عجبا بوندن داها خرافە، محال، باطل بر شی وارمی؟ اشك، مضاعف بر اشكلگە كیرسە، صوڭرە انسان اولسە، "بو فكری قبول ایتمم!" دییە قاچاجقدر.

ایشتە بو مثال كبی، هر بر ذی حیات، البتە ذی حیات بر معجوندر. هر بر نبات، حیاتدار بر تریاق كبیدر. چوق متعدّد اجزالردن، چوق مختلف مادّەلردن و غایت حسّاس بر أولچو ایلە آلینان مادّەلردن تركیب ایدیلمشدر. اگر اسبابە، عناصرە اسناد ایدیلسە و "اسباب ایجاد ایتدی" دینیلسە، عینًا او اجزاخانەدەكی معجونڭ، شیشەلرڭ دوریلمەسیلە وجود بولمسی كبی، یوز درجە عقلدن اوزاق، محال و باطلدر.

[الحاصل] شو اجزاخانۀ كبرای عالمدە، حكیم ازلینڭ میزان قضا و قدریلە آلینان موادّ حیاتیە، حدسز بر حكمت و نهایتسز بر علم و هر شیئە شامل بر ارادە ایلە وجود بولابیلیر. "كور، صاغیر، حدودسز، سیل كبی آقان عناصر و طبایعڭ و اسبابڭ ایشیدر" دیین بدبخت، او تریاق عجیبڭ، "كندی كندینە شیشەلرڭ دوریلمەسندن چیقوب اولمشدر" دیین دیوانە بر هذیانجی، سرخوش بولونان بر احمقدن داها زیادە احمقدر. اوت كفر، احمقانە و سرخوشانە، دیوانەجە بر هذیاندر.

[ایكنجی محال] هر شی، واحد احد اولان قدیر ذوالجلالە ویریلمزسە، بلكە اسبابە اسناد ایدیلسە لازم كلیركە، عالمڭ پك چوق عناصر و اسبابنڭ، هر بر ذی حیاتڭ وجودندە مداخلەسی بولونسون. حالبوكە سینك كبی بر كوچك مخلوقڭ وجودندە، كمال انتظاملە، غایت حسّاس بر میزانلە و تمام بر اتّفاقلە، مختلف و بربرینە ضد، مباین اسبابڭ اجتماعی، او قدر ظاهر بر محالدركە، سینك قنادی قدر شعوری بولونان، "بو محالدر، اولاماز!" دییەجكدر.

اوت، بر سینگڭ كوچوجك جسمی، كائناتڭ اكثر عناصر و اسبابیلە علاقەداردر. بلكە بر خلاصەسیدر. اگر قدرت ازلیّەیە ویریلمزسە، او اسباب مادّیە، اونڭ وجودی یانندە بالذّات حاضر بولونمق لازمدر. بلكە اونڭ كوچوجك جسمنە كیرمك كركدر. بلكە جسمنڭ كوچك بر نمونەسی اولان كوزندەكی بر حجیرەسنە كیرمەلری ایجاب ایدر. چونكە سبب مادّی ایسە، مسبَّبڭ یانندە و ایچندە بولونمسی لازم كلیر. شو حالدە، ایكی سینگڭ ایگنە اوجی كبی پارماقلری یرلشمەین او حجیرەجكدە، اركان عالمڭ و عناصر و طبایعڭ، مادّةً ایچندە بولونوب، اوستە كبی ایچندە چالیشدقلرینی قبول ایتمك لازم كلیر. ایشتە، سوفسطائینڭ اڭ أبلهلری دخی، بویلە بر مسلكدن اوتانییورلر.

[اوچنجی محال] (اَلْوَاحِدُ لَا یَصْدُرُ اِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ) قاعدۀ مقرّرەسیلە، "بر موجودڭ وحدتی وارسە، البتە بر واحددن، بر الدن صدور ایدەبیلیر." خصوصًا او موجود، غایت مكمّل بر انتظامە و حسّاس بر میزانە و جامع بر حیاتە مظهر ایسە، بالبداهە سبب اختلاف و كشماكش اولان متعدّد أللردن چیقمدیغنی، بلكە غایت قدیر و حكیم اولان بر تك الدن چیقدیغنی كوستردیگی حالدە.. حدسز، جامد، جاهل، متجاوز، شعورسز، قارمە قاریشیقلق ایچندە.. كور، صاغیر اسباب طبیعیەنڭ قارمە قاریشیق اللرینە.. و حدسز امكانات یوللری ایچندە اجتماع و اختلاط ایلە، او اسبابڭ كورلگی و صاغیرلغی زیادەلشدیگی حالدە.. او منتظم موزون و واحد بر موجودی اونلرە اسناد ایتمك، یوز محالی بردن قبول ایتمك كبی عقلدن اوزاقدر.

هایدی بو محالدن قطع نظر، اسباب مادّیەنڭ تأثیرلری البتە مباشرتلە و تماسلە اولور. حالبوكە او اسباب طبیعیەنڭ تماسلری، ذی حیات موجودلرڭ ظاهریلەدر. حالبوكە كورییورزكە، او اسباب مادّیەنڭ اللری یتیشمدیگی و تماس ایتمدكلری او ذی حیاتڭ باطنی، اون دفعە داها ظاهرندن منتظم، داها لطیف، صنعتجە داها مكمّلدر. اسباب مادّیەنڭ اللری و آلتلری هیچ بر جهتلە یرلشەمدكلری، بلكە تام ظاهرینە دە تماس

ایدەمدكلری كوچوجك ذی حیاتلر و كوچوجك حیوانجقلر، اڭ بیوك مخلوقلردن صنعتجە داها زیادە عجیب، خلقتجە بدیع بر صورتدە اولدقلری حالدە. او جامد، جاهل، قبا، اوزاق، بیوك و بربرینە ضد اولان صاغیر، كور اسبابە اسناد ایتمك، یوز درجە كور، بیڭ درجە صاغیر اولمقلە اولور!

[ایكنجی مسئلە] (تَشَكَّلَ بِنَفْسِهٖ) در. یعنی، "موجودات كندی كندینە تشكّل ایدییور." ایشتە بو جملەنڭ دخی چوق محالاتی وار. چوق جهتلە باطلدر، محالدر. نمونە ایچون محالاتندن (اوچ دانەسنی) بیان ایدرز.

[برنجیسی] ای معنّد منكر! سنڭ انانیتڭ، سنی او قدر احمقلاشدیرمشكە، یوز محالی بردن قبول ایتمەیی حكم ایدییورسڭ. چونكە سن موجودسڭ. و بسیط بر مادّە و جامد و تغیّرسز دگلسڭ. بلكە دائما تجدّددە اولارق، غایت منتظم بر ماكینە.. و دائما تحوّلدە خارقە بر سرای كبیسڭ. سنڭ وجودڭدە هر وقت ذرّەلر چالیشییورلر. سنڭ وجودڭ كائناتلە، خصوصًا رزق مناسبتیلە، خصوصًا بقای نوع اعتباریلە علاقەداردر. و آلیش ویریشی واردر. سنڭ وجودڭدە چالیشان ذرّەلر، او مناسباتی بوزمامق و او علاقەدارلغی قیرمامق ایچون دقّت ایدییورلر. و اویلەجە احتیاطلە آیاقلرینی آتییورلر. كویا بتون كائناتە باقییورلر. سنڭ مناسبتڭی كائناتدە كوروب اویلەجە وضعیت آلییورلر. سن ظاهری و باطنی دویغولرڭلە، او ذرّەلرڭ او خارقە وضعیتلرینە كورە استفادە ایدرسڭ.

اگر سن وجودڭدەكی او ذرّەلری، قدیر ازلینڭ قانونیلە حركت ایدن كوچك مأمورلری.. ویا بر اوردوسی.. ویا قلم قدرڭ اوچلری.. هر بر ذرّە بر قلم اوجی.. ویا قلم قدرتڭ نقطەلری.. و هر بر ذرّە، بر نقطە اولدیغنی قبول ایتمزسەڭ، او وقت سنڭ وجودڭدە چالیشان هر بر ذرّەیە اویلە بر كوز لازمكە، سنڭ مجموع جسدڭ هر طرفنی كورمكلە برابر، مناسبتدار اولدیغڭ بتون كائناتی دخی كورەجك بر كوز.. و بتون سنڭ ماضی و مستقبلڭ.. و نسل و اصلڭ.. و عناصریڭڭ منبعلرینی.. و رزقڭڭ معدنلرینی بیلەجك، طانییاجق یوز داهی قدر بر عقل ویرمك لازم كلیر. سنڭ كبی بویلە مسئلەلردە ذرّە قدر عقلی اولمایانڭ بر ذرّەسنە بیڭ افلاطون قدر بر علم و شعور ویرمك، بیڭ درجە دیوانەجە بر خرافەجیلكدر.

[ایكنجی محال] سنڭ وجودڭ بیڭ قبّەلی خارقە بر سرایە بڭزركە، هر قبّەسندە طاشلر، دیركسز بربرینە باش باشە ویروب، معلّقدە طوردیریلمش. بلكە سنڭ وجودڭ، بیڭ دفعە بویلە بر سرایدن داها عجیبدر. چونكە او سرای وجودڭ، دائما كمال انتظاملە تازەلنمكدەدر. غایت خارقە اولان روح، قلب و معنوی لطائفدن قطع نظر، یالڭز جسدڭدەكی هر بر اعضا، بر قبّەلی منزل حكمندەدر. ذرّەلر، او قبّەدەكی طاشلر كبی بربریلە كمال موازنە و انتظاملە باش باشە ویروب، خارقە بر بنا و فوق العادە بر صنعت و كوز، دیل كبی عجیب برر معجزۀ قدرت كوسترییورلر.

اگر بو ذرّەلر، شو عالمڭ اوستەسنڭ امرینە تابع برر مأمور اولمازلرسە، او وقت هر بر ذرّە، عموم او جسددەكی ذرّەلرە هم حاكم مطلق، هم هر بریسنە محكوم مطلق، هم هر برینە مثل، هم حاكمیت نقطەسندە ضد، هم یالڭز واجب الوجودە مخصوص اولان اكثر صفاتڭ مصدری و منبعی، هم غایت مقیّد، هم غایت مطلق بر صورتدە اولمقلە برابر، سرّ وحدتلە، یالڭز بر واحد احدڭ اثریلە اولابیلن غایت منتظم بر مصنوع واحدی او حدسز ذرّاتە اسناد ایتمك، ذرّە قدر شعوری اولان، بونڭ پك ظاهر بر محال اولدیغنی، بلكە یوز محال اولدیغنی درك ایدر.

[اوچنجی محال] اگر سنڭ وجودڭ، واحد احد اولان قدیر ازلینڭ قلمیلە مكتوب اولمازسە و طبیعتە و اسبابە منسوب و مطبوع اولسە، او وقت سنڭ وجودڭدەكی بر حجیرۀ بدندن طوت، بربری ایچندەكی دائرەلر مثللو، بیڭلر مركّبلر عددنجە طبیعت قالبلرینڭ بولونمسی لازم كلیر. چونكە، مثلا بو المزدەكی كتاب اگر مكتوب اولسە، بر تك قلم، كاتبنڭ علمنە استناد ایدوب، بتون اونلری یازار. اگر مكتوب اولمازسە و او كاتبڭ قلمنە ویریلمزسە، "كندی كندینە اولمش" دینیلسە.. ویا طبیعتە ویریلسە، او وقت مطبوع كتاب كبی، هر بر حرفی ایچون بر دمیر قلم لازمدركە طبع ایدیلسین.

ناصلكە مطبعەدە حروفات عددنجە دمیر حرفلر بولونور. صوڭرە او كتابدەكی حرفلر وجود بولور. او وقت بر تك قلمە بدل، حروفات عددنجە قلملر بولونمسی لازم كلیر. بلكە او حروفات ایچندە بعضًا اولدیغی كبی، بر بیوك حرفدە، كوچك قلملە بر صحیفە اینجە خطّ ایلە یازیلمش ایسە، بیڭلر قلم بر تك حرف ایچون لازم كلیر. بلكە بربرینڭ ایچنە كیروب منتظم بر وضعیتلە، سنڭ جسدڭ كبی بر شكل آلییورسە، او وقت هر بر دائرە، هر بر جزء ایچون، او مركّبات عددنجە قالبلر لازم كلیر. هایدی، یوز محال ایچندە بولونان بو طرزی، ممكن دیسەڭ دخی، بو منتظم صنعتلی دمیر حرفلری و مكمّل قالبلری و قلملری یاپمق ایچون، یینە بر تك قلمە

ویریلمزسە، او قلملرڭ و او قالبلرڭ و او دمیر حرفلرڭ یاپیلمەسی ایچون، اونلرڭ عددنجە یینە قلملر، قالبلر، حرفلر لازم. چونكە اونلر دە یاپیلمشلر و اونلر دە منتظم صنعتلیدرلر. و هكذا، متسلسلًا كیتدكجە كیدەجك.

ایشتە سن دە آڭلا! بو اویلە بر فكردركە، سنڭ ذرّاتڭ عددنجە محالات و خرافەلر، ایچندە بولونویور. ای معنّد معطّل! سن دە اوتان، بو ضلالتدن واز كچ.

[اوچنجی كلمە] (اِقْتَضَتْهُ الطَّبٖیعَةُ) یعنی، "طبیعت اقتضا ایدییور، طبیعت یاپییور." ایشتە بو حكمڭ چوق محالاتی وار. نمونە ایچون (اوچنی) ذكر ایدییورز.

[برنجی محال] اگر موجوداتدە، خصوصًا ذی حیاتدە كورونن بصیرانە و حكیمانە اولان صنعت و ایجاد، شمس ازلینڭ قلم قدر و قدرتنە ویریلمزسە.. بلكە كور، صاغیر، دوشونجەسز اولان طبیعتە و قوّتە اسناد ایدیلسە لازم كلیركە، طبیعت، ایجاد ایچون هر شیدە حدسز معنوی ماكینە و مطبعەلری بولوندیرسون. ویاخود هر شیدە، كائناتی خلق و ادارە ایدەجك بر قدرت و حكمت درج ایتسین.

چونكە ناصل، شمسڭ جلوەلری و عكسلری، زمین یوزندەكی ذرّەجك جام پارچەلرندە و قطرەلردە كورونویور. اگر او مثالی و عكسی كونشجكلر، سمادەكی تك كونشە اسناد ایدیلمزسە لازم كلیركە: بر كبریت باشی یرلشمەین بر ذرّەجك جام پارچەسندە، طبیعی و فطری، هم كونشڭ خاصیتلرینە مالك، ظاهرًا كوچك، معنًا چوق درین بر كونشڭ خارجی وجودینی قبول ایدرك، ذرّات زجاجیە عددنجە طبیعی كونشلری قبول ایتمك لازم كلدیگی كبی، عینًا بو مثال كبی، موجودات و ذی حیات طوغریدن طوغری یە شمس ازلینڭ جلوۀ اسماسنە ویریلمزسە، هر بر موجوددە، خصوصًا هر بر ذی حیاتدە، حدسز بر قدرت و ارادە و نهایتسز بر علم و حكمت طاشییاجق بر طبیعی قوّتی، عادتا بر الٰهی ایچندە قبول ایتمك لازم كلیر. بو طرز فكر ایسە، كائناتدەكی محالاتڭ اڭ باطلی، اڭ خرافەسیدر. خالق كائناتڭ بر سینگە متوجّه صنعتنی موهوم، اهمّیتسز، شعورسز بر طبیعتە ویرن انسان، البتە یوز دفعە حیواندن داها حیوان، داها شعورسز اولدیغنی كوستریر.

[ایكنجی محال] اگر غایت انتظاملی و میزانلی، صنعتلی و حكمتلی شو موجودات، نهایتسز قدیر و حكیم بر ذاتە ویریلمزسە، بلكە طبیعتە اسناد ایدیلسە لازم كلیركە، طبیعت، هر بر پارچە طوپراقدە، آوروپەنڭ عموم مطبعەلری و فابریقەلری عددنجە ماكینەلری و مطبعەلری بولوندیرسون. تا او پارچە طوپراق، منشأ و تزگاه اولدیغی حدسز

چیچكلرڭ و میوەلرڭ یتیشمەلرینە و تشكیللرینە مدار اولابیلسین. چونكە چیچكلر ایچون صاقسیلق وظیفەسنی كورن بر كاسە طوپراق، ایچنە تخوملری نوبتلە آتیلان عموم چیچكلرڭ بربرندن چوق آیری اولان شكل و هیئتلرینی تشكیل و تصویر ایدەبیلیر بر قابلیتی، بالفعل كورولویور.

اگر قدیر ذوالجلالە ویریلمزسە، او وقت او كاسەدەكی طوپراقدە، هر بر چیچك ایچون معنوی، آیری، طبیعی بر ماكینە بولونمازسە، بو حال وجودە كلەمز. چونكە تخوملرڭ نطفەلر و یومورطەلر كبی مادّەلری بردر. یعنی مولّد الماء مولّد الحموضە،، قاربون، آزوتڭ انتظامسز، شكلسز، خمور كبی خلیطەسندن عبارت اولمقلە برابر.. هوا، صو، حرارت، ضیا دخی، هر بری بسیط و شعورسز و هر شیئە قارشو سیل كبی بر طرزدە كیتدیگندن، او حدسز چیچكلرڭ تشكیللری آیری آیری و غایت منتظم و صنعتلی اولارق او طوپراقدن چیقمەسی، بالبداهە و بالضّرورە اقتضا ایدییوركە، او كاسەدە بولونان طوپراقدە، آوروپە قدر، كوچك مقیاسدە معنوی مطبعەلر و فابریقەلر بولونسون. تاكە، بو قدر حیاتدار قوماشلری و بیڭلرلە آیری آیری نقشلی منسوجاتلری طوقویابیلسین.

ایشتە طبیعیّونڭ فكر كفریلری، نە درجە دائرۀ عقلدن خارج صاپدیغنی قیاس ایت. و طبیعتی موجد ظن ایدن انسان صورتندەكی احمق سرخوشلرڭ، "متفنّن و عقللی ییز!" دییە دعوا ایتدكلری عقل و فندن نە قدر اوزاق دوشدكلرینی و ممتنع و هیچ بر جهتلە ممكن اولمایان بر خرافەیی كندیلرینە مسلك اتّخاذ ایتدكلرینی كور، كول و توكور!

اگر دیسەڭ: "موجودات طبیعتە اسناد ایدیلسە بویلە عجیب محاللر اولویور و امتناع درجەسندە مشكلات اولور. عجبا ذات احد و صمدە ویریلدیگی وقت، او مشكلات ناصل قالقییور؟ و او صعوبتلی امتناع، او سهولتلی وجوبە ناصل انقلاب ایدر؟"

[الجواب] برنجی محالدە ناصلكە، كونشڭ جلوۀ انعكاسنی و فیضنی و تأثیرینی اڭ كوچك ذرّەجك جامدن طوت، تا اڭ بیوك بر دڭزڭ یوزینە قدر كمال سهولتلە و كلفتسز مثالی كونشجكلرلە غایت قولایلقلە كوستردكلری حالدە، اگر كونشدن نسبتلری كسیلسە، او وقت هر بر ذرّەجكدە، طبیعی و بالذّات بر كونشڭ خارجی وجودی امتناع درجەسندە بر صعوبتلە اولابیلمەسی، قبول ایدیلمك لازم كلیر. اویلە دە، هر موجود، طوغریدن طوغری یە ذات احد و صمدە ویریلسە، وجوب درجەسندە بر سهولت، بر قولایلقلە.. و بر انتساب و جلوە ایلە، هر بر موجودە لازم اولان هر بر شی اوڭا یتیشدیریلەبیلیر.

اگر او انتساب كسیلسە و او مأموریت باشی بوزوقلغە دونسە و هر بر موجود

كندی باشنە و طبیعتە بیراقیلسە، او وقت امتناع درجەسندە یوز بیڭ مشكلات و صعوبتلە، سینك كبی بر ذی حیاتڭ، كائناتڭ كوچك بر فهرستی اولان غایت خارقە ماكینۀ وجودینی ایجاد ایدن ایچندەكی كور طبیعتڭ، كائناتی خلق و ادارە ایدەجك بر قدرت و حكمت صاحبی اولدیغنی فرض ایتمك لازم كلیر. بو ایسە بر محال دگل، بلكە بیڭلر محالدر.

[الحاصل] ناصلكە ذات واجب الوجودڭ شریكی و نظیری ممتنع و محالدر. اویلە دە، ربوبیّتندە و ایجاد اشیادە باشقەلرینڭ مداخلەسی، شریك ذاتی كبی ممتنع و محالدر.

امّا ایكنجی محالدەكی مشكلات ایسە، متعدّد رسالەلردە اثبات ایدیلدیگی كبی، اگر بتون اشیا واحد احدە ویریلسە، بتون اشیا، بر تك شی كبی سهولتلی و قولای اولور. اگر اسبابە و طبیعتە ویریلسە.. بر تك شی، عموم اشیا قدر مشكلاتلی اولدیغی، متعدّد و قطعی برهانلرلە اثبات ایدیلمش. بر برهانڭ خلاصەسی شودركە:

ناصلكە بر آدم، پادشاهە عسكرلك ویا مأموریت جهتیلە انتساب ایتسە، او مأمور و او عسكر او انتساب قوّتیلە، یوز بیڭ دفعە قوّت شخصیّەسندن فضلە ایشلرە مدار اولابیلیر. و پادشاهی نامنە بعضًا بر شاهی اسیر ایدر. چونكە كوردیگی ایشلرڭ و یاپدیغی اثرلرڭ جهازاتنی و قوّتنی كندی طاشیمایور. و طاشیمغە دە مجبور اولمایور. او انتساب مناسبتیلە، پادشاهڭ خزینەلری و آرقەسندەكی نقطۀ استنادی اولان اوردو، او قوّتی، او جهازاتی طاشییور. دیمك كوردیگی ایشلر، شاهانە اولارق بر پادشاهڭ ایشی كبی و كوستردیگی اثرلر، بر اوردو اثری مثللو خارقە اولابیلیر.

ناصلكە قارینجە، او مأموریت جهتیلە فرعونڭ سراینی خراب ایدییور. سینك، او انتساب ایلە، نمرودی كبرتییور. و او انتسابلە، بوغدای دانەسی كبی بر چام چكردگی، قوجە چام آغاجنڭ بتون جهازاتنی یتیشدیرییور [حاشیە]. اگر او انتساب كسیلسە و او مأموریتدن ترخیص ایدیلسە، یاپاجغی ایشلرڭ جهازاتنی و قوّتنی، بلندە و بیلگندە طاشیمغە مجبوردر. او وقت، او كوچوجك بیلگندەكی قوّت مقدارنجە.. و بلندەكی جبخانە عددنجە ایش

كورەبیلیر. اوّلكی وضعیتدە غایت قولایلقلە كوردیگی ایشلری بو وضعیتدە اوندن ایستەنیلسە، البتە بیلگنە بر اوردو قوّتنی، بلنە بر پادشاهڭ جهازات حربیّە فابریقەسنی یوكلەمك لازم كلیركە، كولدیرمك ایچون عجیب خرافەلری و ماصاللری حكایە ایدن مسخرەلر دخی بو خیالدن اوتانییورلر.

[الحاصل] واجب الوجودە هر بر موجودی ویرمكدە، وجوب درجەسندە بر سهولت وار. و طبیعتە ایجاد جهتندە ویرمكدە، امتناع درجەسندە بر مشكلات وار. و خارج دائرۀ عقلدر.

[اوچنجی محال] بو محالی ایضاح ایدەجك بعض رسالەلردە بیان ایدیلن (ایكی مثالدر).

[برنجی مثال] بتون آثار مدنیتلە تكمیل و تزیین ایدیلمش و خالی بر صحرادە قورولمش و یاپیلمش بر سرایە، غایت وحشی بر آدم كیرمش. ایچنە باقمش، بیڭلرلە منتظم، صنعتلی اشیایی كورمش. وحشتندن و احمقلغندن، خارجدن كیمسە مداخلە ایتمەیوب، "او سرای ایچندەكی او اشیادن بریسی، او سرایی مشتملاتیلە برابر یاپمشدر" دییە تحرّی یە باشلار. هانكی شیئە باقییور، او وحشتلی عقلی دخی قابل كورەمییوركە، او شی بونلری یاپسین. صوڭرە او سرایڭ تشكیلات پروغرامی و موجوداتڭ فهرستی و ادارە قانونلری ایچندە یازیلی اولان بر دفتری كورور. چندان ألسز و كوزسز و چكیچسز اولان او دفتر دخی، سائر ایچندەكی شیلر كبی، هیچ بر قابلیتی یوقدركە او سرایی تشكیل و تزیین ایتسین. فقط مضطر قالارق، بالمجبوریە، اشیای آخَرە نسبتًا، قوانین علمیەنڭ بر عنوانی اولمق جهتیلە، او سرایڭ مجموعنە بو دفتری مناسبتدار كوردیگندن: "ایشتە بو دفتردركە، او سرایی تشكیل، تنظیم و تزیین ایدوب بو اشیایی یاپمش، طاقمش، یرلشدیرمش" دییەرك، وحشتنی احمقلرڭ، سرخوشلرڭ هذیاننە چویرمش.

ایشتە عینًا بو مثال كبی، حدسز درجەدە مثالدەكی سرایدن داها منتظم، داها مكمّل.. و بتون اطرافی معجزانە حكمتلە طولو شو سرای عالمڭ ایچنە، انكار الوهیتە كیدن طبیعیّون فكرینی طاشییان وحشی بر انسان كیرر. دائرۀ ممكنات خارجندە اولان ذات واجب الوجودڭ شو سرای عالم، اثر صنعتی اولدیغنی دوشونمەیەرك.. و اوندن اعراض ایدرك، دائرۀ ممكنات ایچندە، قدر الٰهینڭ یازار بوزار لوحەسی حكمندە.. و قدرت الٰهیّەنڭ قوانین اجراآتندە تبدّل و تغیّر ایدن بر دفتری اولابیلن.. و پك یاڭلیش و خطا اولارق "طبیعت" نامی ویریلن بر مجموعۀ قوانین عادات الٰهیەیی.. و بر فهرست صنعت ربّانیەیی كورور. و دیركە: "مادام بو اشیا بر سبب ایستر. هیچ بر شیئڭ

بو دفتر كبی مناسبتی كورونمییور. چندان هیچ بر جهتلە عقل قبول ایتمزكە، كوزسز، شعورسز، قدرتسز بو دفتر، ربوبیّت مطلقەنڭ ایشی اولان و حدسز بر قدرتی اقتضا ایدن ایجادی یاپاماز. فقط مادام صانع قدیمی قبول ایتمەیورم. اویلە ایسە اڭ مناسبی، بو دفتر بونی یاپمش و یاپار دییەجگم "دیر. بز دە دیرز:

ای احمق الحمقادن تحمّق ایتمش سرخوش احمق! باشڭی طبیعت باتاقلغندن چیقار، آرقەڭە باق! ذرّاتدن، سیّاراتە قدر بتون موجودات، آیری آیری لسانلرلە وجودینە شهادت ایتدكلری و پارماقلریلە اشارت ایتدكلری بر صانع ذوالجلالی كور.. و او سرایی یاپان و او دفترە سرایڭ پروغرامنی یازان نقّاش ازلینڭ جلوەسنی كور، فرماننە باق. قرآننی دیڭلە. او هذیانلردن قورتول!

[ایكنجی مثال] غایت وحشی بر آدم محتشم بر قیشلە دائرەسنە كیرر. غایت منتظم بر اوردونڭ عمومی و برابر تعلیملرینی و منتظم حركتلرینی كورور. بر نفرڭ حركتیلە بر طابور، بر آلای، بر فرقە قالقار، اوتورور، كیدر. بر "آتش!" امریلە آتش ایتدكلرینی مشاهدە ایدر. اونڭ قبا، وحشی عقلی، بر قوماندانڭ دولتڭ نظاماتیلە و قانون پادشاهیلە قوماندەسنی آڭلامایوب انكار ایتدیگندن، او عسكرلرڭ ایپلرلە بربرینە باغلی اولدقلرینی تخیّل ایدر. او خیالی ایپ، نە قدر خارقەلی بر ایپ اولدیغنی دوشونور، حیرتدە قالیر.

صوڭرە كیدر. آیاصوفیە كبی غایت معظّم بر جامعە، جمعە كونندە داخل اولور. او جماعت مسلمینڭ، بر آدمڭ سسیلە قالقار، اگیلیر، سجدە ایدر، اوتوردقلرینی مشاهدە ایدر. معنوی و سماوی قانونلرڭ مجموعندن عبارت اولان شریعتی.. و شریعت صاحبنڭ امرلرندن كلن معنوی دستورلری آڭلامادیغندن، او جماعتڭ مادّی ایپلرلە باغلاندیغنی.. و او عجیب ایپلر اونلری اسیر ایدوب اویناتدیغنی تخیّل ایدرك، اڭ وحشی انسان صورتندەكی جاناور حیوانلری دخی كولدیرەجك درجەدە مسخرەلی بر فكرلە چیقار، كیدر.

ایشتە عینی بو مثال كبی:

سلطان ازل و ابدڭ حدسز جنودینڭ محتشم بر قیشلەسی اولان شو عالمە.. و او معبود ازلینڭ منتظم بر مسجدی اولان شو كائناتە.. محض وحشت اولان، انكارلی فكر طبیعتی طاشییان بر منكر كیرییور. او سلطان ازلینڭ حكمتندن كلن نظامات كائناتڭ معنوی قانونلرینی، برر مادّی مادّە تصوّر ایدرك.. و سلطنت ربوبیتڭ قوانین اعتباریەسنی.. و او معبود ازلینڭ شریعت فطریۀ كبراسنڭ، معنوی و یالڭز وجود علمیسی بولونان احكاملرینی و دستورلرینی، برر موجود خارجی و مادّی بر مادّە تخیّل ایدرك.. قدرت الٰهیّەنڭ یرینە، او علم و كلامدن كلن..

و یالڭز وجود علمیسی بولونان او قانونلری اقامە ایتمك.. و اللرینە ایجاد ویرمك.. صوڭرە دە اونلرە » طبیعت« نامنی طاقمق.. و یالڭز بر جلوۀ قدرت ربّانیە اولان قوّتی، قدرت و مستقل بر قدیر تلقّی ایتمك، مثالدەكی وحشیدن بیڭ دفعە داها آشاغی بر وحشتدر.

الحاصل: طبیعیّونلرڭ، موهوم و حقیقتسز اولان طبیعت دیدكلری شی، اولسە اولسە و حقیقت خارجیە صاحبی ایسە، آنجق بر صنعت اولابیلیر، صانع اولاماز.. بر نقشدر، نقّاش اولاماز.. احكامدر، حاكم اولاماز.. بر شریعت فطریّەدر، شارع اولاماز.. مخلوق بر پردۀ عزّتدر، خالق اولاماز.. منفعل بر فطرتدر، فاطر بر فاعل اولاماز.. قانوندر، قدرت دگلدر، قادر اولاماز.. مِسطردر، مصدر اولاماز.

الحاصل: مادام موجودات وار. مادام اون آلتنجی نوطەنڭ باشندە دینیلدیگی كبی، موجودڭ وجودینە تقسیم عقلی یولیلە درت یولدن باشقە یول تخیّل ایدیلمز. او درت جهتدن اوچنڭ هر برینڭ اوچر ظاهر محاللرلە بطلانی قطعی بر صورتدە اثبات ایدیلمشدر. البتە بالضّرورە و بالبداهە دردنجی یول اولان وحدت یولی، قطعی بر صورتدە اثبات اولونویور. او دردنجی یول ایسە، باشدەكی 〚 اَفِی اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ〛 آیتی شكسز، شبهەسز، بداهت درجەسندە ذات واجب الوجودڭ الوهیّتنی.. و هر شی طوغریدن طوغری یە دست قدرتندن چیقدیغنی.. سماوات و ارض قبضۀ تصرّفندە بولوندیغنی كوسترییور.

ای اسباب پرست و طبیعتە صاپلانان بیچارە آدم! مادام هر شیئڭ طبیعتی، هر شی كبی مخلوقدر. چونكە صنعتلیدر و یڭیدن اولویور. هم هر مسبَّب كبی، ظاهری سببی دخی مصنوعدر. و مادام هر شیئڭ وجودی، پك چوق جهازات و آلتلرە محتاجدر. او حالدە، طبیعتی ایجاد ایدن و او سببی خلق ایدن بر قدیر مطلق وار. و او قدیر مطلقڭ نە احتیاجی واركە، عاجز وسائطی ربوبیّتنە و ایجادینە تشریك ایتسین؟ حاشا! بلكە طوغریدن طوغری یە مسبَّبی، سببلە برابر خلق ایدرك، جلوۀ اسماسنی و حكمتنی كوسترمك ایچون، بر ترتیب و تنظیم ایلە.. و ظاهر بر سببیت و مقارنت ویرمكلە.. اشیادەكی ظاهری قصورلرە و مرحمتسزلكلرە و نقصانیّتلرە مرجع اولمق ایچون، اسباب و طبیعتی دست قدرتنە پردە ایتمش و عزّتنی او صورتلە محافظە ایتمش.

عجبا بر ساعتجی، ساعتڭ چرخلرینی یاپسین، صوڭرە ساعتی چرخلرلە ترتیب ایدوب تنظیم ایتسین، داهامی قولایدر؟ یوقسە خارقە بر ماكینەیی، او چرخلرڭ ایچندە یاپسین، صوڭرە ساعتڭ یاپیلمەسنی او ماكینەنڭ جامد

اللرینە ویرسین، تا ساعتی یاپسینلر، داهامی قولایدر؟ بو حال امكان خارجندە دگلمیدر؟ هایدی، او انصافسز عقلڭلە سن سویلە. سن حاكم اول!

ویاخود بر كاتب قلم، كاغد، مركّب كتیردی. اونڭلە كندی بالذّات او كتابی یازسە، داهامی قولایدر؟ یوقسە او كاغد، مركّب، قلم ایچندە او كتابدن داها صنعتلی و داها زحمتلی، یالڭز او تك كتابە مخصوص اولارق بر یازی ماكینەسی ایجاد ایتسین. صوڭرە او شعورسز ماكینەیە "هایدی سن یاز!" دیسین دە، كندیسی قاریشماسین، داهامی قولایدر؟ عجبا یوز دفعە یازیدن داها مشكل دگلمیدر؟

اگر دیسەڭ: "اوت، بر كتابی یازان ماكینەنڭ ایجادی، او كتابدن یوز دفعە داها مشكلدر. فقط او ماكینە، عین كتابڭ بر چوق نسخەلرینی یازمەسنە واسطە اولمق جهتیلە، یالڭز بر قولایلق وار؟"

[الجواب] نقّاش ازلی، حدسز قدرتیلە نهایتسز جلوۀ اسماسنی هر وقت تازەلندیرمكلە، آیری آیری شكلدە كوسترمك ایچون، اشیادەكی تشخّصلری و خصوصی سیمالری اویلە بر صورتدە خلق ایتمشدركە، هیچ بر مكتوب صمدانی و هیچ بر كتاب ربّانی، دیگر كتابلرڭ عین عیننە اولامییور. عَلٰی كُلِّ حَالْ، آیری معنالری افادە ایتمك ایچون، آیری بر سیماسی بولوناجق.

اگر كوزڭ وارسە، انسانڭ سیماسنە باق، كوركە: زمان آدمدن شیمدی یە قدر، بلكە ابدە قدر، بو كوچك سیمادە، اعضای اساسیەدە اتّفاقلە برابر، هر بر سیما، عموم سیمالرە نسبتًا، هر بریسنە قارشو برر علامت فارقەسی وار اولدیغی قطعیًّا ثابتدر. بونڭ ایچون هر بر سیما، آیری بر كتابدر. یالڭز صنعتڭ تنظیمی ایچون آیری بر یازی طاقیمی و آیری بر ترتیب و تألیف ایستر. و مادّەلرینی هم كتیرمك، هم یرلشدیرمك، هم دە وجودە لازم اولان هر شیئی درج ایتمك ایچون، بتون بتون باشقە بر تزگاه ایستر.

هایدی، فرض محال اولارق طبیعتە بر مطبعە نظریلە باقدق. فقط بر مطبعەیە عائد اولان تنظیم و باصمق.. یعنی معیّن انتظامنی قالبە صوقمقدن باشقە، او تنظیمڭ ایجادندە، ایجادلری یوز درجە داها مشكل بر ذی حیاتڭ جسمندەكی مادّەلری، اقطار عالمدن میزان مخصوص ایلە و خاص بر انتظام ایلە ایجاد ایتمك و كتیرمك و مطبعە النە ویرمك ایچون، یینە او مطبعەیی ایجاد ایدن قدیر مطلقڭ قدرت و ارادەسنە محتاجدر. دیمك بو مطبعەلق احتمالی و فرضیسی، بتون بتون معناسز بر خرافەدر.

ایشتە بو ساعت و كتاب مثاللری كبی، صانع ذوالجلال و قادر كلّ شیء، اسبابی خلق ایتمش. مسبَّباتی دە خلق ایدییور.

حكمتیلە، مسبَّباتی، اسبابە باغلایور. كائنات حركاتنڭ تنظیمنە دائر قوانین عادت اللّٰهدن عبارت اولان شریعت فطریّۀ كبرای الٰهیّەنڭ بر جلوەسنی.. و اشیادەكی او جلوەسنە، یالڭز بر آیینە و بر معكس اولان طبیعت اشیایی، ارادەسیلە تعیین ایتمشدر. و او طبیعتڭ وجود خارجی یە مظهر اولان وجهنی، قدرتیلە ایجاد ایتمش و اشیایی او طبیعت اوزرندە خلق ایتمش، بربرینە مزج ایتمش. عجبا غایت درجەدە معقول و حدسز برهانلرڭ نتیجەسی اولان بو حقیقتڭ قبولیمی داها قولایدر؟ هم وجوب درجەسندە لازم دگلمیدر؟ یوقسە جامد، شعورسز، مخلوق، مصنوع و بسیط اولان او سبب و طبیعت دیدیگڭز مادّەلرە، هر بر شیئڭ وجودینە لازم اولان حدسز جهازات و آلاتی ویروب، حكیمانە و بصیرانە اولان ایشلری كندی كندیلرینە یاپدیرمقمی داها قولایدر؟ و امتناع درجەسندە، امكان خارجندە دگلمیدر؟ سنڭ، او انصافسز عقلڭڭ انصافنە حوالە ایدییورم.

منكر و طبیعتپرست دییوركە: "مادام بنی انصافە دعوت ایدییورسڭ. بن دە دییورمكە. شیمدی یە قدر یاڭلیش كیتدیگمز یولڭ هم یوز درجە محال، هم غایت ضررلی، هم نهایت درجە چركین بر مسلك اولدیغنی اعتراف ایدییورم. سابق تحقیقاتڭزدن ذرّە مقدار شعوری بولونان آڭلایاجقكە، اسبابە، طبیعتە ایجاد ویرمك ممتنعدر، محالدر. و هر شیئی طوغریدن طوغری یە ذات واجب الوجودە ویرمك واجبدر، ضروریدر. (اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَی الْاٖیمَانِ) دییوب ایمان ایدییورم.

یالڭز بر شبهەم وار. جناب حقّڭ خالق اولدیغنی قبول ایدییورم. فقط بعض جزئی اسبابڭ، اهمّیتسز شیلرە، ایجادە مداخلەلری و بر پارچە مدح و ثنا قزانمەلری، سلطنت ربوبیّتنە نە ضرر ویرەبیلیر؟ سلطنتنە نقصانیت كلیرمی؟ "

[الجواب] بعض رسالەلردە غایت قطعی اثبات ایتدیگمز كبی.. حاكمیتڭ شأنی، مداخلەیی رد ایتمكدر. حتّی اڭ ادنا بر حاكم و بر مأمور، دائرۀ حاكمیّتندە اوغلنڭ مداخلەسنی قبول ایتمییور. حتّی حاكمیتنە مداخلە توهّمیلە، بعض دیندار پادشاهلرڭ خلیفە اولدقلری حالدە معصوم اولادلرینی قتل ایتمەلری، بو ردّ مداخلە قانوننڭ حاكمیتدە نە قدر اساسلی حكم ایتدیگنی كوسترییور. بر ناحیەدە ایكی مدیردن طوت، تا بر مملكتدە ایكی پادشاهە قدر، حاكمیتدەكی استقلالیتڭ اقتضا ایتدیگی منع اشتراك قانونی، تاریخ بشردە چوق عجیب هرج و مرجلرلە قوّتنی كوسترمش.

باق، عاجز و معاونتە محتاج اولان انسانلردەكی آمریت