[یگرمی ایكنجی لمعە]

[اشارات ثلاثە ]

اون یدنجی لمعەنڭ اون یدنجی نوطەسنڭ اوچنجی مسئلەسی ایكن، سؤٓاللرینڭ شدّت و شمولنە و جوابلرینڭ قوّت و پارلاقلغنە بناءً، اوتوز برنجی مكتوبڭ یگرمی ایكنجی لمعەسی اولارق لمعاتە قاریشدی. لمعەلر، بو لمعەیە یر ویرملیدرلر.

محرمدر. اڭ خاص و خالص و صادق قرداشلریمە مخصوصدر.

[بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ]

اسپارطەنڭ عادل والیسنە.. و عدلیەسنە.. و ضابطەسنە، اڭ محرم و اڭ خاص و خالص قرداشلریمە مخصوص اولارق، یگرمی ایكی سنە اوّل اسپارطەنڭ بارلە ناحیەسندە ایكن یازدیغم، غایت محرم بو رسالەجگی، (اسپارطە ملّتیلە و حكومتیلە علاقەدارلغنی كوستردیگی ایچون) تقدیم ایدییورم. اگر مناسب كورولسە، یا یڭی ویا اسكی حرف ایلە داقتیلو ایلە برقاچ نسخە یازیلسینكە: یگرمی بش، اوتوز سنەلك اسراریمی آرایانلر و ترصّد ایدنلر دە آڭلاسینلر، كیزلی هیچ بر سرّیمز یوق. و اڭ كیزلی بر سرّیمز، ایشتە بو رسالەدر، بیلسینلر.

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛

〚 وَمَنْ یَتَوَكَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ اِنَّ اللّٰهَ بَالِغُ اَمْرِهٖ قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِكُلِّ شَیْءٍ قَدْرًا〛

بو مسئلە [اوچ اشارت در].

[برنجی اشارت] شخصمە و رسالۀ نورە عائد مهم بر سؤٓال: چوقلر طرفندن دینیلییوركە: "سن، اهل دنیانڭ دنیاسنە قاریشمدیغڭ حالدە، نەدندركە هر فرصتدە اونلر سنڭ آخرتڭە قاریشییورلر؟ حالبوكە هیچ بر حكومتڭ قانونی، تارك الدّنیا و منزویلرە قاریشمییور؟"

[الجواب] یڭی سعیدڭ بو سؤٓالە قارشو جوابی سكوتدر. یڭی سعید، "بنم جوابمی قدر الٰهی ویرسین" دییور. بونڭلە برابر مجبوریتلە، امانتًا استعارە ایتدیگی اسكی سعیدڭ قفاسی دییوركە: "بو سؤٓالە جواب ویرەجك، اسپارطە ولایتنڭ حكومتیدر و شو ولایتڭ ملّتیدر. چونكە بو حكومت و شو ملّت، بندن چوق زیادە بو سؤٓالڭ

آلتندەكی معنا ایلە علاقەداردرلر. مادام بیڭلر افرادی بولونان بر حكومت.. و یوز بیڭلر افرادی بولونان بر ملّت، بنم بدلمە دوشونمەیە و مدافعەیە مجبوردر. بن نەدن لزومسز اولارق مدّعیلرلە قونوشوب مدافعە ایدەیم؟

چونكە طقوز سنەدر بن بو ولایتدەیم. كیتدكجە داها زیادە دنیالرینە آرقەمی چویرییورم. هیچ بر حالم دە مستور قالمامش. اڭ كیزلی، اڭ محرم رسالەلرم دخی حكومتڭ و بعض مبعوثلرڭ اللرینە كچمش. اگر اهل دنیایی تلاشە ویرەجك و اندیشەیە دوشورەجك دنیوی بر قاریشمە حالم و قاریشدیرمق تشبّثم و فكرم اولسە ایدی، بو ولایتدەكی و قضالردەكی حكومت، طقوز سنە دقّت و تجسّس ایتدیگی حالدە، و بن دە چكینمەیەرك یانمە كلنلرە اسراریمی بیان ایتدیگم حالدە، بو حكومت بڭا قارشو سكوت ایدوب ایلیشمدی. اگر ملّتڭ و وطنڭ سعادتنە و استقبالنە ضرر ویرەجك بر قباحتم وارسە، طقوز سنەدنبری والیسندن طوت، تا كوی قرەقول قومانداننە قدر، كندیلرینی مسئول ایدر. اونلر كندیلرینی مسئولیتدن قورتارمق ایچون، حقّمدە حبّەیی قبّە یاپانلرە قارشو، قبّەیی حبّە یاپوب بنی مدافعە ایتمەیە مجبوردرلر. اویلە ایسە، بو سؤٓالڭ جوابنی اونلرە حوالە ایدییورم.

امّا شو ولایتڭ ملّتی، عمومیتلە بندن زیادە بنی مدافعە ایتمك مجبوریّتلری شوندندركە، بو طقوز سنەدر هم قرداش، هم دوست، هم مبارك اولان بو ملّتڭ حیات ابدیەسنە و قوّت ایمانیّەسنە و سعادت حیاتیەسنە بالفعل و مادّةً تأثیرینی كوسترن یوزر رسالەلرلە چالیشدیغمزدن.. و هیچ بر دغدغە و ضرر، هیچ بر كیمسەیە، او رسالەلر یوزندن كلمدیگندن.. و هیچ بر غرضكارانە ترشّحات سیاسیّە و دنیویە كورولمدیگندن.. و للّٰە الحمد شو اسپارطە ولایتی، اسكی زمانڭ شام شریفنڭ مباركیتنی.. و عالم اسلامڭ مدرسۀ عمومیەسی اولان مصرڭ جامع الازهری مباركیتی نوعندن، (قوّت ایمانیە و صلابت دینیّە جهتندە) بر مباركیّت مقامنی، رسالۀ نور واسطەسیلە قزانارق بو ولایتدە، ایمانڭ قوّتی، لاقیدلغە.. و عبادتڭ اشتیاقی، سفاهتە حاكم اولمەسنی.. و عموم ولایتلرڭ فوقندە بر مزیّت دیندارانەیی رسالۀ نور بو ولایتە قزاندیردیغندن، البتە بو ولایتدەكی عموم انسانلر، حتّی فرضا دینسزلری دە اولسە، بنی و رسالۀ نوری مدافعەیە مجبوردرلر.

اونلرڭ چوق اهمّیتلی مدافعە حقلری ایچندە، بنم كبی وظیفەسنی بیتیرمش و للّٰە الحمد بیڭلرجە شاكرد، بنم كبی بر عاجزڭ یرندە چالیشمش و چالیشدیغی هنگامدە، اهمّیتسز جزئی حقّم، بنی مدافعەیە سوق ایتمەیور. بو قدر بیڭلرلە دعوا وكیلی بولونان بر آدم، كندی دعواسنی كندیسی مدافعە ایتمز. "

[ایكنجی اشارت] تنقیدكارانە بر سؤٓالە جوابدر. اهل دنیا طرفندن دینیلییوركە: "سن نەدن بزدن كوسدڭ. بر دفعە اولسون هیچ مراجعت ایتمدڭ سكوت ایتدڭ. بزدن شدّتلی شكوا ایدییورسڭ » بڭا ظلم ایدییورسڭز « دییورسڭ. حالبوكە بزم بر پرنسیبمز وار. بو عصرڭ مقتضاسی اولارق خصوصی دستورلریمز وار. بونلرڭ تطبیقنی، سن كندیڭە قبول ایتمییورسڭ. قانونی تطبیق ایدن، ظالم اولماز. قبول ایتمەین، عصیان ایدر. ازجملە، بو عصر حرّیتدە و بو یڭی باشلادیغمز جمهوریّتلر دورندە، مساوات اساسی اوزرینە تحكّم و تغلّبی قالدیرمق دستوری، بزم بر قانون اساسیمز حكمنە كچدیگی حالدە، سن كاه خواجەلق، كاه شیخلك، كاه زاهدلك صورتندە توجّە عامّەیی قزانارق، نظر دقّتی كندیڭە جلب ایدوب، حكومتڭ نفوذی خارجندە بر قوّت، بر مقام اجتماعی الدە ایتمەیە چالیشدیغڭ، ظاهر حالڭ و اسكی زماندەكی ماجرای حیاتڭڭ دلالتیلە آڭلاشیلییور.

بو حال ایسە، شیمدیكی تعبیر ایلە بورژووەلرڭ مستبدانە تحكّملری ایچندە خوش كورونەبیلیر. فقط بزم طبقۀ عوامڭ انتباهیلە و غلبەسیلە تظاهر ایدن تام سوسیالیزم و بولشویزم دستورلری، بزم داها زیادە ایشمزە یارادیغی ایچون، او سوسیالیزم دستورلرینی قبول ایتدیگمز حالدە، سنڭ وضعیتڭ بزە آغیر كلییور. پرنسیپلریمزە مخالف دوشویور. اونڭ ایچون سڭا ویردیگمز صیقینتیدن شكوا ایتمەیە و كوسمگە حقّڭ یوقدر. "

[الجواب] حیات اجتماعیۀ بشریەدە بر چیغیر آچان، اگر كائناتدەكی قانون فطرتە، آچدیغی چیغیر موافق كلمزسە، خیرلی ایشلردە موفّق اولاماز. بتون حركتی شر و تخریب حسابنە كچر. مادام قانون فطرتە تطبیق حركتە مجبوریت وار. البتە فطرت بشریّەیی دگیشدیرمكلە و نوع بشرڭ خلقتندەكی حكمت اساسیّەیی قالدیرمقلە، مطلق مساوات قانونی تطبیق ایدیلەبیلیر.

اوت.. بن دە نسبًا و حیاتجە عوام طبقەسندنم. و مشربًا و فكرًا مساوات حقوق مسلگنی قبول ایدنلردنم. و شفقتًا و اسلامیتدن كلن سرّ عدالت ایلە، بورژووە دینیلن طبقۀ خواصّڭ استبداد و تحكّملرینە قارشو، اسكیدنبری مخالفتلە چالیشانلردنم. اونڭ ایچون بتون قوّتملە عدالت تامّە لهندەیم. و ظلم و تغلّب و تحكّم و استبدادڭ علیهندەیم.

فقط نوع بشرڭ فطرتی و سرّ حكمتی، مساوات مطلقە قانوننە ضددر. چونكە فاطر حكیم، كمال قدرت و حكمتنی كوسترمك ایچون، آز بر شیدن چوق محصولات آلدیرر. و بر صحیفەدن چوق كتابلری یازدیرر.

بر شی ایلە چوق وظیفەلری یاپدیردیغی كبی، بشر نوعیلە دە بیڭلر نوعلرڭ وظیفەلرینی كوردیرییور.

ایشتە بو سرّ عظیمدندركە، جناب حق، انسان نوعنی، بیڭلر نوعلری سنبل ویرەجك.. و حیواناتڭ سائر بیڭلر نوعلری قدر طبقات كوسترەجك بر فطرتدە یاراتمشدر. سائر حیوانات كبی، انسان نوعنڭ قوالرینە، لطیفەلرینە و دویغولرینە حد قونولمامش، سربست بیراقیلمش. و حدسز مقاماتدە كزەجك استعداد ویردیگندن، بر نوع ایكن، بیڭلر نوع حكمنە كچدیگی ایچوندركە، انسان نوعی، ارضڭ خلیفەسی و كائناتڭ نتیجەسی و ذی حیاتڭ سلطانی حكمنە كچمشدر.

ایشتە نوع انسانڭ تنوّعنڭ اڭ مهم مایەسی و زنبرگی، مسابقە ایلە، حقیقی ایمانلی فضیلتدر. فضیلتی قالدیرمق، ماهیّت بشریەنڭ تبدیلی ایلە، عقلڭ سوندیریلمەسیلە، قلبڭ ئولدیریلمەسیلە، روحڭ محو اولمسیلە اولابیلیر. اوت.. شو حرّیت پردەسی آلتندە مدهش بر استبدادی طاشییان شو عصرڭ غدّار یوزینە چارپیلمغە لایق ایكن، فقط او طوقاتە مستحق اولمایان غایت مهم بر ذاتڭ یاڭلیش اولارق یوزینە صاورولان كاملانە شو:

(نە ممكن، ظلم ایلە، بیداد ایلە، امحای حرّیت.. چالیش، ادراكی قالدیر، مقتدرسەڭ آدمیّتدن) سوزینڭ یرینە، بو عصرڭ یوزینە چارپمق ایچون بن دە دیرم:

(نە ممكن، ظلم ایلە، بیداد ایلە، امحای حقیقت.. چالیش، قلبی قالدیر، مقتدرسەڭ آدمیّتدن.) ویاخود: (نە ممكن، ظلم ایلە، بیداد ایلە، امحای فضیلت.. چالیش، وجدانی قالدیر، مقتدرسەڭ آدمیّتدن.)

اوت، ایمانلی فضیلت، مدار تحكّم اولمدیغی كبی، سبب استبداد دە اولاماز. تحكّم و تغلّب ایتمك، فضیلتسزلكدر. و بالخاصّە، اهل فضیلتڭ اڭ مهم مشربی، عجز و فقر و تواضعلە حیات اجتماعیۀ بشریەیە قاریشمق صورتندەدركە، للّٰە الحمد بو مشرب اوستندە حیاتمز كیتمش و كیدییور.

بن كندمدە فضیلت وار دییە فخر صورتندە دعوا ایتمەیورم. فقط نعمت الٰهیەیی تحدیث صورتندە، شكر ایتمك نیّتیلە دییورمكە: جناب حق فضل كرمیلە، علوم ایمانیە و قرآنیەیە چالیشمق و فهم ایتمك فضیلتنی احسان ایتمشدر. بو احسان الٰهی یی بتون حیاتمدە، للّٰە الحمد توفیق الٰهی ایلە شو ملّت اسلامیەنڭ منفعتنە و سعادتنە صرف ایدرك، هیچ بر وقت واسطۀ تحكّم و تغلّب اولمدیغی كبی، اكثر اهل غفلتجە مطلوب اولان توجّە ناس و حسن قبول خلق دخی، مهم بر سرّە بناءً بنم منفورمدر. اونلردن قاچییورم. یگرمی سنە اسكی حیاتمی ضایع ایتدیگی ایچون، اونلری كندم ایچون مضر كورویورم. فقط رسالۀ نوری بگنمەلرینە بر امارە بیلییورم. اونلری كوسدیرمییورم.

ایشتە ای اهل دنیا! دنیاڭزە هیچ قاریشمدیغم و پرنسیپلریڭزلە هیچ بر جهت تماسم بولونمدیغی حالدە، طقوز سنە اسارتدەكی بو حیاتمڭ شهادتیلە، یڭیدن دنیایە قاریشمغە هیچ بر نیت و آرزوم یوقكن، بڭا اسكی بر متغلّب و دائما فرصت بكلەین و فكر استبداد و تحكّمی طاشییان بر آدم كبی یاپیلان بونجە ترصّد و تضییقلریڭز، هانكی قانون ایلەدر؟ هانكی مصلحت ایلەدر؟ دنیادە هیچ بر حكومت، بویلە فوق القانون [و هیچ بر فردڭ تصویبنە مظهر اولمایان] بر معاملەیە مساعدە ایتمدیگی حالدە، بڭا قارشو یاپیلان بو قدر بد معاملەلرە، یالڭز دگل بنم كوسمەم، بلكە اگر بیلسە، نوع بشر كوسر، بلكە كائنات كوسر.

[اوچنجی اشارت] [مَغْلَطَەلی دیوانەجە بر سؤٓال:؟ ] بر قسم اهل حكم دییورلركە: "مادام سن بو مملكتدە طورییورسڭ. شو مملكتڭ جمهوری قانونلرینە انقیاد ایتمك لازم كلیركن، سن نەدن انزوا پردەسی آلتندە كندیڭی او قانونلردن قورتارییورسڭ؟ ازجملە، شیمدیكی حكومتڭ قانونندە، وظیفە خارجندە بر مزیّتی، بر فضیلتی كندیڭە طاقوب، اونڭلە بر قسم ملّتە تحكّم ایدوب نفوذیڭی اجرا ایدییورسڭ. سنڭ بو حالڭ مساوات اساسنە استناد ایدن جمهوریتڭ بر دستورینە منافیدر. سن نەدن وظیفەسز اولدیغڭ حالدە ألڭی اوپدیرییورسڭ. » خلق بنی دیڭلەسین« دییە خودفروشانە بر وضعیت طاقینییورسڭ؟"

[الجواب] قانونی تطبیق ایدنلر، اوّلا كندیلرینە تطبیق ایتملی، صوڭرە باشقەلرینە تطبیق ایدەبیلیرلر. سز كندیڭزە تطبیق ایتمدیگڭز بر دستوری باشقەسنە تطبیق ایتمكلە، هركسدن اوّل سز دستوریڭزی، قانونڭزی قیرییورسڭز. و اونلرە قارشو كلییورسڭز. چونكە، شو مساوات مطلقە قانوننڭ بڭا تطبیقنی ایستەیورسڭز.

بن دە دیرم: نە وقت بر نفر، بر مشیرڭ مقام اجتماعیسنە چیقارسە.. و ملّتڭ او مشیرە قارشو كوستردكلری حرمت و توجّهە اشتراك ایدرسە.. و اونڭ كبی او توجّه و حرمتە مظهر اولسە.. ویاخود او مشیر، او نفر كبی عادیلشیرسە.. و او نفرڭ سونوك وضعیتنی آلیرسە.. و او مشیرڭ وظیفە خارجندە هیچ بر اهمّیتی قالمازسە.. هم اگر اڭ ذكی و بر اوردونڭ مظفّریّتنە سببیت ویرن بر اركان حرب رئیسی، اڭ آبدال بر نفرلە توجّە عامّەدە و حرمت و محبّتدە مساواتە كیرسە، او وقت سز بو مساوات قانونڭز حكمنجە، بڭا شویلە دییەبیلیرسڭز: "كندیڭە خواجە دیمە! حرمتی قبول ایتمە! فضیلتڭی انكار ایت! خدمتجیڭە خدمت ایت! دیلنجیلرە آرقداش اول."

اگر دیسەڭز: "بو حرمت و مقام و توجّه، وظیفە باشندە بولونولدیغی وقتە مخصوصدر و وظیفەدارلرە خاصدر. سن وظیفەسز بر آدمسڭ. وظیفەدارلر كبی ملّتڭ حرمتنی قبول ایدەمزسڭ؟"

[الجواب] اگر انسان، یالڭز بر جسددن عبارت اولسە.. و انسان، دنیادە لایموتانە دائمی قالسە.. و قبر قاپوسی قپانسە.. و ئولوم ئولدیریلسە، او وقت وظیفە یالڭز عسكرلك و ادارە مأمورلرینە مخصوص قالیردی. سوزیڭزدە دە بر معنا اولوردی. فقط مادام انسان، یالڭز جسددن عبارت دگلدر. و او جسدی بسلەمك ایچون دە قلب، دیل، عقل، دماغ قوپاریلوب او جسدە ییدیریلمز. و اونلر امحا ایدیلمز. اونلر دە ادارە ایسترلر. و مادام قبر قاپوسی قپانمایور. و مادام قبرڭ اوبر طرفندەكی اندیشۀ استقبال، هر فردڭ اڭ مهم مسئلەسیدر. البتە ملّتڭ اطاعت و حرمتنە استناد ایدن وظیفەلر، یالڭز ملّتڭ حیات دنیویەسنە عائد اجتماعی و سیاسی و عسكری وظیفەلرە منحصر دگلدر.

اوت، یولجیلرە سیاحت ایچون وثیقە ویرمك بر وظیفە اولدیغی كبی.. ابد طرفنە كیدن یولجیلرە دە هم وثیقە، هم او ظلماتلی یولدە نور ویرمك اویلە بر وظیفەدركە، هیچ بر وظیفە او وظیفە قدر اهمّیتلی دگلدر. بویلە بر وظیفەنڭ انكاری، ئولومڭ انكاریلە.. و هر كون (اَلْمَوْتُ حَقٌّ) دعواسنی، جنازەلرینڭ مهریلە امضا ایدوب تصدیق ایدن اوتوز بیڭ شاهدڭ شهادتنی تكذیب و انكار ایتمكلە اولور.

مادام معنوی حاجات ضروریەیە استناد ایدن معنوی وظیفەلر وار. و او وظیفەلرڭ دە اڭ مهمّی، ابد یولندە سیاحت ایچون پاساپورت ورقەسی.. و برزخ ظلماتندە قلبڭ جیب فناری.. و سعادت ابدیەنڭ آناختاری اولان ایماندر. و ایمانڭ درس و تقویەسیدر. البتە او وظیفەیی كورن اهل معرفت، هر حالدە كفران نعمت صورتندە كندینە اولان نعمت الٰهیەیی و فضیلت ایمانیّەیی هیچە صایوب، سفیهلرڭ و فاسقلرڭ مقامنە سقوط ایتمەیەجكدر. كندینی، آشاغیلرڭ بدعەلریلە، سفاهتلریلە بولاشدیرمایاجقدر.

ایشتە بگنمدیگڭز و مساواتسزلق ظن ایتدیگڭز انزوا بونڭ ایچوندر. ایشتە بو حقیقتلە برابر، بنی اشكنجە ایلە تعجیز ایدن، سزڭ كبی انانیتدە و بو قانون مساواتی قیرمقدە فرعونلق درجەسندە ایلری كیدن متكبّرلرە قارشو دیمییورم. چونكە متكبّرلرە قارشو تواضع تذلّل ظن ایدیلدیگندن، تواضع ایتمەمك كركدر. بلكە سزدن اهل انصاف و متواضع و عادل قسمنە دیرمكە:

بن فللّٰە الحمد كندی قصوریمی و عجزیمی بیلییورم. دگل مسلمانلر اوستندە متكبّرانە بر مقام احترام ایستەمك، بلكە نهایتسز قصورلریمی و هیچلگمی كوروب،

استغفار ایلە تسلّی بولویورم. خلقلردن احترام دگل، دعا ایستەیورم. هم ظن ایدرم بنم مسلگمی، بنم بتون آرقداشلرم بیلییورلر. یالڭز بو قدر واركە، قرآن حكیمڭ خدمتی اثناسندە و حقائق ایمانیەنڭ درسی وقتندە او حقائق حسابنە و قرآن شرفنە او مقامڭ اقتضا ایتدیگی عزّت و وقار علمی یی درس وقتندە محافظە ایدوب، اهل ضلالتە بویون اگمەمك ایچون، او عزّتلی وضعیتی موقّتًا طاقینییورم. ظن ایدرم، اهل دنیانڭ قانونلرینڭ حدّی یوقدركە، بو نقطەلرە قارشو چیقابیلسین.

[جای حیرت بر طرز معاملە: ] معلومدركە، هر یردە اهل معارف، معرفت و علم نقطەسندە محاكمە ایدر. نرەدە و كیمدە معرفت و علمی كورسە، مسلك اعتباریلە اوڭا قارشو بر دوستلق و بر حرمت بسلر. حتّی دوشمان بر حكومتڭ بر پروفسوری بو مملكتە كلسە، اهل معارف، اونڭ علم و معرفتنە حرمتًا اونی زیارت ایدرلر. و اوڭا حرمت ایدرلر.

حالبوكە اینكیلیزڭ اڭ یوكسك مجلس علمیسنڭ، مشیخت اسلامیّەدن صوردیغی آلتی سؤٓالڭ جوابنی، آلتی یوز كلمە ایلە مشیخت اسلامیّەدن ایستەدكلری زمان، بورا معارفنڭ حرمتسزلگنە اوغرایان بر اهل معرفت، او آلتی سؤٓالە آلتی كلمە ایلە مظهر تقدیر اولمش بر جواب ویرمش و اجنبیلرڭ اڭ مهم و حكمالرڭ اڭ اساسلی دستورلرینە حقیقی علم و معرفتلە غلبە چالمش. و قرآندن آلدیغی قوّت و معرفت و علمە استنادًا آوروپە فیلسوفلرینە میدان اوقومش. و حرّیتدن آلتی آی اوّل استانبولدە هم علمایی، هم مكتبلیلری مناظرەیە دعوت ایدوب، كندیسی هیچ سؤٓال صورمدن سؤٓاللرینە نقصانسز اولارق طوغری جواب ویرمش و بتون حیاتنی [حاشیە]بو ملّتڭ سعادتنە حصر ایدوب یوزر رسالە، او ملّتڭ توركجە اولان لسانیلە نشر ایدرك او ملّتی تنویر ایتمش. هم دینداش، هم دوست، هم قرداش، هم وطنداش اولان او اهل معرفتە قارشو اڭ زیادە صیقینتی ویرن و حقّندە عداوت بسلەین و بلكە حرمتسزلك ایدن، بر قسم معارف دائرەسنە منسوب اولانلرلە، آز بر قسم رسمی خواجەلردر.

ایشتە كل، بو حالە نە دییەجكسڭ؟ مدنیّتمیدر؟ معارفپرورلكمیدر؟ وطن پرورلكمیدر؟ ملّیت پرورلكمیدر؟ جمهوریت پرورلكمیدر؟ حاشا، حاشا! هیچ بر شی دگلدر. بلكە بر قدر الٰهیدركە، او قدر الٰهی، او اهل معرفت آدمڭ

دوستلق امید ایتدیگی یردن عداوت كوستردیكە، حرمت یوزندن علمی ریایە كیرمەسین و اخلاصی قزانسین.

[خاتمە]

كندمجە جای حیرت و مدار شكران بر تعرّض: بو فوق العادە انانیتلی اهل دنیانڭ انانیت ایشندە او قدر حسّاسیت واركە، اگر شعورًا اولسەیدی، كرامت درجەسندە اولوردی ویاخود بیوك بر دها درجەسندە بر معاملە اولوردی. او معاملە دە شودر: كندی نفسم و عقلم بندە حسّ ایتمدكلری بر پارچە ریاكارانە انانیت وضعیتنی، اونلر انانیّتلرینڭ حسّاسیت میزانیلە حسّ ایدییورلركە شدّتلی بر صورتدە بنم حسّ ایتمدیگم انانیّتمڭ قارشوسنە چیقییورلر. بو سكز طقوز سنەدە، سكز طقوز دفعە تجربەم واركە، اونلرڭ بڭا قارشو ظالمانە معاملەلرینڭ وقوعندن صوڭرە، قدر الٰهی یی دوشونویورم. "نە ایچون بونلری بڭا مسلّط ایتدی؟" دییە نفسمڭ دسیسەلرینی آرایورم. هر دفعەسندە یا نفسم شعورسز اولارق انانیتە فطری میل ایتمش ویاخود بیلەرك بنی آلداتمش، آڭلایورم. او وقت، "قدر الٰهی، او ظالملرڭ ظلمی ایچندە حقّمدە عدالت ایتمش" دیردم.

ازجملە، بو یازین، آرقداشلرم كوزل بر آتە بنی بیندیردیلر. بر سیرانگاهە كیتدك. شعورسز اولارق نفسمدە خودفروشانە بر كیف آرزوسی اویانمقلە، اهل دنیا اویلە شدّتلی او آرزومڭ قارشوسنە چیقدیلركە، یالڭز او كیزلی آرزویی دگل، بلكە چوق اشتهالریمی كسدیلر.

حتّی ازجملە، بو دفعە رمضاندن صوڭرە، اسكی زماندەكی معنوی غایت بیوك بر امامڭ [حاشیە] بزە قارشو غیبی كرامتیلە التفاتندن صوڭرە، قرداشلریمڭ تقوی و اخلاصلری و زیارتجیلرڭ حرمت و حسن ظنلری ایچندە، بن بیلمەیەرك

نفسم مفتخرانە، كویا متشكّرانە پردەسی آلتندە ریاكارانە بر انانیت وضعیتنی آلمق ایستەدی. بردن بو اهل دنیا، حدسز حسّاسیتیلە و حتّی ریاكارلغڭ ذرّەلرینی دە حسّ ایدەبیلیر بر طرزدە، بڭا ایلیشدیلر. بن جناب حقّە شكر ایتدمكە، بونلرڭ ظلمی، بڭا بر واسطۀ اخلاص اولدی.

〚 رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطٖینِ٭ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ یَحْضُرُونِ〛

اَللّٰهُمَّ یَا حَافِظُ یَا حَفٖیظُ یَا خَیْرَ الْحَافِظٖینَ احْفَظْنٖی وَاحْفَظْ رُفَقَٓائٖی مِنْ شَرِّ النَّفْسِ وَالشَّیْطَانِ وَمِنْ شَرِّ الْجِنِّ وَالْاِنْسَانِ وَمِنْ شَرِّ اَهْلِ الضَّلَالَةِ وَاَهْلِ الطُّغْیَانِ

اٰمٖینَ اٰمٖینَ اٰمٖینَ

〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛

[یگرمی اوچنجی لمعە ]

طبیعت رسالەسی

اون یدنجی لمعەنڭ اون آلتنجی نوطەسی ایكن، اهمّیتنە بناءً یگرمی اوچنجی لمعە اولمشدر. طبیعتدن كلن فكر كفری یی دیریلمەیەجك بر صورتدە ئولدیرییور. كفرڭ تمل طاشنی زیر و زبر ایدییور.

[اخطار] شو نوطەدە، طبیعیّونڭ منكر قسمنڭ كیتدكلری یولڭ ایچ یوزی، نە قدر عقلدن اوزاق و نە قدر چركین و نە قدر خرافە اولدیغی، لا اقل طقسان محالی تضمّن ایدن طقوز محال ایلە بیان ایدیلمشدر. سائر رسالەلردە او محاللر قسمًا ایضاح ایدیلدیگندن، بورادە غایت مختصر اولمق حیثیتیلە، بعض باصاماقلر طی ایدیلمشدر. اونڭ ایچون، بردنبرە، "بو قدر ظاهر و آشكارە بر خرافەیی ناصل بو عاقل فیلسوفلر قبول ایتمشلر و او یولدن كیدییورلر؟" خاطرە كلییور.

اوت، اونلر مسلكلرینڭ ایچ یوزینی كورمەمشلر. هم حقیقت مسلكلری و مسلكلرینڭ لازمی و مقتضاسی اودركە، یازیلمشدر. هر بر محالڭ اوجندە بیان ایدیلن او چركین و مستكره و غیر معقول خلاصۀ مذهبلری، مسلكلرینڭ لازمی و ضروری مقتضاسی اولدیغنی، غایت بدیهی و قطعی برهانلرلە شبهەسی اولانلرە تفصیلاً بیان و اثبات ایتمەیە حاضرم. [حاشیە]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

〚 قَالَتْ رُسُلُهُمْ اَفِی اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ〛

شو آیت كریمە، استفهام انكاری ایلە: "جناب حق حقّندە شك اولماز و اولماملی!" دیمكلە، وجود و وحدانیت الٰهیە، بداهت درجەسندە اولدیغنی كوسترییور. شو سرّی ایضاحدن اوّل بر اخطار:

[اخطار] بیڭ اوچ یوز اوتوز سكز سنەسندە (بوندن اون ایكی سنە اوّل) آنقرەیە كیتدم. اسلام اوردوسنڭ

یونانە غلبەسندن نشئە آلان اهل ایمانڭ قوّتلی افكاری ایچندە، غایت مدهش بر زندقە فكری، ایچنە كیرمك و بوزمق و زهرلندیرمك ایچون دسّاسانە چالیشدیغنی كوردم. "ایواه!" دیدم، "بو اژدرها ایمانڭ اركاننە ایلیشەجك!"

او وقت شو آیت كریمە، بداهت درجەسندە وجود و وحدانیّتی افهام ایتدیگی جهتلە، اوندن استمداد ایدوب، او زندقەنڭ باشنی طاغیتاجق درجەدە قرآن حكیمدن آلینان قوّتلی بر برهانی، عربی رسالەمدە یازدم. آنقرەدە، یڭی كون مطبعەسندە طبع ایتدیرمشدم. فقط مع التّأسّف عربی بیلنلر آز.. و اهمّیتلی باقانلر دە نادر اولمقلە برابر، غایت مختصر و مجمل بر صورتدە اولان او قوّتلی برهان تأثیرینی كوسترەمدی. مع التّأسّف، او دینسزلك فكری هم انكشاف ایتدی، هم قوّت بولدی. بالمجبوریە، او برهانی توركجە اولارق بر درجە بیان ایدەجگم. او برهانڭ بعض پارچەلری بعض رسالەلردە تام ایضاح ایدیلدیگندن، بورادە اجمالًا یازیلاجقدر. سائر رسالەلردە انقسام ایتمش اولان متعدّد برهانلر، بو برهانلرلە قسمًا اتّحاد ایدییور. هر بری، بونڭ بر جزئی حكمنە كچییور.

[مقدِّمە]

ای انسان! قطعیًّا بیلكە، انسانلرڭ آغزندن چیقان و دینسزلگی اشمام ایدن دهشتلی كلمەلر وار. اهل ایمان، بیلمەیەرك استعمال ایدییورلر. مهملرندن (اوچ دانەسنی) بیان ایدەجگز:

[برنجیسی] (اَوْجَدَتْهُ الْاَسْبَابُ) یعنی، "اسباب بو شیئی ایجاد ایدییور." [ایكنجیسی] (تَشَكَّلَ بِنَفْسِهٖ) یعنی، "كندی كندینە تشكّل ایدییور، اولویور، بیتییور." [اوچنجیسی] (اِقْتَضَتْهُ الطَّبٖیعَةُ) یعنی، "طبیعیدر، طبیعت اقتضا ایدوب ایجاد ایدییور."

اوت، مادام موجودات وار، انكار ایدیلمز. هم هر موجود صنعتلی و حكمتلی وجودە كلییور. هم مادام قدیم دگلدر، یڭیدن اولویور. هر حالدە ای ملحد! بو موجودی، مثلا بو حیوانی، یا دییەجكسڭكە: "اسباب عالم اونی ایجاد ایدییور." یعنی اسبابڭ اجتماعندە او موجود وجود بولویور. ویاخود او كندی كندینە تشكّل ایدییور. "ویاخود طبیعت مقتضاسی اولارق، طبیعتڭ تأثیریلە وجودە كلییور." ویاخود بر قدیر ذوالجلالڭ قدرتیلە ایجاد ایدیلیر. "

مادام عقلاً بو درت یولدن باشقە یول یوقدر. اوّلكی اوچ یول محال، بطّال، ممتنع، غیر قابل اولدقلری قطعی اثبات ایدیلسە، بالضّرورە و بالبداهە دردنجی یول اولان طریق وحدانیّت، شكسز شبهەسز ثابت اولور.

[امّا برنجی یولكە] اسباب عالمڭ اجتماعیلە تشكیل اشیا و وجود مخلوقاتدر. پك چوق محالاتندن، یالڭز (اوچ دانەسنی) ذكر ایدییورم.

[برنجیسی] بر اجزاخانەدە غایت مختلف مادّەلرلە طولی، یوزر قوانوز شیشەلر بولونویور. او ادویەلردن، ذی حیات بر معجون ایستەنیلدی. هم حیاتدار، خارقە بر تریاق، اونلردن یاپیلمق ایجاب ایتدی. كلدك، او اجزاخانەدە، او ذی حیات معجونڭ و او حیاتدار تریاقڭ چوقلقلە افرادینی كوردك. او معجونلردن هر بریسنی تدقیق ایتدك. كورییورزكە، او قوانوز شیشەلردن هر بریسندن، بر میزان مخصوصلە، بر ایكی درهم بوندن، اوچ درت درهم اوتەكیندن، آلتی یدی درهم باشقەسندن و هكذا، مختلف مقدارلردە اجزالر آلینمش. اگر برندن، بر درهم یا نقصان ویا فضلە آلینسە، او معجون ذی حیات اولماز. خاصیّتنی كوسترەمز. هم او حیاتدار تریاقی دە تدقیق ایتدك. هر بر قوانوزدن بر میزان مخصوصلە بر مادّە آلینمشكە، ذرّە مقدار نقصان ویا زیادە اولسە، تریاق خاصّەسنی غائب ایدر. او قوانوزلر اللیدن زیادە ایكن، هر بریسندن آیری آیری بر میزانلە آلینمش كبی، آیری آیری مقدارلردە اجزالر آلینمش.

عجبا هیچ بر جهتدە امكان و احتمال وارمیكە: او شیشەلردن آلینان مختلف مقدارلر، شیشەلرڭ غریب بر تصادف ویا فیرطینەلی بر هوانڭ چارپمەسیلە دوریلمەسندن، هر بریسندن آلینان مقدار قدر، یالڭز او مقدار آقسین. برابر كیتسینلر، طوپلانوب او معجونی تشكیل ایتسینلر. عجبا بوندن داها خرافە، محال، باطل بر شی وارمی؟ اشك، مضاعف بر اشكلگە كیرسە، صوڭرە انسان اولسە، "بو فكری قبول ایتمم!" دییە قاچاجقدر.

ایشتە بو مثال كبی، هر بر ذی حیات، البتە ذی حیات بر معجوندر. هر بر نبات، حیاتدار بر تریاق كبیدر. چوق متعدّد اجزالردن، چوق مختلف مادّەلردن و غایت حسّاس بر أولچو ایلە آلینان مادّەلردن تركیب ایدیلمشدر. اگر اسبابە، عناصرە اسناد ایدیلسە و "اسباب ایجاد ایتدی" دینیلسە، عینًا او اجزاخانەدەكی معجونڭ، شیشەلرڭ دوریلمەسیلە وجود بولمسی كبی، یوز درجە عقلدن اوزاق، محال و باطلدر.

[الحاصل] شو اجزاخانۀ كبرای عالمدە، حكیم ازلینڭ میزان قضا و قدریلە آلینان موادّ حیاتیە، حدسز بر حكمت و نهایتسز بر علم و هر شیئە شامل بر ارادە ایلە وجود بولابیلیر. "كور، صاغیر، حدودسز، سیل كبی آقان عناصر و طبایعڭ و اسبابڭ ایشیدر" دیین بدبخت، او تریاق عجیبڭ، "كندی كندینە شیشەلرڭ دوریلمەسندن چیقوب اولمشدر" دیین دیوانە بر هذیانجی، سرخوش بولونان بر احمقدن داها زیادە احمقدر. اوت كفر، احمقانە و سرخوشانە، دیوانەجە بر هذیاندر.

[ایكنجی محال] هر شی، واحد احد اولان قدیر ذوالجلالە ویریلمزسە، بلكە اسبابە اسناد ایدیلسە لازم كلیركە، عالمڭ پك چوق عناصر و اسبابنڭ، هر بر ذی حیاتڭ وجودندە مداخلەسی بولونسون. حالبوكە سینك كبی بر كوچك مخلوقڭ وجودندە، كمال انتظاملە، غایت حسّاس بر میزانلە و تمام بر اتّفاقلە، مختلف و بربرینە ضد، مباین اسبابڭ اجتماعی، او قدر ظاهر بر محالدركە، سینك قنادی قدر شعوری بولونان، "بو محالدر، اولاماز!" دییەجكدر.

اوت، بر سینگڭ كوچوجك جسمی، كائناتڭ اكثر عناصر و اسبابیلە علاقەداردر. بلكە بر خلاصەسیدر. اگر قدرت ازلیّەیە ویریلمزسە، او اسباب مادّیە، اونڭ وجودی یانندە بالذّات حاضر بولونمق لازمدر. بلكە اونڭ كوچوجك جسمنە كیرمك كركدر. بلكە جسمنڭ كوچك بر نمونەسی اولان كوزندەكی بر حجیرەسنە كیرمەلری ایجاب ایدر. چونكە سبب مادّی ایسە، مسبَّبڭ یانندە و ایچندە بولونمسی لازم كلیر. شو حالدە، ایكی سینگڭ ایگنە اوجی كبی پارماقلری یرلشمەین او حجیرەجكدە، اركان عالمڭ و عناصر و طبایعڭ، مادّةً ایچندە بولونوب، اوستە كبی ایچندە چالیشدقلرینی قبول ایتمك لازم كلیر. ایشتە، سوفسطائینڭ اڭ أبلهلری دخی، بویلە بر مسلكدن اوتانییورلر.

[اوچنجی محال] (اَلْوَاحِدُ لَا یَصْدُرُ اِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ) قاعدۀ مقرّرەسیلە، "بر موجودڭ وحدتی وارسە، البتە بر واحددن، بر الدن صدور ایدەبیلیر." خصوصًا او موجود، غایت مكمّل بر انتظامە و حسّاس بر میزانە و جامع بر حیاتە مظهر ایسە، بالبداهە سبب اختلاف و كشماكش اولان متعدّد أللردن چیقمدیغنی، بلكە غایت قدیر و حكیم اولان بر تك الدن چیقدیغنی كوستردیگی حالدە.. حدسز، جامد، جاهل، متجاوز، شعورسز، قارمە قاریشیقلق ایچندە.. كور، صاغیر اسباب طبیعیەنڭ قارمە قاریشیق اللرینە.. و حدسز امكانات یوللری ایچندە اجتماع و اختلاط ایلە، او اسبابڭ كورلگی و صاغیرلغی زیادەلشدیگی حالدە.. او منتظم موزون و واحد بر موجودی اونلرە اسناد ایتمك، یوز محالی بردن قبول ایتمك كبی عقلدن اوزاقدر.

هایدی بو محالدن قطع نظر، اسباب مادّیەنڭ تأثیرلری البتە مباشرتلە و تماسلە اولور. حالبوكە او اسباب طبیعیەنڭ تماسلری، ذی حیات موجودلرڭ ظاهریلەدر. حالبوكە كورییورزكە، او اسباب مادّیەنڭ اللری یتیشمدیگی و تماس ایتمدكلری او ذی حیاتڭ باطنی، اون دفعە داها ظاهرندن منتظم، داها لطیف، صنعتجە داها مكمّلدر. اسباب مادّیەنڭ اللری و آلتلری هیچ بر جهتلە یرلشەمدكلری، بلكە تام ظاهرینە دە تماس

ایدەمدكلری كوچوجك ذی حیاتلر و كوچوجك حیوانجقلر، اڭ بیوك مخلوقلردن صنعتجە داها زیادە عجیب، خلقتجە بدیع بر صورتدە اولدقلری حالدە. او جامد، جاهل، قبا، اوزاق، بیوك و بربرینە ضد اولان صاغیر، كور اسبابە اسناد ایتمك، یوز درجە كور، بیڭ درجە صاغیر اولمقلە اولور!

[ایكنجی مسئلە] (تَشَكَّلَ بِنَفْسِهٖ) در. یعنی، "موجودات كندی كندینە تشكّل ایدییور." ایشتە بو جملەنڭ دخی چوق محالاتی وار. چوق جهتلە باطلدر، محالدر. نمونە ایچون محالاتندن (اوچ دانەسنی) بیان ایدرز.

[برنجیسی] ای معنّد منكر! سنڭ انانیتڭ، سنی او قدر احمقلاشدیرمشكە، یوز محالی بردن قبول ایتمەیی حكم ایدییورسڭ. چونكە سن موجودسڭ. و بسیط بر مادّە و جامد و تغیّرسز دگلسڭ. بلكە دائما تجدّددە اولارق، غایت منتظم بر ماكینە.. و دائما تحوّلدە خارقە بر سرای كبیسڭ. سنڭ وجودڭدە هر وقت ذرّەلر چالیشییورلر. سنڭ وجودڭ كائناتلە، خصوصًا رزق مناسبتیلە، خصوصًا بقای نوع اعتباریلە علاقەداردر. و آلیش ویریشی واردر. سنڭ وجودڭدە چالیشان ذرّەلر، او مناسباتی بوزمامق و او علاقەدارلغی قیرمامق ایچون دقّت ایدییورلر. و اویلەجە احتیاطلە آیاقلرینی آتییورلر. كویا بتون كائناتە باقییورلر. سنڭ مناسبتڭی كائناتدە كوروب اویلەجە وضعیت آلییورلر. سن ظاهری و باطنی دویغولرڭلە، او ذرّەلرڭ او خارقە وضعیتلرینە كورە استفادە ایدرسڭ.

اگر سن وجودڭدەكی او ذرّەلری، قدیر ازلینڭ قانونیلە حركت ایدن كوچك مأمورلری.. ویا بر اوردوسی.. ویا قلم قدرڭ اوچلری.. هر بر ذرّە بر قلم اوجی.. ویا قلم قدرتڭ نقطەلری.. و هر بر ذرّە، بر نقطە اولدیغنی قبول ایتمزسەڭ، او وقت سنڭ وجودڭدە چالیشان هر بر ذرّەیە اویلە بر كوز لازمكە، سنڭ مجموع جسدڭ هر طرفنی كورمكلە برابر، مناسبتدار اولدیغڭ بتون كائناتی دخی كورەجك بر كوز.. و بتون سنڭ ماضی و مستقبلڭ.. و نسل و اصلڭ.. و عناصریڭڭ منبعلرینی.. و رزقڭڭ معدنلرینی بیلەجك، طانییاجق یوز داهی قدر بر عقل ویرمك لازم كلیر. سنڭ كبی بویلە مسئلەلردە ذرّە قدر عقلی اولمایانڭ بر ذرّەسنە بیڭ افلاطون قدر بر علم و شعور ویرمك، بیڭ درجە دیوانەجە بر خرافەجیلكدر.