یعنی كمال حكمتنی و چوق اسماسنڭ جلوەلرینی كوسترمك كبی چوق دقیق حكمتلر ایچون، كائناتڭ عناصرندن بر قسم موجوداتی انشا ایدییور. هر امرینە تابع اولان ذرّاتلری و مادّەلری، رزّاقیت قانونی ایلە اونلرە كوندریر و اونلردە چالیشدیرر.

اوت، قادر مطلقڭ ایكی طرزدە، هم ابداع، هم انشا صورتندە ایجادی وار. واری یوق ایتمك و یوغی وار ایتمك، اڭ قولای، اڭ سهولتلی و بلكە دائمی و عمومی بر قانونیدر. بر بهاردە، اوچ یوز بیڭ انواع ذی حیات مخلوقاتڭ شكللرینی، صفتلرینی، بلكە ذرّاتلرندن باشقە بتون كیفیات و احواللرینی هیچدن وار ایدن بر قدرتە قارشو، "یوغی وار ایدەمز" دیین آدم، یوق اولملی!

طبیعتی بیراقان و حقیقتە كچن ذات دییوركە، "جناب حقّە ذرّات عددنجە شكر و حمد و ثنا ایدییورمكە، كمال ایمانی قزاندم. اوهام و ضلالتلردن قورتولدم. و هیچ بر شبهەم دە قالمدی."

(اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰی دٖینِ الْاِسْلَامِ وَكَمَالِ الْاٖیمَانِ)

〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛

[یگرمی دردنجی لمعە ]

تستّر حقّندەدر

اون بشنجی نوطەنڭ ایكنجی و اوچنجی مسئلەلری ایكن، اهمّیتنە بناءً یگرمی دردنجی لمعە اولمشدر.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

〚 یَٓا اَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِاَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَٓاءِ الْمُؤْمِنٖینَ یُدْنٖینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلَابٖیبِهِنَّ〛 الٓخرە آیتی، تستّری امر ایدییور. مدنیّت سفیهە ایسە، قرآنڭ بو حكمنە قارشو مخالف كیدییور. تستّری فطری كورمییور. "بر اسارتدر" دییور؟ [حاشیە]

[الجواب] قرآن حكیمڭ بو حكمی تام فطری اولدیغنە و مخالفی غیر فطری اولدیغنە دلالت ایدن چوق حكمتلردن، یالڭز (درت حكمتنی) بیان ایدرز.

[برنجی حكمت] تستّر، قادینلر ایچون فطریدر و فطرتلری اقتضا ایدییور. چونكە قادینلر، خلقتًا ضعیفە و نازك اولدقلرندن، كندیلرینی و حیاتلرندن زیادە سودكلری یاورولرینی حمایە ایدەجك بر اركگڭ حمایە و یاردیمنە محتاج بولوندقلرندن، كندیلرینی سودیرمك و نفرت ایتدیرمەمك و استثقالە معروض قالمامق ایچون فطری بر میللری وار.

هم قادینلرڭ اون عدددن آلتی یدیسی، یا اختیاردر ویا چركیندركە، اختیارلغنی و چركینلگنی هركسە كوسترمك ایستەمزلر. یا قیصقانچدر، كندیسندن داها چوق كوزللرە نسبتًا چركین دوشمەمك ویا تجاوزدن و اتهامدن قورقار، تعرّضە معروض قالمامق ایچون و قوجەسی نظرندە خیانتلە متّهَم اولمامق ایچون، فطرتًا تستّر ایسترلر. حتّی دقّت ایدیلسە، اڭ زیادە كندینی صاقلایان اختیارلردر. و اون عدددن آنجق ایكی اوچ دانەسی بولونابیلیركە، هم كنچ اولسون، هم كوزل اولسون، هم كندینی كوسترمكدن صیقیلماسین.

معلومدركە، انسان، سومدیگی و استثقال ایتدیگی آدملرڭ نظرلرندن صیقیلیر، متأثّر اولور. البتە آچیق صاچیقلق قیافتنە كیرن كوزل بر قادین، باقمەسنە خوشلاندیغی نا محرم ارككلردن اوندە ایكی اوچی وارسە، یدی سكزندن استثقال ایدر. هم تفحّش و تفسّخ ایتمەین بر كوزل قادین، نازك و سریع التّأثّر اولدیغندن، مادّةً تأثیری تجربە ایدیلن، بلكە سَمْلندیرن پیس نظرلردن، البتە صیقیلیر. حتّی ایشیتییورز، آچیق صاچیقلق یری اولان آوروپەدە چوق قادینلر، بو دقّت نظردن صیقیلارق، "بو آلچاقلر بزی كوز حپسنە آلوب صیقییورلر" دییە پولیسلرە شكوا ایدییورلر.

دیمك مدنیتڭ رفع تستّری، خلاف فطرتدر. قرآنڭ تستّر امری فطری اولمقلە برابر، او معدن شفقت و قیمتدار برر رفیقۀ ابدیّە اولابیلن قادینلری، تستّر ایلە سقوطدن، ذلّتدن و معنوی اسارتدن و سفالتدن قورتارییور.

هم قادینلردە، اجنبی ارككلرە قارشو فطرتًا قورقاقلق و تخوّف وار. تخوّف ایسە، فطرتًا تستّری اقتضا ایدییور. چونكە سكز طقوز دقیقە بر ذوقی جدًّا آجیلاشدیراجق، سكز طقوز آی آغیر بر ولد یوكنی زحمتلە چكمكلە برابر، حامیسز بر ولدڭ تربیەسیلە سكز طقوز سنە، [او سكز طقوز دقیقە، او غیر مشروع ذوقڭ] بلاسنی چكمك احتمالی وار. و كثرتلە واقع اولدیغندن، جدًّا شدّتلە نا مخرملردن فطرتی قورقار. و جبلّیتی صاقینمق ایستر.

و تستّر ایتمكلە نا محرمڭ اشتهاسنی آچمامق و تجاوزینە میدان ویرمەمك، ضعیف خلقتی امر ایدر و قوّتلی اخطار ایدر. و بر سپری و قلعەسی، چارشافی اولدیغنی كوستریر. مسموعاتمە كورە، مركز و پای تخت حكومتدە، چارشو ایچندە، كوندوزدە، اهالینڭ كوزلری اوڭندە، غایت عادی بر قوندورە بویاجیسی، دنیاجە رتبةً بیوك بر آدمڭ آچیق باجاقلی قاریسنە بالفعل صارقینتیلق ایتمسی، تستّر علیهندە اولانلرڭ او حیاسز یوزلرینە بر شامار اورویور.

[ایكنجی حكمت] قادین و اركك اورتەسندە غایت اساسلی و شدّتلی مناسبت و محبّت و علاقە، یالڭز دنیوی حیاتڭ احتیاجندن ایلری كلمییور. اوت، بر قادین، قوجەسنە یالڭز حیات دنیویەیە مخصوص بر رفیقۀ حیات دگلدر. بلكە حیات ابدیّەدە دخی بر رفیقۀ حیاتدر.

مادام حیات ابدیّەدە دخی قوجەسنە رفیقۀ حیات اولاجقدر. البتە ابدی آرقداشی و دوستی اولان قوجەسنڭ نظرندن غیری، باشقەسنڭ نظرینی كندی محاسننە جلب ایتمەمك.. و قوجەسنی طاریلتمامق و قیصقاندیرمامق لازم كلیر. مادام مؤمن اولان قوجەسنڭ، سرّ ایمانە بناءً اونڭ ایلە علاقەسی، حیات دنیویەیە منحصر دگل و یالڭز حیوانی و كوزللك وقتنە مخصوص، موقّت بر محبّت دگلدر. بلكە حیات ابدیّەدە دخی بر رفیقۀ حیات نقطەسندە اساسلی و جدّی بر محبّتلە و حرمتلە علاقەداردر. هم یالڭز كنچلگندە و كوزللك زمانندە دگل، بلكە اختیارلق و چركینلك وقتندە دخی، او جدّی حرمت و محبّتی طاشییور. البتە اوڭا مقابل، او دە كندی محاسننی اونڭ نظرینە تخصیص ایتمسی.. و محبّتنی اوڭا حصر ایتمسی مقتضای انسانیّتدر. یوقسە پك آز قزانیر، پك چوق غائب ایدر.

هم شرعًا قوجە، قاری یە كفو اولملی. یعنی بربرینە مناسب اولملی. بو كفو و دنك اولمەنڭ اڭ مهمّی، دیانت نقطەسندەدر. نە موتلی او قوجەیەكە، قادیننڭ دیانتنە باقوب قادیننی تقلید ایدر. رفیقەسنی حیات ابدیّەدە غائب ایتمەمك ایچون متدیّن اولور. بختیاردر او قادینكە، قوجەسنڭ دیانتنە باقوب "ابدی آرقداشمی غائب ایتمەیەیم" دییەرك تقوایە كیرر. ویل او اركگەكە، صالحە قادیننی ابدی غائب ایتدیرەجك اولان سفاهتە كیرر. نە بدبختدر او قادینكە، متّقی قوجەسنی تقلید ایتمز. او مبارك ابدی آرقداشنی غائب ایدر. بیڭلر ویل او ایكی بدبخت زوج و زوجەیەكە، بربرینڭ فسقنی و سفاهتنی تقلید ایدییورلر. و بربرینڭ آتشە آتیلمسنە یاردیم ایدییورلر.

[اوچنجی حكمت] بر عائلەنڭ سعادت حیاتیەسی، قوجە و قاری مابینندە بر امنیّت متقابلە و صمیمی بر حرمت و محبّتلە دوام ایدر. تستّرسزلك و آچیق صاچیقلق، او امنیّتی بوزار. و او متقابل حرمت و محبّتی دە قیرار. چونكە

آچیق صاچیقلق قیلیغنە كیرن اون قادیندن آنجق بر دانەسی بولونوركە، قوجەسندن داها كوزلنی كورمدیگندن، كندینی اجنبی یە سودیرمگە چالیشماز. طوقوزی، قوجەسندن داها اییسنی كورور. و یگرمی آدمدن آنجق بر دانەسی، قاریسندن داها كوزلنی كورمییور. او وقت، او صمیمی محبّت و حرمت متقابلە كیتمكلە برابر، غایت چركین و غایت آلچاقجە بر حسّی اویاندیرمغە سببیت ویرەبیلیر. شویلەكە:

انسان، همشیرەسی مثللو محرملرینە قارشو فطرتًا شهوانی حسّی طاشییامایور. چونكە محرملرڭ سیمالری، قرابت و محرمیّت جهتندەكی شفقت و محبّت مشروعەیی احساس ایتدیگی جهتلە، نفسی و شهوانی تمایلاتی قیرار. فقط باجاقلر كبی شرعًا محرملرە دە كوسترمسی جائز اولمایان یرلرینی آچیق صاچیق بیراقمق، سفلی نفسلرە كورە غایت چركین بر حسّڭ اویانمەسنە سببیت ویرەبیلیر. چونكە محرمڭ سیماسی، محرمیّتدن خبر ویرر و نا محرمە بڭزەمز. فقط مثلا، آچیق باجاق، محرمڭ غیریسیلە مساویدر. محرمیّتی خبر ویرەجك بر علامت فارقەسی اولمدیغندن، حیوانی بر نظر هوسی، بر قسم سفلی محرملردە اویاندیرمق ممكندر. بویلە بر نظر ایسە، تویلری أورپرتەجك بر سقوط انسانیّتدر.

[دردنجی حكمت] معلومدركە، كثرت نسل، هركسجە مطلوبدر. هیچ بر ملّت و هیچ بر حكومت یوقدركە، كثرت تناسلە طرفدار اولماسین. حتّی رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام فرمان ایتمش: [تَنَاكَحُوا تَكَاثَرُوا فَاِنّٖی اُبَاهٖی بِكُمُ الْاُمَمَ] اَوْ كَمَا قَالَ.. یعنی، "ازدواج ایدیڭز، چوغالیڭز. بن قیامتدە سزڭ كثرتڭزلە افتخار ایدەجگم." حالبوكە تستّرڭ رفعی، ازدواجی تكثیر ایتمەیوب، چوق آزالتییور. چونكە اڭ سرسری و عصری بر كنچ دخی، رفیقۀ حیاتنی ناموسلی ایستر. كندیسی كبی عصری، یعنی آچیق صاچیق اولمەسنی ایستەمدیگندن بكار قالیر. بلكە دە فحشە سلوك ایدر.

قادین اویلە دگل. او درجە قوجەسنی انحصار آلتنە آلاماز. چونكە قادینڭ عائلە حیاتندە مدیر داخلی اولمسی حیثیتیلە، قوجەسنڭ بتون مالنە و اولادینە و هر شیئنە محافظە مأموری اولدیغندن، اڭ اساسلی خصلتی صداقتدر، امنیّتدر. آچیق صاچیقلق ایسە، بو صداقتی قیرار. قوجەسنڭ نظرندە امنیّتی غائب ایدر. اوڭا وجدان عذابی چكدیرر.

حتّی ارككلردەكی ایكی كوزل خصلت اولان جسارت و سخاوت قادینلردە بولونسە، بو امنیّتە و صداقتە ضرر اولدیغی ایچون، اخلاق سیّئەدندر. كوتو خصلت صاییلیرلر. فقط قوجەسنڭ وظیفەسی، اوڭا خزینەدارلق و صداقت دگلدر. بلكە حمایت و مرحمت و حرمتدر. اونڭ ایچون، او اركك انحصار آلتنە آلینماز. باشقە قادینلری دە

نكاح ایدەبیلیر. مملكتمز آوروپەیە قیاس ایدیلمز. چونكە اورادە دوئللو كبی چوق شدّتلی واسطەلرلە، آچیق صاچیقلق ایچندە ناموس بر درجە محافظە ایدیلیر. عزّت نفس صاحبی بریسنڭ قاریسنە پیس نظرلە باقان، اوّلا بویننە كفننی طاقار، صوڭرە باقار. هم ممالك باردە اولان آوروپەدەكی طبیعتلر، او مملكت كبی بارد و جامددرلر.

بو آسیە، یعنی عالم اسلام قطعەسی، اوڭا نسبتًا ممالك حارّەدر. معلومدركە، محیطڭ انسانڭ اخلاقی اوزرندە تأثیری واردر. او بارد مملكتدە، صوغوق انسانلردە هوسات حیوانیّەیی تحریك ایتمك و اشتهایی آچمق ایچون آچیق صاچیقلق، بلكە چوق سٓوء استعمالاتە و اسرافە مدار اولماز. فقط سریع التّأثّر و حسّاس اولان او ممالك حارّەدەكی انسانلرڭ هوسات نفسانیّەسنی متمادیًا تهییج ایدەجك آچیق صاچیقلق، البتە سٓوء استعمالاتە و اسرافاتە و نسلڭ ضعفیّتنە و سقوط قوّتە سببدر. بر آیدە ویا یگرمی كوندە بر احتیاج فطری یە مقابل، هر برقاچ كوندە كندینی بر اسرافە مجبور ظن ایدر. او وقت، هر آیدە اون بش كون قدر حیض كبی عارضەلر مناسبتیلە قادیندن تجنّب ایتمەیە مجبور اولدیغندن، نفسنە مغلوب ایسە فحشیّاتە میل ایدر.

شهرلیلر، كویلیلرە و بدویلرە باقوب تستّری قالدیراماز. چونكە كویلردە و بدویلردە، درد معیشت مشغلەسیلە.. و بدنًا چالیشمق و یورولمق مناسبتیلە، هم شهرلیلرە نسبتًا نظر دقّتی آز جلب ایدن معصومە ایشجی و بر درجە قبا قادینڭ قسمًا آچیق اولمەلری، هوسات نفسانیەیی تهییجە مدار اولامدیغی كبی، سرسری و ایشسز آدملر آز بولوندیغندن، شهردەكی مفاسدڭ اوندە بری اونلردە بولونماز. اویلە ایسە اونلرە قیاس ایدیلمز.

[بردن اخطار ایدیلن بر مسئلۀ مهمّە]

آخر زمانڭ فتنەسندە اڭ دهشتلی رولی اوینایان، طائفۀ نسائیّە و اونلرڭ فتنەسی اولدیغی، حدیثڭ روایتلرندن آڭلاشیلییور. اوت، ناصلكە تاریخلردە، اسكی زماندە » آمازونلر« نامندە غایت سلاحشور قادینلردن مركّب بر طائفۀ عسكریّە، خارقە حربلر یاپدقلری نقل ایدیلییور.

عینًا اویلە دە، بو زماندە، زندقە ضلالتنڭ اسلامیتە قارشو یاپدیغی محاربەسندە، نفس امّارەنڭ پلانیلە شیطانڭ قوماندەسنە ویریلن فرقەلردن اڭ دهشتلیسی، آچیق باجاق قادینلرلە، یاریم چیپلاق خانملردركە، آچیق باجاقلریلە دهشتلی بیچاقلرلە اهل ایمانە تعرّض ایدوب صالدیرییورلر. نكاح یولنی قپامغە..

و فحشخانە یولنی كنیشلندیرمگە چالیشارق، چوقلرڭ نفسلرینی بردن اسیر ایدوب، قلب و روحلرینی كبائرلە یارەلایورلر. بلكە او قلبلردن بر قسمنی ئولدیرییورلر. برقاچ سنە نا محرم هوساتنە كوسترمەنڭ تام جزاسی اولارق، او بیچاقلی باجاقلر جهنّمڭ اودونلری اولوب، اڭ اوّل او باجاقلر یاناجقلرینی.. و دنیادە امنیت و صداقتی غائب ایتدیگی ایچون، خلقتًا چوق ایستەدیگی.. و فطرتًا محتاج اولدیغی مناسب قوجەیی داها بولامازلر. بولسەلر دە باشلرینە بلا بولورلر.

حتّی بو حالڭ نتیجەسی اولارق، او آخر زماندە، بعض یرلردە نكاحە رغبتسزلك یوزندن، [قرق قادینە بر اركك نظارت ایدەجك] درجەدە، قادینلرڭ اهمّیتسز، صاحبسز، قیمتسز بر صورتە كیرەجگی، حدیثڭ روایتندن آڭلاشیلییور.

مادام حقیقت بودر. مادام هر كوزل، كوزللگنی سَور. ألندن كلدیگی قدر محافظە ایتمك ایستر. و بوزولمەسنی ایستەمز. و مادام كوزللك، بر نعمتدر. نعمتە شكر ایدیلسە، معنًا زیادەلشیر. شكر ایدیلمزسە دگیشیر. چركینلشیر.

البتە كوزلڭ عقلی وارسە، حسن جمالنی، كناهلری قزانمق و قزاندیرمقدن و چركین و زهرلی یاپمقدن.. و او نعمتی، كفران ایلە مدار عذاب بر صورتە چویرمكدن بتون قوّتیلە قاچاجق. و او فانی، بش اون سنەلك جمالی باقیلشدیرمك ایچون، مشروع بر طرزدە استعمال ایلە، او نعمتە شكر ایدەجك.

یوقسە، اختیارلقدە اوزون زمان استثقالە معروض قالوب، مأیوسانە آغلایاجق. و قبرندە، چوق كناهلری قزانان و قزاندیران او چیپلاق باجاقلری ییلان صورتندە كورونەجك. و جهنّمدە او چركینلشمش كوزل اعضالرینڭ یانمەلرینڭ عذابلرینی چكەجك.

اگر تربیۀ اسلامیە دائرەسندە، آداب قرآنیە زینتیلە او جمال كوزللشدیریلسە، او فانی حسن معنًا باقی قالاجغی.. و جنّتدە حوریلرڭ جمالندن داها شیرین، داها پارلاق بر طرزدە كندینە ویریلەجگی، حدیثدە قطعیتلە ثابتدر. اگر او كوزلڭ ذرّە مقدار عقلی وارسە، بو كوزل و پارلاق و ابدی نتیجەیی ألندن قاچیرمایاجق.

[یگرمی بشنجی لمعە ]

خستەلر رسالەسی

یگرمی بش دوادر. خستەلرە بر مرهم و بر تسلّی و معنوی بر رچتە و بر » عیادت المریض « و » كچمش اولسون« معناسندە یازیلمشدر.

[اخطار] بو معنوی رچتە، بتون یازدقلریمزڭ فوقندە بر سرعتلە [حاشیە]تألیف ایدیلدیگی كبی، هم عمومە مخالف اولارق تصحیحاتە و دقّتە وقت بولونامدی. تألیفی كبی غایت سرعتلە، آنجق بر دفعە نظردن كچیریلدی. دیمك مسودّۀ اوّل حكمندە مشوّش قالمشدر. قلبە فطری بر صورتدە كلن خاطراتی صنعتلە و دقّتلە بوزمامق ایچون، یڭیدن تدقیقاتە لزوم كورمدك. اوقویان ذاتلر، خصوصًا خستەلر، بعض ناخوش عبارەلردن ویاخود آغیر كلمەلردن صیقیلوب كوجنمەسینلر. بڭا دە دعا ایتسینلر.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

〚 اَلَّذٖینَ اِذَٓا اَصَابَتْهُمْ مُصٖیبَةٌ قَالُٓوا اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَیْهِ رَاجِعُونَ〛 〚 وَالَّذٖی هُوَ یُطْعِمُنٖی وَیَسْقٖینِ ٭ وَاِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفٖینِ〛

شو لمعەدە، نوع بشرڭ اون قسمندن بر قسمنی تشكیل ایدن مصیبتزدە و خستەلرە حقیقی بر تسلّی و نافع بر مرهم اولابیلەجك (یگرمی بش دوٓاء) اجمالًا بیان ایدیلییور.

[برنجی دوٓاء] ای بیچارە خستە! مراق ایتمە، صبر ایت. سنڭ خستەلغڭ سڭا درد دگل، بلكە بر نوع دوادر. چونكە عمر بر سرمایەدر، كیدییور. اگر میوەسی بولونمازسە ضایع اولور. هم عمر راحت و غفلتلە اولسە، پك چابوق كیدییور. خستەلق، سنڭ او سرمایەڭی بیوك كارلرلە میوەدار ایدییور. هم عمرڭ چابوق كچمەسنە میدان ویرمییور، طوتویور. اوزون ایدییور. تا میوەلرینی ویردكدن صوڭرە بیراقوب كیتسین. ایشتە عمرڭ خستەلقلە اوزون اولمەسنە اشارتًا بو ضرب مثل، دیللردە دستان اولمشدركە، "مصیبت زمانی چوق اوزوندر. صفا زمانی پك قیصە اولور."

[ایكنجی دوٓاء] ای صبرسز خستە! صبر ایت، بلكە شكر ایت. سنڭ بو خستەلغڭ، سنڭ عمر دقیقەلریڭی برر ساعت عبادت حكمنە كتیرەبیلیر. چونكە عبادت، ایكی قسمدر. بری مثبت عبادتكە، نماز، نیاز كبی معلوم عبادتلردر. دیگری منفی عبادتلردركە، خستەلقلر، مصیبتلر واسطەسیلە مصیبتزدە عجزینی و ضعفنی حسّ ایدر. خالق رحیمنە التجا ایدر، یالواریر. خالص، ریاسز، معنوی بر عبادتە مظهر اولور.

اوت، خستەلقلە كچن بر عمر، اللّٰهدن شكوا ایتمەمك شرطیلە، مؤمن ایچون عبادت صاییلدیغنە روایت صحیحە واردر. حتّی بعض صابر و شاكر خستەلرڭ بر دقیقەلق خستەلغی، بر ساعت عبادت حكمنە كچدیگی.. و بعض كامللرڭ بر دقیقەسی، بر كون عبادت حكمنە كچدیگی، روایات صحیحە ایلە و كشفیات صادقە ایلە ثابتدر. سنڭ بر دقیقە عمریڭی بیڭ دقیقە حكمنە كتیروب، سڭا اوزون بر عمری قزاندیران خستەلقدن تشكّی دگل، تشكّر ایت.

[اوچنجی دوٓاء] ای تحمّلسز خستە! انسان بو دنیایە كیف سورمك و لذّت آلمق ایچون كلمدیگنە، متمادیًا كلنلرڭ كیتمەسی.. و كنچلرڭ اختیارلاشمەسی.. و متمادیًا زوال و فراقدە یووارلانمەسی شاهددر. هم انسان، ذی حیاتڭ اڭ مكمّلی و اڭ یوكسگی و جهازاتجە اڭ زنكینی، بلكە ذی حیاتلرڭ سلطانی حكمندە ایكن، كچمش لذّتلری و كلەجك بلالری دوشونمك واسطەسیلە، حیواناتە نسبتًا اڭ ادنا بر درجەدە، آنجق كدرلی و مشقّتلی بر حیات كچیرییور. دیمك انسان، بو دنیایە یالڭز كوزل یاشامق ایچون و راحت و صفالرلە عمر كچیرمك ایچون كلمەمشدر. بلكە عظیم بر سرمایە ألندە بولونان انسان، بورادە تجارت ایلە، ابدی و دائمی بر حیاتڭ سعادتنە چالیشمق ایچون كلمشدر. اونڭ النە ویریلن سرمایە دە عمردر.

اگر خستەلق اولمازسە، صحّت و عافیت غفلت ویرر. دنیایی خوش كوستریر. آخرتی اونوتدیرر. قبری و ئولومی خاطرینە كتیرتمك ایستەمز. سرمایۀ عمرینی باد هوا بوش یرە صرف ایتدیرر. خستەلق ایسە، بردن كوزینی آچدیرر. وجودینە و جسمنە دیركە: "لایموت دگلسڭ. باشی بوش دگلسڭ. بر وظیفەڭ وار. غروری بیراق. سنی یارادانی دوشون. قبرە كیدەجگنی بیل، اویلەجە حاضرلان!"

ایشتە بو خستەلق بو نقطۀ نظردن هیچ آلداتماز بر ناصح و ایقاظ ایدیجی بر مرشددر. بوندن شكوا دگل، بلكە بو جهتدن اوڭا تشكّر ایتمك لازم. اگر فضلە آغیر كلسە، صبر ایستەمك كركدر.

[دردنجی دوٓاء] ای شكواجی خستە! سنڭ حقّڭ شكوا دگل، شكردر، صبردر. چونكە سنڭ وجودڭ و اعضا

و جهازاتڭ، سنڭ ملكڭ دگلدر. سن اونلری یاپمامشسڭ. باشقە تزكاهلردن صاتون آلمامشسڭ. دیمك اونلر باشقەسنڭ ملكیدر. اونلرڭ مالكی، ملكندە ایستەدیگی كبی تصرّف ایدر.

یگرمی آلتنجی سوزدە دینیلدیگی كبی، مثلا غایت زنكین، غایت ماهر بر صنعتكار، كوزل صنعتنی و قیمتدار ثروتنی كوسترمك ایچون، مسكین بر آدمە، بر اجرتە مقابل، مودللك وظیفەسنی كوردیرر. بر ساعتجك زماندە، دیكدیگی مرصّع و غایت صنعتلی بر كوملگی، بر حلّەیی او فقیرە كییدیرر. اونڭ اوستندە ایشلر، وضعیتلر ویرر. خارقە انواع صنعتنی كوسترمك ایچون كسر، دگیشدیرر، اوزالتیر، قیصالتیر. عجبا شو اجرتلی مسكین آدم، او ذاتە دیسە: "بڭا زحمت ویرییورسڭ. اگیلوب قالقمقلە ویردیگڭ وضعیتدن بڭا صیقینتی ویرییورسڭ. بنی كوزللشدیرن بو كوملگی كسوب قیصالتمقلە كوزللگمی بوزویورسڭ." بویلە دیمەیە حق قزانابیلیرمی؟ "حرمتسزلك و مرحمتسزلك و انصافسزلق ایتدڭ" دییەبیلیرمی؟

ایشتە عینًا بو مثال كبی، صانع ذوالجلال سڭا ای خستە! كوز، قولاق، عقل، قلب كبی نورانی دویغولرلە مرصّع اولارق كییدیردیگی جسم كوملگنی، اسمای حسناسنڭ نقشلرینی كوسترمك ایچون، چوق حالات ایچندە سنی چویرر و چوق وضعیتلردە سنی دگیشدیرر. سن آچلقلە اونڭ رزّاق اسمنی طانیدیغڭ كبی، شافی اسمنی دە خستەلغڭلە بیل. ألملر، مصیبتلر بر قسم اسماسنڭ احكامنی كوستردكلری ایچون، اونلردە حكمتدن لمعەلر و رحمتدن شعاعلر و او شعاعات ایچندە چوق كوزللكلر بولونویور. اگر پردە آچیلسە، توحّش و نفرت ایتدیگڭ خستەلق پردەسی آرقەسندە، سویملی كوزل معنالری بولورسڭ.

[بشنجی دوٓاء] ای مرضە مبتلا خستە! بو زماندە تجربەلرملە قناعتم كلمشدركە، خستەلق بعضیلرە بر احسان الٰهیدر. بر هدیۀ رحمانیەدر. بو سكز طقوز سنەدر، لیاقتسز اولدیغم حالدە، بعض كنچ ذاتلر خستەلق مناسبتیلە دعا ایچون بنملە كوروشدیلر. دقّت ایتدم، هانكی خستەلقلی كنجی كوردم ایسە، سائر كنچلرە نسبتًا آخرتنی دوشونمەیە باشلایور. كنچلك سرخوشلغی یوق. غفلت ایچندەكی حیوانی هوساتدن، بر درجە كندینی قورتارمش.

بن دە باقییوردم، اونلرڭ تحمّل داخلندەكی خستەلقلرینی، بر احسان الٰهی اولدیغنی اونلرە اخطار ایدییوردم. و دیردمكە: "قرداشم! بن سنڭ بو خستەلغڭڭ علیهندە دگلم. خستەلق ایچون سڭا قارشو بر شفقت حسّ ایدوب آجیمایورمكە، دعا ایدەیم. خستەلق سنی تام اویاندیرنجەیە قدر صبرە چالیش.

خستەلق، وظیفەسنی بیتیردكدن صوڭرە، خالق رحیم ان شٓاء اللّٰه سڭا شفا ویرر. "

هم دیردم: "سنڭ بر قسم امثالڭ صحّت بلاسیلە غفلتە دوشوب، نمازی ترك ایدییور. قبری دوشونمەیور. اللّٰهی اونوتوب، بر ساعتلك حیات دنیویەنڭ ظاهری كیفیلە، حدسز بر حیات ابدیەسنی صارصییور، زدەلەیور. بلكە دە خراب ایدییور. سن خستەلق كوزیلە، هر حالدە كیدەجگڭ بر منزلڭ اولان قبریڭی و داها آرقەسندەكی منزللری كورورسڭ و اونلرە كورە طاورانیرسڭ. دیمك سنڭ ایچون خستەلق، بر صحّتدر. بر قسم امثالڭدەكی صحّت، بر خستەلقدر."

[آلتنجی دوٓاء] ای ألمدن تشكّی ایدن خستە! سندن صورییورم: كچمش عمریڭی دوشون. و او عمردە كچمش اولان لذّتلی، صفالی كونلریڭی و بلالی و ألملی وقتلریڭی تخطّر ایت. هر حالدە یا "اوخ!" ویا "آه!" دییەجكسڭ. یعنی، یا "الحمد للّٰه شكر!" ویاخود "وا حسرتا، وا أسفا!" قلبڭ ویا لسانڭ دییەجك. دقّت ایت. سڭا اوخ! "الحمد للّٰه، شكر!" دیدیرن، سنڭ باشڭدن كچن ألملرڭ و مصیبتلرڭ دوشونمەسی، بر معنوی لذّتی دشییوركە، سنڭ قلبڭ شكر ایدییور. چونكە ألمڭ زوالی، لذّتدر. او ألملر و او مصیبتلر، زوالیلە روحدە بر لذّت ارثیّت بیراقمشكە، دوشونمكلە دشیلسە، روحدن بر لذّت آقییور. شكرلر تقطّر ایدییور.

سڭا "وا أسفا، وا حسرتا!" دیدیرتن، اسكی زماندە كچیردیگڭ لذّتلی و صفالی او حاللردركە، زواللریلە سنڭ روحڭدە دائمی بر الم ارثیّت بیراقمش. نە وقت دوشونسەڭ، او الم یینە دشیلییور. اسف و حسرت آقیتییور.

مادام بر كونلك غیر مشروع لذّت، بعضًا بر سنە معنوی الم چكدیرییور. و موقّت بر كونلك خستەلقلە كلن الم، چوق كونلر معنوی لذّت و ثوابلە برابر، زوالندەكی خلاص و قورتولمقدن كلن معنوی لذّت واردر. شیمدیلك سنڭ باشڭدەكی بو موقّت خستەلغڭ نتیجەسنی و ایچ یوزندەكی ثوابی دوشون. "بو دە كچر یاهو" دی! شكوا یرندە شكر ایت.

[آلتنجی دوٓاء] [حاشیە]ای دنیا ذوقنی دوشونوب، خستەلقدن اضطراب چكن قرداشم! بو دنیا اگر دائمی

اولسە ایدی.. و یولمزدە ئولوم اولماسە ایدی.. و فراق و زوالڭ روزكارلری اسمەسە ایدی.. و مصیبتلی، فیرطینەلی استقبالدە معنوی قیش موسملری اولماسە ایدی، بن دە سنڭلە برابر سنڭ حالڭە آجییاجقدم. فقط مادام دنیا بر كون بزە، "هایدی طیشاری!" دییەجك. فریادیمزدن قولاغنی قپایاجق. او بزی طیشاری قوغمادن، بز بو خستەلقلر ایقاظاتیلە شیمدیدن اونڭ عشقندن واز كچملی یز. او بزی ترك ایتمەدن، قلبًا بز اونی تركە چالیشملی ییز.

اوت، خستەلق بو معنایی بزە اخطار ایدییور و دییوركە: "ای خستە! سنڭ وجودڭ طاشدن، دمیردن دگلدر. بلكە دائما آیریلمغە مساعد مختلف مادّەلردن تركیب ایدیلمشدر. غروری بیراق. عجزیڭی آڭلا. مالكڭی طانی. وظیفەڭی بیل. دنیایە نە ایچون كلدیگڭی اوگرن!" قلبڭ قولاغنە كیزلی اخطار ایدییور.

هم مادام دنیانڭ ذوقی و لذّتی دوام ایتمییور. خصوصًا مشروع اولمازسە هم دوامسز، هم ألملی، هم كناهلی اولویور. او ذوقی غیب ایتدیگڭدن خستەلق بهانەسیلە آغلاما. بالعكس خستەلقدەكی معنوی عبادت و اخروی ثواب جهتنی دوشون. ذوق آلمەیە چالیش.

[یدنجی دوٓاء] ای صحّتنڭ لذّتنی غائب ایدن خستە! سنڭ خستەلغڭ، صحّتڭدەكی نعمت الٰهیەنڭ لذّتنی قاچیرمییور. بالعكس طاتدیرییور. زیادەلشدیرییور. چونكە بر شی دوام ایتسە، تأثیرینی غائب ایدر. حتّی اهل حقیقت متّفقًا دییورلركە: (اِنَّمَا الْاَشْیَٓاءُ تُعْرَفُ بِاَضْدَادِهَا) یعنی، "هر شی ضدّیلە بیلینیر." مثلا قراڭلق اولمازسە، ایشیق بیلینمز، لذّتسز قالیر. صوغوق اولمازسە، حرارت آڭلاشیلماز، ذوقسز قالیر. آچلق اولمازسە، ییمك لذّت ویرمز. معدە حرارتی اولمازسە، صو ایچمەسی ذوق ویرمز. علّت اولمازسە، عافیت ذوقسزدر. مرض اولمازسە، صحّت لذتسزدر.

مادام فاطر حكیم انسانە هر چشید احساننی احساس ایتمك.. و هر نوع نعمتنی طاتدیرمق.. و انسانی دائما شكرە سوق ایتمك ایستەدیگنی، شو كائناتدە چشید چشید حدسز انواع نعمتی طاداجق و طانییاجق درجەدە غایت چوق جهازات ایلە انسانی تجهیز ایتمسی كوسترییور. البتە صحّت و عافیتی ویردیگی كبی، خستەلقلری، علّتلری، دردلری دە ویرەجكدر. سندن صورییورم: بو خستەلق سنڭ باشڭدە ویا ألڭدە ویا معدەڭدە اولماسە ایدی، سن باشڭڭ، ألڭڭ، معدەڭڭ صحّتندەكی لذّتلی و ذوقلی نعمت الٰهیەیی حسّ ایدوب شكر ایدرمی ایدڭ؟ البتە شكر دگل، بلكە دوشونمەیەجكدڭ. بلكە شعورسز او صحّتی، غفلتلە سفاهتە صرف ایدەجكدڭ.

[سكزنجی دوٓاء] ای آخرتنی دوشونن خستە! خستەلق، صابون كبی كناهلرڭ كیرلرینی ییقار، تمیزلر. خستەلقلر كفّارت الذّنوب اولدیغی، حدیث صحیح ایلە ثابتدر. هم حدیثدە واردركە، "ایرمش آغاجی سیلكمكلە ناصل میوەلری دوشرسە، ایمانلی بر خستەنڭ تیترەمەسی دە اویلەجە كناهلری سیلكر، دوكر."

كناهلر، حیات ابدیّەدە دائمی خستەلقلردر. بو حیات دنیویەدە دخی قلب، وجدان و روح ایچون معنوی خستەلقلردر. سن اگر صبر ایدوب شكوا ایتمزسەڭ، شو موقّت بر خستەلق ایلە دائمی پك چوق خستەلقلردن قورتولورسڭ. اگر كناهلری دوشونمەیورسەڭ، یاخود آخرتی بیلمەیورسەڭ ویاخود اللّٰهی طانیمایورسەڭ، سندە اویلە دهشتلی بر خستەلق واركە، میلیونلر دفعە سندەكی بو كوچك خستەلقدن داها بیوكدر. اوندن فریاد ایت. چونكە بتون دنیانڭ موجوداتیلە قلبڭ، روحڭ و نفسڭ علاقەداردر. متمادیًا فراق و زوال ایلە او علاقەلر كسیلوب، سندە حدسز یارەلر آچیلیر. باخصوص آخرتی بیلمدیگڭ ایچون، ئولومی اعدام ابدی تخیّل ایتدیگڭدن، عادتا یارە بَرَە ایچندە، دنیا قدر خستەلقلی بر وجودڭ وار.

ایشتە اڭ اوّل، حدسز یارەلی و خستەلقلی بو بیوك معنوی وجودڭ حدسز خستەلقلرینە هم قطعی علاج، هم قطعی شفا ویریجی بر تریاق اولان ایمان علاجنی آرامق و اعتقادیڭی دوزلتمك كركدركە، او علاجی بولمقدە اڭ قیصە یول، بو مادّی خستەلغڭ ییرتدیغی غفلت پردەسنڭ آلتندە سڭا كوستردیگی عجزڭ و ضعفڭ پنجرەسیلە، بر قدیر ذوالجلالڭ قدرتنی و رحمتنی طانیمقدر.

اوت، اللّٰهی طانیمایانڭ، دنیا طولوسی بلا باشندە واردر. اللّٰهی طانییانڭ دنیاسی، نورلە و معنوی سرورلە طولودر. درجەسنە كورە ایمان قوّتیلە حسّ ایدر. بو ایماندن كلن معنوی سرور و شفا و لذّت آلتندە، جزئی مادّی خستەلقلرڭ ألملری اریر، ازیلیر.

[طوقوزنجی دوٓاء] ای خالقنی طانییان خستە! خستەلقلردەكی الم و توحّش و قورقمق ایسە، خستەلق بعضًا ئولومە وسیلە اولدیغی جهتدندر. ئولوم، نظر غفلت و ظاهری جهتندە دهشتلی اولدیغندن، اوڭا وسیلە اولان خستەلقلر قورقوتویور، تلاش ویرییور.

اوّلًا: بیل و قطعی ایمان ایتكە، اجل مقدّردر. تغیّر ایتمز. چوق آغیر خستەلرڭ باشندە آغلایانلر و صحّتلری یرندە اولانلر ئولمشلر، او آغیر خستەلر شفا بولوب یاشامشلر.

ثانیًا: ئولوم، صورتًا كوروندیگی كبی دهشتلی دگلدر. چوق رسالەلردە غایت قطعی، شكسز، شبهەسز بر صورتدە، قرآن حكیمڭ ویردیگی بر نورلە اثبات ایتمشزكە، اهل ایمان ایچون

ئولوم، وظیفۀ حیات كلفتندن بر ترخیصدر. هم دنیا میدانندەكی امتحاندە، تعلیم و تعلیمات اولان عبودیتدن بر پایدوسدر. هم اوتەكی عالمە كیتمش یوزدن طقسان طقوز احباب و اقرباسنە قاووشمق ایچون بر وسیلەدر. هم حقیقی وطننە و ابدی مقام سعادتنە كیرمگە بر واسطەدر. هم زندان دنیادن بوستان جنانە بر دعوتدر. هم خالق رحیمڭ فضلندن، كندی خدمتنە مقابل اخذ اجرت ایتمەیە بر نوبتدر.

مادام ئولومڭ ماهیّتی حقیقت نقطەسندە بودر. اوڭا دهشتلە باقمق دگل، بالعكس رحمت و سعادتڭ بر مقدَّمەسی نظریلە باقمق كركدر. هم اهل اللّٰهڭ بر قسمنڭ ئولومدن قورقمەلری، ئولومڭ دهشتندن دگلدر. بلكە "داها فضلە خیر قزاناجغم" دییە، وظیفۀ حیاتڭ ادامەسندە قزاناجقلری خیرات ایچوندر. اوت، اهل ایمان ایچون ئولوم، رحمت قاپوسیدر. اهل ضلالت ایچون، ظلمات ابدیە قویوسیدر.

[اوننجی دوٓاء] ای لزومسز مراق ایدن خستە! سن خستەلغڭ آغیرلغندن مراق ایدییورسڭ. او مراقڭ سنڭ خستەلغڭی آغیرلاشدیرییور. سن خستەلغڭ خفیفلشمەسنی ایسترسەڭ، مراق ایتمەمگە چالیش. یعنی خستەلغڭ فائدەلرینی و ثوابنی و چابوق كچەجگنی دوشون. مراقی قالدیر، خستەلغڭ كوكنی كس.

اوت، مراق خستەلغی ایكیلشدیرر. مادّی خستەلغڭ آلتندە مراق ایلە معنوی بر خستەلغی قلبڭە ویرر مادّی خستەلق اوڭا طایانیر، دوام ایدر. اگر تسلیمیّتلە، رضا ایلە و خستەلغڭ حكمتنی دوشونمكلە او مراق كیتسە، او مادّی خستەلغڭ مهم بر كوكی كسیلیر. خفیفلشیر، قسمًا كیدر. خصوصًا اوهام ایلە بر درهم مادّی خستەلق، بعضًا مراق واسطەسیلە اون درهم قدر بویور. مراقڭ كسیلمەسیلە، او خستەلغڭ اوندە طوقوزی كیدر.

مراق، خستەلغی زیادە ایتدیگی كبی، حكمت الٰهیەیی اتهام و رحمت الٰهیّەیی تنقید و خالق رحیمندن شكوا حكمندە اولدیغی ایچون، عكس مقصودیلە طوقات ییر. خستەلغنی زیادەلشدیرر. اوت، ناصلكە شكر نعمتی زیادەلشدیرر. اویلە دە شكوا، خستەلغی و مصیبتی تزیید ایدر.

هم مراقڭ كندیسی دە بر خستەلقدر. اونڭ علاجی، خستەلغڭ حكمتنی بیلمكدر. مادام حكمتنی و فائدەسنی بیلدڭ. او مرهمی مراقە سور، قورتول. "آه!" یرینە "اوخ دی!" ، "وا أسفا!" یرینە، [اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰی كُلِّ حَالٍ] دی!

[اون برنجی دوٓاء] ای صبرسز خستە قرداش! خستەلق، حاضر بر ألمی سڭا ویرمكلە برابر، اوّلكی خستەلغڭدن بوكونە قدر او خستەلغڭ زوالندەكی بر لذّت معنویّەیی و ثوابندەكی بر لذّت روحیّەیی دە ویرییور. بوكوندن، بلكە

بو ساعتدن صوڭرەكی زماندە خستەلق یوق. البتە یوقدن الم یوق. الم اولمازسە تأثّر دە اولماز. سن یاڭلیش بر صورتدە توهّم ایتدیگڭ ایچون صبرسزلق كلییور. چونكە بوكوندن اوّل بتون خستەلق زماننڭ مادّیسی كیتمكلە، ألمی دە كیتمش. كندندەكی ثواب و زوالندەكی لذّت قالمش. سڭا كار و سرور ویرمك لازم كلیركن، اونلری دوشونمەیوب متألّم اولمق، صبرسزلق ایتمك، دیوانەلكدر. كلەجك كونلر داها كلمەمشلر. اونلری شیمدی دوشونوب، یوق اولان بر كوندن، یوق اولان بر خستەلقدن، یوق اولان بر ألمدن توهّم ایلە دوشونوب متألّم اولمق، صبرسزلق كوسترمكلە، اوچ مرتبە یوق یوغە وجود رنكی ویرمك، دیوانەلك دگل دە نەدر؟

مادام بو ساعتدن اوّلكی خستەلق زمانلری سرور ویرییور. و مادام بو ساعتدن صوڭرەكی زمان معدوم.. خستەلق معدوم.. الم معدومدر. سن، جناب حقّڭ سڭا ویردیگی بتون صبر قوّتنی، بویلە صاغە صولە طاغیتما. بو ساعتدەكی ألمە قارشو تحشید ایت. "یا صبور دی!" ، طیان.

[اون ایكنجی دوٓاء] ای خستەلق سببیلە عبادت و اورادندن محروم قالان و او محرومیتدن تأسّف ایدن خستە! بیلكە، حدیثجە ثابتدركە، "متّقی بر مؤمن، خستەلق سببیلە یاپامدیغی دائمی وردینڭ ثوابنی، خستەلق زمانندە یینە قزانیر." فرضلری ممكن اولدیغی قدر یرینە كتیرن بر خستە، صبر و توكّل ایلە و فرضلری یرینە كتیرمكلە، او آغیر خستەلق زمانندە یاپامدیغی سائر سنّتلرڭ یرینی، هم خالص بر صورتدە، خستەلق طوتار.

هم خستەلق، انساندەكی عجزینی و ضعفنی احساس ایدر. او عجزڭ لسانیلە و ضعفڭ دیلیلە حالاً و قالاً بر دعا ایتدیرر. جناب حق، انسانە حدسز بر عجز و نهایتسز بر ضعف ویرمش. تاكە، دائمی بر صورتدە درگاە الٰهی یە التجا ایدوب نیاز ایتسین، دعا ایتسین. 〚 قُلْ مَا یَعْبَؤُابِكُمْ رَبّٖی لَوْلَا دُعَٓاؤُكُمْ〛 فرمانیلە یعنی، "اگر دعاڭز اولمازسە، نە اهمّیتڭز وار؟" دییە اولان آیتڭ سرّیلە، انسانڭ حكمت خلقتی و سبب قیمتی اولان صمیمی دعا و نیازڭ بر سببی خستەلق اولدیغندن، بو نقطۀ نظردن شكوا دگل، اللّٰهە شكر ایتمك و خستەلغڭ آچدیغی دعا موصلغنی، عافیتی كسب ایتمكلە قاپامامق كركدر.

[اون اوچنجی دوٓاء] ای خستەلقدن شكوا ایدن بیچارە آدم! خستەلق، بعضیلرە اهمّیتلی بر دفینەدر و غایت قیمتدار بر هدیۀ الٰهیّەدر. هر خستە، كندی خستەلغنی او نوعدن تصوّر ایدەبیلیر.

مادام اجل وقتی معیّن دگل. جناب حق، انسانی یأس مطلقدن و غفلت مطلقەدن قورتارمق ایچون، خوف و رجا اورتەسندە