[اوننجی لمعە ]

شفقت طوقاتلری لمعەسیدر.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

〚 یَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُٓوءٍ تَوَدُّ لَوْ اَنَّ بَیْنَهَا وَبَیْنَهُٓ اَمَدًا بَعٖیدًا وَیُحَذِّرُكُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَاللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبَادِ〛 آیتنڭ بر سرّینی، بو لمعە، خدمت قرآنیەدە آرقداشلریمڭ بشریت مقتضاسی اولارق سهو و خطالرینڭ نتیجەسندە ییدكلری شفقت طوقاتلرینی بیان ایتمكلە تفسیر ایدییور.

خدمت قرآنیەنڭ بر سلسلۀ كرامتی.. و او خدمت قدسیەنڭ اطرافندە اذن الٰهی ایلە نظارت ایدن و همّت و دعاسیلە یاردیم ایدن غوث اعظمڭ بر نوع كرامتی بیان ایدیلەجك. تاكە، بو خدمت قدسیەدە بولونانلر، جدّیتلرندە ثبات ایتسینلر. بو خدمت قدسیەنڭ كرامتی (اوچ نوع) در.

[برنجی نوع] او خدمتی احضار ایتمك و خادملرینی او خدمتە سوق ایتمك جهتیدر.

[ایكنجی نوع] مانعلری بَرْطرف ایتمك و مضرلرڭ شرلرینی دفع ایدوب، اونلری طوقاتلامقدر. بو ایكی قسمڭ حادثەلری چوقدر، هم چوق اوزوندر. باشقە وقتە تعلیقًا، اڭ خفیف اولان اوچنجی بر قسمدن بحث ایدەجگز.

[اوچنجی قسم] شودركە: خدمتدە خالصانە چالیشانلرە فتور كلدیگی وقت، شفقتلی بر طوقات ییرلر. انتباهە كلەرك یینە او خدمتە كیررلر. بو قسمڭ حادثاتی، یوزدن فضلەدر. یالڭز یگرمی حادثەدن اون اوچ، اون دردی شفقتلی طوقات ییمشلر، آلتی یدیسی زجر طوقادینی كورمشلردر.

[برنجیسی] بو بیچارە سعیددر. هر نە وقت خدمتە فتور ویرر، "نەمە لازم" دییوب، نفسمە عائد خصوصی ایشلرملە مشغول اولورم، او زمان طوقات ییمشم. هم دە قناعتم كلییوركە، اهمالمدن طوقات ییدم. چونكە هانكی مقصدم بنی اغفالە سوق ایتمش ایسە، او مقصدیمڭ عكسیلە طوقات ییردم. سائر خالص آرقداشلریمڭ دە ییدكلری شفقت طوقاتلرینە دقّت ایدە ایدە، بنم كبی اونلر دە هانكی مقصد ایچون خدمت ایمانیەیی اهمال ایتمشلرسە، اونڭ عكسیلە شفقت طوقاتلرینی ییدكلرندن قناعتمز كلمشكە، او حادثەلر، خدمت قرآنیەنڭ كرامتندندر.

مثلا، بو بیچارە سعید، واندە درس حقائق قرآنیّە ایلە مشغول اولدیغم وقتدە، شیخ سعید حادثەسی زمانندە

وسوسەلی حكومت، هیچ بر جهتدە بڭا ایلیشمدی و ایلیشەمدی. وقتاكە، "نەمە لازم" دیدم، كندی نفسمی دوشوندم. آخرتمی قورتارمق ایچون اَرَكْ طاغندە مغارە كبی خرابە بر یرە چكیلدم. او وقت، سببسز بنی آلدیلر، نفی ایتدیلر. بوردورە كتیریلدم.

اورادە یینە خدمت قرآنیەدە بولوندیغم زماندە، بڭا ایلیشمدیلر. او وقت منفیلرە چوق دقّت ایدیلییوردی، منفیلر هر آقشام اثبات وجود ایتمكلە مكلّف اولدقلری حالدە، بن و خالص طلبەلرم مستثنا قالدق. بن هیچ بر وقت اثبات وجودە كیتمدم، حكومتی طانیمادم. اورانڭ والیسی، اورایە كلن فوزی پاشایە شكایت ایتمش. فوزی پاشا دیمش: "اوڭا ایلیشمەییڭز، حرمت ایدیڭز." بو سوزی اوڭا سویلتدیرن، خدمت قرآنیەنڭ قدسیّتیدر. نە وقت نفسمی قورتارمق و یالڭز آخرتمی دوشونمك فكری بڭا غلبە ایتدی، خدمت قرآنیەدە موقّت فتور كلدی.. عكس مقصدملە طوقات ییدم. یعنی، بر منفادن دیگر منفایە، یعنی اسپارطەیە كوندریلدم.

اسپارطەدە یینە خدمت باشنە كچدم. یگرمی كون كچدكدن صوڭرە بعض قورقاق انسانلرڭ اخطارلریلە، بلكە بو وضعیتی حكومت خوش كورمەیەجك دییە، "بر پارچە تأنّی ایتسەڭ، أیی اولور" دیدیلر. بندە تكرار یالڭز كندیمی دوشونمك خاطرەسی قوّت بولدی. "امان خلق كلمەسین!" دیدم. یینە او منفادن دخی، اوچنجی منفام اولان بارلەیە نفی ایدیلدم.

بارلەدە نە وقت بڭا فتور كلمش ایسە، یالڭز كندیمی دوشونمك خاطرەسی قوّت بولمش ایسە، بو اهل دنیانڭ ییلانلرندن و منافقلرندن بریسی بڭا مسلّط اولمشدر. بو سكز سنەدە سكسان حادثەیی، باشمدن كچدیگی ایچون حكایە ایدەبیلیرم. اوصاندیرمامق ایچون قیصە كسییورم.

ای قرداشلرم! باشمە كلن شفقت طوقاتلرینی سویلەدم. سزلرڭ دە باشڭزە كلن شفقت طوقاتلرینی، اذن ویرسەڭز و حلال ایتسەڭز سویلەیەجگم، كوجنمەییڭز. كوجنن اولورسە اسمنی تصریح ایتمەیەجگم.

[ایكنجیسی] ئوز قرداشم و اڭ برنجی و یوكسك و فداكار بر طلبەم اولان عبد المجیددر. عبد المجیدڭ واندە كوزل بر أوی واردی. ادارەسی یرندە ایدی، هم معلّم ایدی. خدمت قرآنیەنڭ داها رواجلی بر یری اولان حدودە كیتمكلگم ایچون (آرزومڭ خلافنە اولارق) تشبّث ایدنلرە، (اجتهادنجە، كویا منفعتم ایچون) اشتراك ایتمدی، رأی ویرمدی. كویا بن حدودە كیتسە ایدم، هم خدمت قرآنیە سیاستسز، صافی اولمایاجقدی، هم دە اونی واندن چیقاراجقلر، دییە اشتراك ایتمدی. مقصدینڭ عكسیلە شفقتلی بر طوقات ییدی. هم واندن، هم كوزل أوندن، هم مملكتندن آیریلدی. أَرْغَنٖی یە كیتمگە مجبور قالدی.

[اوچنجیسی] خدمت قرآنیەنڭ پك مهم بر اعضاسی اولان خلوصی بگدر. اگیردیردن مملكتنە كیتدیگی وقت، سعادت دنیویّەیی تام ذوق ایتدیرەجك اسباب حاضر بولوندیغندن، بر درجە صرف اخروی اولان خدمت قرآنیەدە فتورە یوز كوسترەجك دائرۀ اسباب حاضرلانمشدی. چونكە، هم چوقدن كورمدیگی پدر و والدەسنە قاووشدی، هم وطننی كوردی. هم شرفلی و رتبەلی بر صورتدە مملكتنە كیتدیگی ایچون دنیا اوڭا كولدی، كوزل كوروندی. حالبوكە خدمت قرآنیەدە بولونانە، یا دنیا اوڭا كوسملی ویا او دنیایە كوسملی. تا اخلاص ایلە، جدّیت ایلە خدمت قرآنیەدە بولونسون.

ایشتە خلوصینڭ قلبی، چندان لا یتزلزل ایدی. فقط بو وضعیت اونی فتورە سوق ایتدیگندن، شفقتلی بر طوقات ییدی. بعض منافقلر تام بر ایكی سنە اوڭا مسلّط اولدیلر. دنیانڭ لذّتنی دە قاچیردیلر. هم دنیایی اوندن، هم اونی دنیادن كوسدیردیلر. او وقت، وظیفۀ معنویەسندەكی جدّیتە تام معناسیلە صاریلدی.

[دردنجیسی] مهاجر حافظ احمددر. او كندیسی سویلەیور: "اوت، بن اعتراف ایدییورمكە، خدمت قرآنیەدە آخرتم نقطۀ نظرندە اجتهادمدە خطا ایتدم. خدمتە فتور ویرەجك بر آرزودە بولوندم. شفقتلی، فقط شدّتلی و كفارتلی بر طوقات ییدم. شویلەكە:

استادم یڭی ایجادلرە، یعنی توركجە اذان كبی شعائر اسلامیەیە مخالف بدعتلرە طرفدار اولمدیغی ایچون، بنم جامعم دە استادیمڭ قومشوسیدر، شهور ثلاثە كلییور، جامعی ترك ایتسەم، هم بن چوق ثواب غائب ایدییورم، هم محلّە نمازسزلغە آلیشاجق. یڭی اصول یاپمازسەم، منع ایدیلەجگم. ایشتە بو اجتهادە كورە، روحم قدر سودیگم استادیمڭ موقّتًا باشقە بر مملكتە كیتمەسنی آرزو ایتدم. بیلمدمكە، او یرینی دگیشدیرسە، باشقە بر مملكتە كیتسە، خدمت قرآنیەیە موقّتًا فتور كلیر. تام او صیرەلردە بن طوقات ییدم. شفقتلی، فقط اویلە دهشتلی بر طوقات ییدمكە، اوچ آیدر داها عقلم باشمە كلمدی. للّٰە الحمد، استادیمڭ قطعی اخباریلە، اوڭا اخطار ایدیلمشكە، او مصیبتڭ هر بر دقیقەسی، بر كون عبادت حكمندەدر و اویلە اولمەسنی دە رحمت الٰهیەدن امیدوار اولابیلیرز. چونكە او خطام، بر غرضە بناءً دگلدی. صرف آخرتمی دوشونمك نقطەسندن او آرزو كلمشدی. "

[بشنجیسی] حقّی افندیدر. شیمدی بورادە اولمدیغی ایچون، خلوصی یە وكالت ایتدیگم كبی، اوڭا دە وكالتًا دیرمكە: حقّی افندی طلبەلك وظیفەسنی حقّیلە ایفا ایدركن، اخلاقسز بر قائممقام كلدی. هم استادینە، هم كندینە ضرر

كلمەمك ایچون یازدقلرینی صاقلادی. موقّتًا خدمت نوریەیی ترك ایتدی. بردن بر شفقت طوقادی معناسندە، بیڭ لیرە ویرمكلە مكلّف اولاجق بر دعوا باشنە آچیلدی. بر سنە او تهدید آلتندە قالدی. صوڭرە كلدی، بورادە كوروشدك. عودتندە خدمت قرآنیەیە طلبەلك وظیفەسنە كیردی. شفقت طوقادینڭ حكمی قالقدی، تبرئە ایتدی.

صوڭرە قرآنی یڭی بر طرزدە، یعنی توافق معجزەسنی كوستریر بر صورتدە یازمق خصوصندە طلبەلرە بر وظیفە آچیلدی. حقّی افندی یە دە حصّە آیریلدی. الحق، او حصّەسنە صاحب چیقدی. بر جزئنی كوزل یازدی. فقط درد معیشت ضرورتیلە كندینی مجبور بیلوب، بزدن كیزلی اولارق دعوا وكالتنە تشبّث ایتدی. بردن بر شفقت طوقادی داها ییدی. قلمی طوتان پارماغی، موقّتًا قیوریلدی. "بو پارماقلە هم دعوا وكالتی یاپمق، هم قرآنی یازمق اولمایاجق!" دییە، لسان معنا ایلە اخطار ایدیلدی. دعوا وكیللگنە تشبّثنی بیلمدیگمز ایچون، پارماغنە حیرت ایدییوردق. صوڭرە آڭلاشیلدیكە، قدسی و صافی خدمت قرآنیە كندینە مخصوص غایت تمیز پارماقلری باشقە ایشە قاریشدیرمق ایستەمییور.

هر نە ایسە، خلوصی بگی كندم كبی بیلدم، اوڭا بدل قونوشدم. حقّی افندی دە عینًا اونڭ كبیدر. اگر بنم وكالتمە راضی اولمازسە، كندی طوقادینی كندی یازسین.

[آلتنجیسی] بكر افندیدر. شیمدی حاضر اولمدیغی ایچون، بن قرداشم عبد المجیدە وكالت ایتدیگم كبی، اونڭ دە اعتماد و صداقتنە اعتمادیمە و شاملی حافظ و سلیمان افندی كبی بتون خاص دوستلریمڭ حكملرینە استنادًا دییورمكە: بكر افندی، اوننجی سوزی طبع ایتدی. اعجاز قرآنە دائر یگرمی بشنجی سوزی یڭی حروف چیقمادن طبع ایتمك ایچون اوڭا كوندردك و "اوننجی سوزڭ مطبعە فیئٓاتنی كوندردیگمز كبی، اونی دە كوندرەجگز" دییە یازدق. بكر افندی، بنم فقر حالمی دوشونوب، مطبعە فیئٓاتی درت یوز بانقنوط قدر اولدیغنی ملاحظە ایدرك و كندی كیسەسندن ویرمگە، "بلكە خواجە راضی اولماز" دییە، اونڭ نفسی اونی آلداتمش.. طبع ایدیلمدی. خدمت قرآنیەیە مهم بر ضرر اولدی. ایكی آی صوڭرە طقوز یوز لیرەسی خیرسزلرڭ النە كچدی. شفقتلی و دهشتلی بر طوقات ییدی. ان شٓاء اللّٰه ضایع اولان طقوز یوز لیرەسی، صدقە حكمنە كچدی.

[یدنجیسی] شاملی حافظ توفیقدر. او كندیسی سویلەیور: "اوت، اعتراف ایدییورمكە، بن بیلمەیەرك و یاڭلیش دوشونەرك، خدمت قرآنیەیە فتور ویرەجك حركاتم سببیلە ایكی شفقتلی طوقات ییدم. شبهەم قالمدیكە، بو طوقاتلر او جهتدن كلدی.

(برنجیسی) للّٰە الحمد، بنم خطّ عربیم قرآنە بر درجە اویغون بر طرزدە احسان ایدیلمشدی. استادم اڭ اوّل

اوچ جزء، بڭا یازمقلغم ایچون ویردی، سائر آرقداشلریمە دە تقسیم ایتدی. قرآن یازمق اشتیاقی، رسالەلرڭ تبییض و تسویدندەكی خدمت آرزومی قیردی. هم عربی خطّی اولمایان سائر آرقداشلرە تفوّق ایدەجگم دییە، غروركارانە بر طوردە بولوندم. حتّی استادم، یازی یە عائد بر تدبیر بڭا سویلەدیگی وقت، "بو ایش بڭا عائددر،" دیدم.. "بن بونی بیلییورم، درس آلمەیە احتیاجم یوقدر" كبی او سوزی مغرورانە سویلەدم. ایشتە بو خطامدن طولایی هیچ خاطرە كلمەین فوق المأمول بر طوقات ییدم. اڭ آز عربی خطّی اولان بر قرداشمە (خسروە) یتیشەمدم. بزلر بتون حیرت ایتدك. شیمدی آڭلادقكە، بو موفّقیتسزلگم بر طوقاتدر.

(ایكنجیسی) بن اعتراف ایدییورمكە، خدمت قرآنیەدەكی كمال اخلاص ایلە اولان و صرف لوجە اللّٰە ایچون یاپیلان خدمتی، ایكی وضعیتم اخلال ایدییوردی. بو یوزدن شدّتلی بر طوقات ییدم. چونكە بن بو مملكتدە غریب حكمندەیم، هم غریبم، هم شكوا اولماسین، استادیمڭ اڭ مهم بر دستوری اولان اقتصاد و قناعتە رعایت ایتمدیگمدن، فقر حالە معروض اولمشم. خودبین و مغرور انسانلرلە اختلاطە مجبور اولدیغمدن، جناب حق عفو ایتسین، مروّتكارانە بر صورتدە ریایە و تبصبصە مجبور اولویوردم. استادم چوق دفعە بنی ایقاظ و اخطار و تكدیر ایتدیگی حالدە، مع التّأسّف كندیمی قورتارامییوردم. حالبوكە قرآن حكیمڭ روح خدمتنە ضد اولان بو وضعیتمدن شیطان جنّی و انسی استفادە ایتمكلە برابر، بو حالم خدمتمزە دە بر صوغوقلق، بر فتور ویرییوردی.

ایشتە بن بو قصوریمە قارشو، شدّتلی، فقط ان شٓاء اللّٰه شفقتلی اولور، بر طوقات ییدم. شبهەم قالمدیكە بو طوقات، او قصوریمە بناءً كلمش اولاجق. او طوقات دە شودركە: سكز سنەدر بن، استادیمڭ هم مخاطبی، هم مسوِّدی، هم مُبیِّضی اولدیغم حالدە، سكز آی قدر نورلردن استفادە ایدەمدم. بو حالە حیرت ایتدك. بن دە، استادم دە، » بو نەدن بویلە اولویور« دییە اسباب آرایوردق. شیمدی قطعی قناعتمز كلدیكە، حقائق قرآنیە نوردر، ضیادر. تصنّع، تملّق، تذلّل ظلمتلریلە برلشەمییور. اونڭ ایچون بو نورلرڭ حقیقتلرینڭ مأٓلی، بندن اوزاقلاشییور طرزندە بولونارق بڭا یبانی كورونویور، یبانی قالییوردی. جناب حقدن نیاز ایدییورمكە، بوندن صوڭرە بڭا، او خدمتە لایق اخلاص احسان ایتسین. اهل دنیایە تصنّع و ریادن بنی قورتارسین. باشدە استادم اولارق قرداشلرمدن دعا رجا ایدییورم. "

شاملی حافظ توفیق

[سكزنجیسی] سیرانیدر. بو ذات، خسرو كبی نورە مشتاق و درایتلی بر طلبەم ایدی. اسرار قرآنیەنڭ

بر آناختاری و علم جفرڭ مهم بر مفتاحی اولان توافقاتە دائر اسپارطەدەكی طلبەلرڭ فكرلرینی استمزاج ایتدم. اوندن باشقەلری، كمال شوق ایلە اشتراك ایتدیلر. او ذات، باشقە بر فكردە و باشقە بر مراقدە بولوندیغی ایچون، اشتراك ایتمەمكلە برابر، بنی دە او قطعی بیلدیگم حقیقتدن واز كچیرمك ایستەدی. بر مكتوب یازدی. یازدیغی مكتوب، جدًّا بڭا طوقوندی. "ایواه!" دیدم، "بو طلبەمی غائب ایتدم!" چندان فكرینی تنویر ایتمك ایستەدم. باشقە بر معنا داها قاریشدی. بر شفقت طوقادی ییدی. بر سنەیە قریب بر خلوتخانەدە، یعنی حپسدە بكلەدی.

[طوقوزنجیسی] بیوك حافظ زهدیدر. بو ذات، آغراسدەكی نور طلبەلرینڭ باشندە ناظرلری حكمندە اولدیغی بر زماندە، سنّت سنیّەیە اتّباع و بدعەلردن اجتنابی مسلك اتّخاذ ایدن طلبەلرڭ معنوی شرفنی كافی كورمیەرك، اهل دنیانڭ نظرندە بر موقع قزانمق املیلە مهم بر بدعەنڭ معلّملگنی در عهدە ایتدی. تمامیلە مسلگمزە ضد بر خطا ایشلەدی. پك مدهش بر شفقت طوقادینی ییدی. خانداننڭ شرفنی زیر و زبر ایدەجك بر حادثەیە معروض قالدی. فقط مع التّأسّف كوچك حافظ زهدی، هیچ طوقاتە استحقاقی یوقكن، او الیم حادثە اوڭا دە تماس ایتدی. بلكە ان شٓاء اللّٰه او حادثە، اونڭ قلبنی دنیادن قورتاروب، تمامیلە قرآنە ویرمك ایچون بر عملیات جرّاحیّۀ نافعە حكمنە كچر.

[اوننجیسی] حافظ احمد نامندە بر آدمدر. بو ذات، رسالەلرڭ یازمەسندە ایكی اوچ سنە تشویقكارانە بر صورتدە بولوندی و استفادە دە ایدییوردی. صوڭرە اهل دنیا، اونڭ ضعیف بر طمارندن استفادە ایتدی. او شوقی زدەلندی. اهل دنیایە تماس ایتدی. بلكە هم او جهتلە اهل دنیانڭ ضررینی كورمەسین، هم سوزینی اونلرە كچیرسین.. و بر نوع موقع قزانسین.. و طار اولان معیشتنە بر سهولت اولسون آرزو ایتدی. ایشتە خدمت قرآنیەیە او صورتلە، او یوزدن كلن فتور و ضررە مقابل، ایكی طوقات ییدی.

بری، طار معیشتیلە برابر بش نفوس داها معیشتنە علاوە ایدیلدی. پریشانیتی، اهمّیت كسب ایتدی. ایكنجی طوقادی، شرف و حیثیت نقطەسندە چوق حسّاس و حتّی بر تك آدمڭ تنقید و اعتراضنی چكەمەین او ذات، بیلمەیەرك بعض دسّاس انسانلر، اونی اویلە بر صورتدە كندیلرینە پردە ایتدیلركە، شرفی زیر و زبر اولدی. یوزدە طقساننی غائب ایتدی و یوز طقسان آدمی علیهنە چویردی. هر نە ایسە، اللّٰه عفو ایتسین. بلكە ان شٓاء اللّٰه بوندن انتباهە كلیر. یینە قسمًا وظیفەسنە دونر.

[اون برنجیسی ] بلكە رضاسی یوقدر دییە، یازیلمدی.

[اون ایكنجیسی ] معلّم غالبدر. اوت، بو ذات، صادقانە و تقدیركارانە، رسالەلرڭ تبییضندە چوق خدمت ایتدی و هیچ بر مشكلاتە قارشو ضعف كوسترمدی. اكثر كونلردە كلییوردی، كمال شوق ایلە دیڭلەیوردی. و استنساخ ایدییوردی. صوڭرە كندینە اوتوز لیرە اجرت مقابلندە عموم سوزلری و مكتوباتی یازدیردی. اونڭ مقصدی، مملكتندە نشر ایتمك و هم همشهریلرینی تنویر ایتمك ایدی. صوڭرە بعض دوشونجەلر نتیجەسندە، رسالەلری تصوّر ایتدیگی كبی نشر ایتمدی، صندوغە بیراقدی. بردن، الیم بر حادثە یوزندن بر سنە غم و غُصّە چكدی. رسالەلرڭ نشریلە اوڭا عداوت ایدەجك رسمی برقاچ دوشمانلرە بدل، ظالم و انصافسز چوق دوشمانلری بولدی. بر قسم دوستلرینی دە غائب ایتدی.

[اون اوچنجیسی ] حافظ خالددر. كندیسی دییور: "اوت، بن اعتراف ایدییورم، استادیمڭ خدمت قرآنیەدە نشر ایتدیگی آثارڭ تسویدندە حرارتلی بر صورتدە بولوندیغم زمان، محلّەمزدە بر جامع اماملغی واردی. اسكی كسوۀِ علمیّەمی كییمك و صاریغمی باغلامق نیّتیلە موقّتًا خدمت قرآنیەیە فتور ویروب، بیلمەیەرك چكیلدم. مقصدیمڭ عكسیلە شفقتلی بر طوقات ییدم. سكز طقوز آی اماملق ایتدیگم حالدە، مفتینڭ دە چوق وعدلرینە رغمًا، فوق العادە اولارق صاریغمی صارامادم. شبهەمز قالمدیكە، بو شفقتلی طوقات، او قصوردن كلدی. بن استادیمڭ هم بر مخاطبی، هم بر مسوِّدی ایدم. بنم چكیلمەم ایلە تسوید خصوصندە صیقینتی چكمشدی. هر نە ایسە، یینە شكركە، قصوریمزی آڭلادق و بو خدمتڭ دە نە قدر قدسی اولدیغنی بیلدك و آرقەمزدە شاە كیلانی كبی، ملكِ صیانت كبی بر استادیمز بولوندیغنە اعتماد ایتدك."

حافظ خالد

[اون دردنجیسی ] اوچ مصطفینڭ كوچوجك اوچ طوقات ییمەلریدر.

(بونلردن برنجیسی) مصطفی چاووشدر. بو ذات سكز سنەدر، بزم خصوصی كوچك جامعە باقییوردی. هم صوبەسنە، هم غاز یاغنە، هم كبریتنە قدر خدمت ایدییوردی. حتّی غاز یاغنی و كبریتنی سكز سنەدر كندی كیسەسندن صرف ایتدیگنی، صوڭرەدن اوگرندك. جماعتە، خصوصًا جمعە كیجەلرندە غایت ضروری بر ایش اولماینجە كری قالمایوردی. صوڭرە اهل دنیا اونڭ صفوت قلبندن استفادە ایدرك دیمشلر: "سوزلرڭ بر كاتبی اولان حافظڭ صاریغنە ایلیشەجكلر. هم كیزلی اوقونان اذان، موقّتًا ترك ایدیلسین. سن كاتبە سویلە، جبر كورمدن اوّل صاریغنی چیقارسین."

او بیلمەیوردیكە، خدمت قرآنیەدە بولونان بریسنڭ صاریغنی چیقارمغە دائر سوزی تبلیغ ایتمك، مصطفی چاووش كبی یوكسك روحلیلرە پك آغیردر.

او دە اونلرڭ سوزلرینی تبلیغ ایتمش. او كیجە بن رؤیامدە كورییوردمكە، مصطفی چاووش اللری كیرلی اولدیغی حالدە، قائممقامڭ آرقەسندە اولارق اوطەمە كلدی. ایكنجی كون اوڭا دیدم: "مصطفی چاووش! سن بوكون كیمڭ ایلە كوروشدڭ؟ سنی اللرڭ ملوّث بر صورتدە قائممقامڭ آرقەسندە كوردم." او دیدی: "ایواه! بڭا بویلە بر سوزی مختار سویلەدی، [كاتبە سویلە] دییە. بن دە آرقەسندە نە اولدیغنی بیلمدم."

هم عین كوندە بر اوقّەیە یاقین غاز یاغنی مصطفی چاووش جامعە كتیرمش. او كون هیچ وقوع بولمایان بر حادثە اولمش. جامعڭ قاپوسی آچیق قالمش. بر كچی یاوروسی ایچری یە كیرمش. بیوك بر آدم كلمش. كچی یاوروسنڭ سجّادەمە یاقین بیراقدیغی مزخرفاتی ییقامق ایچون، ابریقدەكی غاز یاغنی صو ظن ایتمش، بتون او غاز یاغنی تمیزلك یاپییورم دییە، جامعڭ هر طرفنە سرپمش. عجائبدندركە، هیچ قوقوسنی دویمامش. دیمك او مسجد، لسان حال ایلە مصطفی چاووشە دییور: "سنڭ غاز یاغڭ بزە لازم دگل! ایتدیگڭ خطادن طولایی غاز یاغڭی قبول ایتمدم" دییە، اشارت ایچون او آدمە غاز یاغنڭ قوقوسی ایشیتدیریلمەمش. حتّی او هفتە ایچندەكی جمعە كیجەسندە و برقاچ مهم نمازدە، او قدر چالیشدیغی حالدە جماعتە یتیشەمییوردی. صوڭرە جدّی بر ندامت و استغفار ایتدكدن صوڭرە صفوت اصلیەسنی بولدی.

(ایكنجیسی) ایكی مصطفیلردر. قولە أوڭیندەكی قیمتدار، چالیشقان، مهم بر طلبەم اولان مصطفی ایلە، اونڭ چوق صادق و فداكار آرقداشی حافظ مصطفیدر. بن بایرامدن صوڭرە، اهل دنیانڭ بزە صیقینتی ویرمەمسی و خدمت ایمانیەیە فتور كلمەمسی ایچون، "شیمدیلك كلمەسینلر" دییە اونلرە خبر كوندرمشدم. "شاید كلەجك اولورلرسە، برر برر كلسینلر" دیمشدم. حالبوكە بونلر، اوچ آدم بردن، بر كیجە كلدیلر. فجردن اوّل هوا مساعد ایسە، كیتمەلری نیت ایدیلدی. هیچ وقوع بولمامش بر طرزدە، هم مصطفی چاووش، هم سلیمان افندی، هم بن، هم اونلر، ظاهری هیچ بر تدبیر دوشونەمدك. بزە اونوتدیریلدی. هر بریمز اوتەكینە بیراقوب احتیاطسزلق ایتدك. اونلر دە فجردن اوّل كیتدیلر. اونلری ایكی ساعت اویلە بر فیرطینە متمادیًا طوقاتلادیكە، "بو فیرطینەدن قورتولمایاجقلر!" دییە تلاش ایتدم. بو قیشدە شیمدی یە قدر، نە اویلە بر فیرطینە اولمش و نە دە بن بو قدر بر كیمسەیە آجیمشدم. صوڭرە سلیمانی، احتیاطسزلغنڭ جزاسی اولارق، صحّت و سلامتلرینی آڭلامق ایچون آرقەلرندن كوندرەجكدم. مصطفی چاووش دیدی: "او كیتسە، او دە قالاجق. بن دە اونڭ آرقەسندن كیدوب آرامقلغم لازم.

بنم دە آرقەمدن عبد اللّٰه چاوشڭ كلمەسی لازم "دیدی. بو خصوصدە (تَوَكَّلْنَا عَلَی اللّٰهِ) دیدك، انتظار ایتدك.

[سؤٓال؟] خاص دوستلریڭە كلن مصیبتلری، طوقات اثری دییوب، خدمت قرآنیەدەكی فتورلری جهتندە بر عتاب تلقّی ایدییورسڭ. حالبوكە سزلرە و خدمت قرآنیەیە حقیقی دوشمانلق ایدنلر، سلامتدە قالییورلر. نەدن دوستە طوقات اولویور دە، دوشمانە اولمایور؟

[الجواب] (اَلظُّلْمُ لَا یَدُومُ وَالْكُفْرُ یَدُومُ) سرّنجە، دوستلرڭ خطالری، خدمتمزدە بر نوع ظلم حكمنە كچدیگی ایچون، چابوق چارپیلییورلر. شفقتلی طوقات ییرلر، عقلی وارسە انتباهە كلیرلر. دوشمانڭ ایسە، خدمت قرآنیەیە ضدّیتی و ممانعتی، ضلالت حسابنە كچر. بیلەرك ویا بیلمەیەرك خدمتمزە تجاوزی، زندقە حسابنە كچر. كفر دوام ایتدیگی ایچون، اونلر اكثریتلە چابوق طوقات ییمەیورلر.

ناصلكە كوچك قباحتلری ایشلەینلرڭ، ناحیەلردە جزالری ویریلیر. بیوك قباحتلیلر دە بیوك محكمەلرە كوندریلیر. اویلە دە، اهل ایمانڭ و خاص دوستلرڭ حكمًا كوچك خطالری، اونلری چابوق تمیزلەمك ایچون جزالری قسمًا دنیادە و هم سرعتلە ویریلیر. اهل ضلالتڭ جنایتلری او قدر بیوكدركە، جزالری قیصەجق حیات دنیویەیە صیغیشمادیغندن، مقتضای عدالت اولارق عالم بقادەكی محكمۀ كبرایە حوالە ایدیلدیگی ایچون، اكثریتلە بورادە جزایە چارپیلمایورلر.

ایشتە حدیث شریفدە [اَلدُّنْیَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَجَنَّةُ الْكَافِرِ] بویورولمسی، مذكور حقیقتە دخی اشارت ایدییور. یعنی دنیادە مؤمن، قسمًا قصورلرینڭ جزاسنی كوردیگی ایچون، دنیا اونڭ حقّندە بر دار جزادر. دنیا، اونلرڭ سعادتلی آخرتلرینە نسبتًا بر زندان و بر جهنّمدر. و كافرلر ایسە، مادام جهنّمدن چیقمایاجقلر.. حسناتلرینڭ مكافاتلرینی قسمًا دنیادە كوردكلرندن و بیوك سیّئٓاتلری دە تأخیر ایدیلدیگی جهتلە، اونلرڭ آخرتلرینە نسبتًا دنیا، جنّتلریدر. یوقسە مؤمن، بو دنیادە دخی معنًا و حقیقت نقطۀ نظرندە كافردن چوق زیادە مسعوددر. عادتا مؤمنڭ ایمانی، مؤمنڭ روحندە بر جنّت معنویە حكمنە كچییور. كافرڭ كفری، كافرڭ ماهیتندە معنوی بر جهنّمی آتشلندیرییور.

〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛

[اون برنجی لمعە ]

مِرْقَاتُ السُّنَّە و تِرْیَاقِ مَرَضُ الْبِدْعَە

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

〚 لَقَدْ جَٓائَكُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِكُمْ عَزٖیزٌ عَلَیْهِ〛 الٓخرە.. شو آیتڭ برنجی مقامی (مِنْهَاجُ السُّنَّە)، ایكنجی مقامی، (مِرْقَاتُ السُّنَّە) در.

〚 فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَیْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظٖیمِ〛〚 اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖی یُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ〛

بو ایكی آیت عظیمەنڭ یوزر نكتەسندن (اون بر نكتەسی) اجمالًا بیان ایدیلەجك.

[برنجی نكتە] رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام فرمان ایتمش: [مَنْ تَمَسَّكَ بِسُنَّتٖی عِنْدَ فَسَادِ اُمَّتٖی فَلَهُٓ اَجْرُ مِائَةِ شَهٖیدٍ] یعنی "فساد امّتم زمانندە كیم بنم سنّتمە تمسّك ایدرسە، یوز شهیدڭ اجرینی و ثوابنی قزانابیلیر."

اوت، سنّت سنیّەیە اتّباع ایتمك، مطلقا غایت قیمتداردر. خصوصًا بدعەلرڭ استیلاسی زمانندە سنّت سنیّەیە اتّباع ایتمك، داها زیادە قیمتداردر. بالخاصّە فساد امّت زمانندە سنّت سنیّەنڭ كوچك بر آدابنە مراعات ایتمك، اهمّیتلی بر تقوایی و قوّتلی بر ایمانی احساس ایدییور. طوغریدن طوغری یە سنّت سنیّەیە اتّباع ایتمك، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامی خاطرە كتیرییور. او اخطاردن، او خاطرە، بر حضور الٰهی خاطرەسنە انقلاب ایدر. حتّی اڭ كوچك بر معاملەدە.. حتّی ییمك، ایچمك و یاتمق آدابندە سنّت سنیّەیە مراعات ایتدیگی دقیقەدە، او عادی معاملە و او فطری عمل، ثوابلی بر عبادت و شرعی بر حركت اولویور. چونكە او عادی حركتیلە رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامە اتّباعی دوشونور. و شریعتڭ بر ادبی اولدیغنی تصوّر ایدر. و شریعتڭ صاحبی، او اولدیغی خاطرینە كلیر. و اوندن شارع حقیقی اولان جناب حقّە قلبی متوجّه اولور، بر نوع حضور و عبادت قزانیر.

ایشتە بو سرّە بناءً، سنّت سنیّەیە اتّباعی كندینە عادت ایدن، عاداتنی عبادتە چویرر. بتون عمرینی ثمرەدار و ثوابدار یاپابیلیر.

[ایكنجی نكتە] امام ربّانی احمد فاروقیؓ دیمشكە: "بن سیر روحانیدە قطع مراتب ایدركن، طبقات اولیا ایچندە اڭ پارلاغنی و اڭ حشمتلیسنی و اڭ لطافتلیسنی و اڭ امنیّتلیسنی، سنّت سنیّەیە اتّباعی اساس طریقت اتّخاذ ایدنلری كوردم. حتّی او طبقەنڭ عامی اولیالری، سائر طبقاتڭ خاص ولیلرندن داها محتشم كورونویوردی!"

اوت، مُجَدِّدِ اَلْفِ ثَانیٖ امام ربّانیؓ حق سویلەیور. سنّت سنیّەیی اساس طوتان، حبیب اللّٰهڭ ظلّی آلتندە مقام محبوبیّتە مظهردر.

[اوچنجی نكتە] بو فقیر سعید، اسكی سعیددن چیقمەیە چالیشدیغم بر زماندە، رهبرسزلكدن و نفس امّارەنڭ غرورندن غایت مدهش و معنوی بر فیرطینە ایچریسندە عقل و قلبم حقائق ایچریسندە یووارلاندیلر. كاه ثُرَیَّادن ثَرَایە، كاه ثرادن ثریّایە قدر بر سقوط و صعود ایچریسندە چالقانییورلردی.

ایشتە او زمان مشاهدە ایتدمكە، سنّت سنیّەنڭ مسئلەلری، حتّی كوچك آدابلری، كمیلردە خطّ حركتی كوسترن قبلەنامەلی برر پوصولە كبی، حدسز ضررلی، ظلماتلی یوللر ایچندە برر دوگمە حكمندە كورییوردم. هم او سیاحت روحیّەدە چوق تضییقات آلتندە، غایت آغیر یوكلر یوكلنمش بر وضعیتدە كندیمی كوردیگم زماندە، سنّت سنیّەنڭ او وضعیتە تماس ایدن مسئلەلرینە اتّباع ایتدكجە، بنم بتون آغیرلقلریمی آلییور كبی بر خفّت بولویوردم. بر تسلیمیّتلە تردّدلردن و وسوسەلردن، "عجبا بویلە حركت حقمیدر، مصلحتمیدر؟" دییە اندیشەلردن قورتولویوردم.

نە وقت ألمی چكسە ایدم، باقییوردم، تضییقات چوق. نرەیە كیتدكلری آڭلاشیلمایان چوق یوللر وار. یوك آغیر، بن غایت عاجزم. نظرم دە قیصە، یول دە ظلماتلی. نە وقت سنّتە یاپیشسەم، یول آیدینلانییور، سلامتلی یول كورونویور، یوك خفیفلشییور، تضییقات قالقییور كبی بر حالت حسّ ایدییوردم. ایشتە او زمانلردە امام ربّانینڭ حكمنی بالمشاهدە تصدیق ایتدم.

[دردنجی نكتە] بر زمان رابطۀ موتدن و (اَلْمَوْتُ حَقٌّ) قضیّەسندەكی تصدیقدن و عالمڭ زوال و فناسندن كلن بر حالت روحیّەدە، كندیمی عجیب بر عالمدە كوردم. باقدمكە، بن بر جنازەیم. اوچ مهم بیوك جنازەنڭ باشندە طورویورم.

[بریسی] بنم حیاتملە علاقەدار، ماضی قبرینە كیرن ذی حیات مخلوقاتڭ هیئت مجموعەسنڭ جنازۀ معنویەسی باشندە بر مزار طاشی حكمندەیم.

[ایكنجیسی] كرۀ ارض مزارستانندە، نوع بشرڭ حیاتیلە علاقەدار انواع ذی حیاتڭ هیئت مجموعەسنڭ ماضی مزارینە دفن ایدیلن عظیم جنازەنڭ باشندە بولونان و مزار طاشی اولان بو عصرڭ یوزندە، چابوق سیلینەجك بر نقطە و چابوق ئولەجك بر قارینجەیم.

[اوچنجیسی] شو كائناتڭ قیامت وقتندە ئولمسی محقّق الوقوع اولدیغی ایچون، نظرمدە واقع حكمنە كچدی. او عظیم جنازەنڭ سكراتندن دهشت و وفاتندن بهت و حیرت ایچندە كندیمی كورمكلە برابر، استقبالدە دە محقّق الوقوع اولان وفاتم، او زمان وقوع بولویور كبی كوروندی. 〚 فَاِنْ تَوَلَّوْا〛 الٰی آخرە سرّیلە، بتون موجودات، بتون محبوبات، بنم وفاتملە بڭا آرقەلرینی چویروب، بنی ترك ایتدیلر، بنی یالڭز بیراقدیلر. حدسز بر دڭز صورتنی آلان ابد طرفندەكی

استقبالە روحم سوق ایدیلییوردی. او دڭزە ایستر ایستەمز آتیلمق لازم كلییوردی.

ایشتە او پك عجیب و چوق حزین حالتدە ایكن، ایمان و قرآندن كلن بر مدد ایلە، 〚 فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَیْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظٖیمِ〛 آیتی امدادیمە یتیشدی. و غایت امنیّتلی و سلامتلی بر كمی حكمنە كچدی. روحم، كمال امنیتلە و سرورلە او آیتڭ ایچنە كیردی. اوت، آڭلادمكە، آیتڭ معنای صریحندن باشقە بر معنای اشاریسی بنی تسلّی ایتدیكە، سكونت بولدم و سكینت ویردی.

اوت، ناصلكە آیتڭ معنای صریحی، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامە دیر: "اگر اهل ضلالت آرقە چویروب، سنڭ شریعت و سنّتڭدن اعراض ایدوب قرآنی دیڭلەمزلرسە، مراق ایتمە! و دیكە: جناب حق بڭا كافیدر. اوڭا توكّل ایدییورم. سزڭ یرلریڭزە اتّباع ایدەجكلری یتیشدیرر. تخت سلطنتی هر شیئی محیطدر. نە عاصیلر، حدودندن قاچابیلیرلر و نە دە استمداد ایدنلر مددسز قالیرلر!"

اویلە دە، معنای اشاریسیلە دیركە: "ای انسان و ای انسانلرڭ رئیسی و مرشدی! اگر بتون موجودات سنی بیراقوب فنا یولندە عدمە كیدرسە، اگر ذی حیاتلر سندن مفارقت ایدوب ئولوم یولندە قوشارسە، اگر انسانلر سنی ترك ایدوب مزارستانە كیررسە، اگر اهل غفلت و ضلالت سنی دیڭلەمەیوب ظلماتە دوشرسە، مراق ایتمە! دیكە: جناب حق بڭا كافیدر. مادام او وار، هر شی وار. او حالدە، او كیدنلر عدمە كیتمەدیلر. اونڭ باشقە مملكتنە كیدییورلر. و اونلرڭ بدلنە او عرش عظیم صاحبی، نهایتسز جنودندن و عسكرلرندن باشقەلرینی كوندریر. و مزارستانە كیرنلر، محو اولمدیلر، باشقە عالمە كیدییورلر. اونلرڭ بدلنە باشقە وظیفەدارلری كوندریر. و ضلالتە دوشنلرە بدل، طریق حقّی تعقیب ایدەجك مطیع قوللرینی كوندرەبیلیر. مادام اویلەدر، او هر شیئە بدلدر. بتون اشیا، بر تك توجّهنە بدل اولاماز!" دیر.

ایشتە شو معنای اشاری واسطەسیلە، بڭا دهشت ویرن اوچ مدهش جنازە، باشقە شكل آلدیلر. یعنی هم حكیم، هم رحیم، هم عادل، هم قدیر بر ذات ذوالجلالڭ تحت تدبیر و ربوبیّتندە.. و حكمت و رحمتی ایچندە حكمتنما بر سیران، عبرتنما بر جولان، وظیفەدارانە بر سیاحت صورتندە بر سیر و سفردر، بر ترخیص و توظیفدركە، بویلە كائنات چالقانییور، كلییورلر، كیدییورلر.

[بشنجی نكتە] 〚 قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖی یُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ〛 آیت عظیمەسی، اتّباع سنّت نە قدر مهم و لازم اولدیغنی پك قطعی بر صورتدە اعلان ایدییور.

اوت، شو آیت كریمە، قیاسات منطقیّە ایچندە، قیاس استثنائی قسمنڭ اڭ قوّتلی و قطعی بر قیاسیدر. شویلەكە: ناصل منطقجە قیاس استثنائی مثالی

اولارق دینیلییور: "اگر كونش چیقسە، كوندوز اولاجق." مثبت نتیجە ایچون دینیلیر: "كونش چیقدی، اویلە ایسە نتیجە ویرییوركە، شیمدی كوندوزدر." منفی نتیجە ایچون دینیلییور: "كوندوز دگل، اویلە ایسە نتیجە ویرییوركە، كونش چیقمامش." منطقجە، بو مثبت و منفی ایكی نتیجە قطعیدرلر.

عینًا اویلە دە، شو آیت كریمە دیركە:

"اگر اللّٰهە محبّتڭز وارسە، حبیب اللّٰهە اتّباع ایدیلەجك. اگر اتّباع ایدیلمزسە، نتیجە ویرییوركە اللّٰهە محبّتڭز یوقدر." اگر محبّت اللّٰه وارسە، نتیجە ویرركە، حبیب اللّٰهڭ سنّت سنیّەسنە اتّباعی انتاج ایدر.

اوت، جناب حقّە ایمان ایدن، البتە اوڭا اطاعت ایدەجك. و اطاعت یوللری ایچندە اڭ مقبولی و اڭ مستقیمی و اڭ قیصەسی، بلا شبهە حبیب اللّٰهڭ كوستردیگی و تعقیب ایتدیگی یولدر.

اوت، بو كائناتی بو درجە انعامات ایلە طولدیران ذات كریم ذوالجمال، ذی شعورلردن او نعمتلرە قارشو شكر ایستەمسی، ضروری و بدیهیدر. هم بو كائناتی بو قدر معجزات صنعتیلە تزیین ایدن او ذات كریم ذوالجلال، البتە و بالبداهە، ذی شعورلر ایچندە اڭ ممتاز بریسنی كندینە مخاطب و ترجمان.. و عبادینە مبلّغ و امام یاپاجقدر. هم بو كائناتی حد و حسابە كلمز تجلّیات جمال و كمالاتنە مظهر ایدن او ذات جمیل ذوالكمال، البتە و بالبداهە، سودیگی و اظهارینی ایستەدیگی جمال و كمال و اسما و صنعتنڭ اڭ جامع و اڭ مكمّل مقیاس و مداری اولان بر ذاتە، هر حالدە اڭ اكمل بر وضعیت عبودیتی ویرەجك. و اونڭ وضعیتنی سائرلرینە نمونۀ امتثال ایدوب، هركسی اونڭ اتّباعنە سوق ایدەجك. تاكە او كوزل وضعیتی، باشقەلرندە دە كورونسون.

[الحاصل] محبّت اللّٰه، سنّت سنیّەنڭ اتّباعنی استلزام ایدوب، انتاج ایدر. نە موتلی او كیمسەیەكە، سنّت سنیّەیە اتّباعندن حصّەسی زیادە اولا! ویل او كیمسەیەكە، سنّت سنیّەیی تقدیر ایتمەیوب، بدعەلرە كیرمش اولا!

[آلتنجی نكتە] رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام فرمان ایتمش: [كُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ وَكُلُّ ضَلَالَةٍ فِی النَّارِ] یعنی 〚 اَلْیَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دٖینَكُمْ〛 آیتنڭ سرّیلە، قواعد شریعت غرّا.. و دساتیر سنت سنیّە، تمام و كمالنی بولدقدن صوڭرە، یڭی ایجادلرلە او دستورلری بگنمەمك.. ویاخود حاشا و كلّا ناقص كورمك حسّنی ویرن بدعەلری ایجاد ایتمك، ضلالتدر، آتشدر.

سنّت سنیّەنڭ مراتبی وار. بر قسمی واجبدر، ترك ایدیلمز. او قسم، شریعت غرّادە تفصیلاتیلە بیان ایدیلمش. اونلر محكماتدر. هیچ بر جهتدە تبدّل ایتمز.

بر قسمی دە، نوافل نوعندندر. نوافل قسمی دە، ایكی قسمدر. بر قسمی، عبادتە تابع اولان سنّت سنیّەلردر. اونلر دە شریعت كتابلرندە بیان ایدیلمشدر. اونلرڭ تغییری بدعتدر. دیگر قسمنە، » آداب« تعبیر ایدیلییوركە، سِیَرِ سنیّە كتابلرندە ذكر ایدیلمشدر. اونلرە مخالفتە، بدعە دینیلمز. فقط آداب نبویەیە بر نوع مخالفتدر و اونلرڭ نورندن و او حقیقی ادبدن استفادە ایتمەمكدر. بو قسم ایسە، عرف و عادات و معاملات فطریّەدە رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ تواترلە معلوم اولان حركاتنە اتّباع ایتمكدر.

مثلا، سویلەمك آدابنی كوسترن و ییمك و ایچمك و یاتمق كبی حالاتڭ آدابنڭ دستورلرینی بیان ایدن.. و معاشرتە تعلّق ایدن چوق سنّت سنیّەلر واردر. بو نوع سنّتلرە، » آداب« تعبیر ایدیلیر. فقط او آدابە اتّباع ایدن، عاداتنی عبادتە چویرر. او ادبدن مهم بر فیض آلیر. اڭ كوچك بر آدابڭ مراعاتی، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامی تخطّر ایتدیرییور، قلبە بر نور ویرییور.

سنّت سنیّەنڭ ایچندە اڭ مهم اولانلری، اسلامیت علامتلری اولان شعائرە تعلّق ایدن سنّتلردر. شعائر، عادتا حقوق عمومیّە نوعندن جمعیتە عائد بر عبودیتدر. بریسنڭ یاپمەسیلە، او جمعیّت عمومًا استفادە ایتدیگی كبی.. اونڭ تركیلە دە، عموم جماعت مسئول اولور. بو نوع شعائرە ریا كیرەمز و اعلان ایدیلیر. نافلە نوعندن دە اولسە، شخصی فرضلردن داها اهمّیتلیدر.

[یدنجی نكتە] سنّت سنیە، أدبدر. هیچ بر مسئلەسی یوقدركە، آلتندە بر نور، بر ادب بولونماسین. رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام فرمان ایتمش: [اَدَّبَنٖی رَبّٖی فَاَحْسَنَ تَاْدٖیبٖی] "ربّم بڭا ادبی كوزل بر صورتدە احسان ایتمش، ادبلندیرمش."

اوت، سِیَرِ نبویەیە دقّت ایدن و سنّت سنیّەیی بیلن، قطعیًّا آڭلاركە، جناب حق ادبڭ انواعنی، حبیبندەؐ جمع ایتمشدر. اونڭ سنّت سنیەسنی ترك ایدن، ادبی ترك ایدر. (بٖی اَدَبْ مَحْرُومْ بَاشَدْ اَزْ لُطْفِ رَبْ) قاعدەسنە ماصدق اولور، خسارتلی بر ادبسزلگە دوشر.

[سؤٓال] هر شیئی بیلن و كورن، و هیچ بر شی اوندن كیزلنەمەین علّام الغیوبە قارشو ادب ناصل اولور؟ سبب خجالت اولان حالتلر، اوندن كیزلنەمز. چونكە ادبڭ بر نوعی، تستّردر. موجب استكراه حالاتی ستر ایتمكدر. علّام الغیوبە قارشو تستّر اولاماز.

[الجواب] (اوّلا)، صانع ذوالجلال ناصلكە صنعتنی، كمال اهمّیتلە كوزل كوسترمك ایستەیور. و مستكره شیلری پردەلر آلتنە آلییور. و نعمتلرینە، او نعمتلری سوسلندیرمك جهتیلە نظر دقّتی جلب ایدییور. اویلە دە،