[اون یدنجی لمعە]

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 زَهرەدن كلمش (اون یدی نوطە) دن عبارتدر.

[مقدِّمە] بر زمان عنایت ربّانیە ایلە معرفت الٰهیەدە بر حركت فكریە و بر سیاحت قلبیە و بر انكشافات روحیەدە تظاهر ایدن بعض لمعات توحیدیّەیی، عربی اولارق نوطەلر صورتندە (زهرە، شعلە، حبّە، شمّە، ذرّە، قطرە) كبی رسالەلردە قید ایتمشدم. بو رسالەلر اوزون بر حقیقتڭ یالڭز بر اوجنی كوسترمك و پارلاق بر نورڭ یالڭز بر شعاعنی ارائە ایتمك طرزندە یازیلمشدی. یالڭز كندیمە برر خاطرە و برر اخطار شكلندە ایدی. باشقەلرڭ استفادەلری محدود قالمشدی. خصوصًا اڭ ممتاز و اڭ خاص قرداشلریمڭ قسم اعظمی عربی اوقومامشلر. بونلرڭ اصرارلری و الحاحلری اوزرینە، او نوطەلرڭ و او لمعەلرڭ قسمًا ایضاحلی و قسمًا قیصە مأٓلنی توركجە اولارق یازمغە مجبور اولدم.

شو نوطەلر و عربی رسالەلر، یڭی سعیدڭ اڭ اوّل حقیقت علمندن، بر درجە شهود صورتندە كوردیگی حقیقتلر اولوب، تغییر ایدیلمدن مأٓللری یازیلدی. اونڭ ایچون بعض جملەلری سائر سوزلردە ذكر ایدیلمكلە برابر بورادە دە ذكر ایدیلییور. بر قسمی دە، غایت مجمل اولمقلە برابر ایضاح ایدیلمەیور. تا لطافت اصلیّەسنی غائب ایتمەسین.

[زهرەنڭ نوطەلرندن برنجی نوطە] كندی نفسمە خطابًا دیمشدم: ای غافل سعید! بیلكە، شو عالمڭ فناسندن صوڭرە سڭا رفاقت ایتمەین و دنیانڭ خرابیلە سندن مفارقت ایدن بر شیئە قلبڭی باغلامق، سڭا لایق دگلدر. خصوصًا سنڭ عصریڭڭ انقراضیلە سنی ترك ایدوب آرقە چویرن، باخصوص برزخ سفرندە سڭا آرقداشلق ایتمەین و خصوصًا سنی قبر قاپوسنە قدر تشییع ایتمەین، خصوصًا بر ایكی سنە ظرفندە ابدی بر فراقلە سندن آیریلوب كناهلرینی سنڭ بوینڭە طاقان، خصوصًا سنڭ رغمڭە اولارق، حصولی آنندە سنی ترك ایدن فانی شیلرلە قلبڭی باغلامق، سنڭ ایچون كار عقل دگلدر.

اگر عقلڭ وارسە، اخروی انقلاباتدە، برزخٖی اطوارندە و دنیوی انقلاباتڭ مصادماتی آلتندە أزیلوب بوزولان و ابدی سفردە سڭا آرقداشلغە مقتدر اولمایان ایشلری بیراق، اهمّیت ویرمە! اونلرڭ زوالندن

كدرلنمە. سن كندی ماهیّتڭە باقكە، سنڭ لطیفەلرڭ ایچندە اویلە بر لطیفە واركە، ابددن و ابدی ذاتدن باشقەسنە راضی اولاماز. اوندن باشقەسنە توجّه ایدەمز. ماسواسنە تنزّل ایتمز. بتون دنیایی اوڭا ویرسەڭ، او فطری احتیاجی تطمین ایدەمز. او شی ایسە، سنڭ دویغولریڭڭ و لطیفەلریڭڭ سلطانیدر. فاطر حكیمڭ امرینە مطیع اولان او سلطانڭە اطاعت ایت، قورتول!

[ایكنجی نوطە] حقیقتدار بر رؤیادە كوردمكە، انسانلرە دییوردم: ای انسان! قرآنڭ دساتیرندندركە، جناب حقّڭ ماسواسندن هیچ بر شیئی اوڭا تعبّد ایدەجك درجەدە كندڭدن بیوك ظن ایتمە. هم سن كندیڭی، هیچ بر شیدن تكبّر ایدەجك درجەدە بیوك طوتما. چونكە مخلوقات، معبودیّتدن اوزاقلق نقطەسندە مساوی اولدقلری كبی، مخلوقیت نسبتندە دە بردرلر.

[اوچنجی نوطە] ای غافل سعید! بیلكە، غلط حسّ نوعندن، غایت موقّت دنیایی، لایموت و دائمی كورییورسڭ. اطرافڭە و دنیایە باقدیغڭ زمان بر درجە ثابت و مستمر كوردیگڭدن، فانی نفسڭی دە او نظرلە ثابت تلقّی ایتدیگڭدن، یالڭز قیامتڭ قوپاجغندن دهشت آلییورسڭ. كویا قیامتڭ قوپمەسنە قدر یاشایاجقسڭ كبی، یالڭز قیامتڭ قوپمەسندن قورقویورسڭ.

عقلڭی باشڭە آل. سن دە و سنڭ خصوصی دنیاڭ دە، دائمی زوال و فنا ضربەسنە معروضسڭز. سنڭ بو غلط حسّڭ و مغلطەڭ، شو مثالە بڭزركە: بر آدم، ألندە اولان آیینەسنی بر خانەیە ویا بر شهرە ویا بر باغچەیە قارشو طوتسە، مثالی بر خانە، بر شهر، بر باغچە او آیینەدە كورونور. ادنا بر حركت و كوچك بر تغیّر آیینەنڭ باشنە كلسە، او مثالی خانەدە و باغچەدە، هرج و مرج و قاریشیقلق دوشر. خارجدەكی حقیقی خانەنڭ ویا شهرڭ ویا باغچەنڭ دوام بقاسی سڭا فائدە ویرمز.

چونكە سنڭ الڭدەكی آیینەدەكی خانە و سڭا عائد شهر و باغچە، یالڭز آیینەنڭ سڭا ویردیگی مقیاس و میزان ایلەدر. سنڭ حیاتڭ و عمرڭ، بر آیینەدر. سنڭ دنیاڭڭ دیرگی و آیینەسی و مركزی، سنڭ عمرڭ و حیاتڭدر. هر دقیقەدە او خانەڭ و باغچەڭ و شهرڭ ئولمسی ممكن و خراب اولمسی محتمل اولدیغندن، هر دقیقە سنڭ باشڭە ییقیلاجق و سنڭ قیامتڭ قوپاجق بر وضعیتدەدر. مادام اویلەدر، سن بو حیاتڭە و دنیاڭە، چكەمدكلری و قالدیرامدقلری یوكلری یوكلتمە!

[دردنجی نوطە] ای سعید! بیلكە، اكثریتلە فاطر حكیمڭ عادتیدر: اهمّیتلی و قیمتدار شیلری عینیلە اعادە ایدر. یعنی، اكثر اشیانڭ مثلیلە تازەلنمەسی، موسملرڭ تبدّلندە و عصرلرڭ دگیشمەسندە او قیمتدار اهمّیتلی شیلری عینیلە اعادە ایدییور. یومی و سنوی و عصری حشرلرڭ عمومندە، شو قاعدۀ عادت اللّٰه اكثریتلە مطّرد كورونویور.

ایشتە بو ثابت قاعدەیە بناءً دیرز: مادام فنونڭ اتّفاقیلە و علومڭ شهادتیلە، خلقت شجرەسنڭ اڭ مكمّل میوەسی انساندر. و مخلوقات ایچندە اڭ اهمّیتلیسی انساندر. و موجودات ایچندە اڭ قیمتداری یینە انساندر. و انسانڭ بر فردی، سائر حیوانلرڭ بر نوعی حكمندەدر. البتە قطعی بر حدس ایلە حكم ایدیلیركە، حشر و نشر اكبردە بشرڭ هر بر فردی عینیلە، جسمیلە، اسمیلە، رسمیلە اعادە ایدیلەجكدر.

[بشنجی نوطە] شو نوطەدە آوروپە فنونی و مدنیّتی، اسكی سعیدڭ فكرندە بر درجە یرلشدیگی ایچون، یڭی سعید حركات فكریەدە سیر ایتدیگی زمان، آوروپەنڭ فنونی و مدنیّتی، او سیاحت قلبیەدە امراض قلبیەیە انقلاب ایدرك زیادە مشكلاتە مدار اولدیغندن، بالمجبوریە ذهننی سیلكەلەیوب، مزخرف فلسفەیی و سفیه مدنیّتی آتمق ایستركن، كندی روحندە آوروپە لهندە شهادت ایدن حسّیات نفسانیەیی صوصدیرمق ایچون، آوروپەنڭ شخص معنویسی ایلە بر جهتدە غایت قیصە و بر جهتدە كلەجك اوزون محاورەیە مجبور اولمشدر.

یاڭلیش آڭلاشیلماسین، آوروپە ایكیدر. بریسی، عیسویلك دین حقیقیسندن آلدیغی فیض ایلە حیات اجتماعیۀ بشریەیە نافع صنعتلری و عدالت و حقّانیتە خدمت ایدن فنونلری تعقیب ایدن آوروپەیە خطاب ایتمەیورم. بلكە فلسفۀ طبیعیە ظلمتیلە، مدنیتڭ سیّئٓاتنی محاسن ظن ایدرك، بشری سفاهتە و ضلالتە سوق ایدن بوزولمش ایكنجی آوروپەیە خطاب ایدییورم.

شویلەكە: او زمان، او سیاحت روحیّەدە، محاسن مدنیت و فنون نافعەدن باشقە مالایعنی و مضر فلسفەیی و مضر و سفیه مدنیّتی ألندە طوتان آوروپەنڭ شخص معنویسنە قارشو دیمشم:

بیل، ای ایكنجی آوروپە! سن صاغ ألڭ ایلە سقیم و ضلالتلی بر فلسفەیی، صول ألڭ ایلە دە سفیه و مضر بر مدنیّتی طوتوب دعوا ایدرسڭكە.. بشرڭ سعادتی بو ایكیسیلەدر. سنڭ بو ایكی ألڭ قیریلسین و شو ایكی پیس هدیەڭ، سنڭ باشڭی ییسین و یییەجك!

ای كفر و كفرانی طاغیتوب نشر ایدن بدبخت روح! عجبا هم روحندە، هم وجدانندە، هم عقلندە، هم قلبندە دهشتلی مصیبتلرلە مصیبتزدە اولمش و عذابە دوشمش بر آدمڭ جسمنڭ، ظاهری بر صورتدە، آلداتیجی بر زینت و ثروت ایچندە بولونمەسیلە سعادتی ممكن اولابیلیرمی؟ اوڭا مسعود دینیلەبیلیرمی؟

آیا، كورمییورمیسڭكە، بر آدمڭ جزئی بر امردن مأیوس اولمسی و وهمی بر املدن امیدینڭ كسیلمەسی و اهمّیتسز بر ایشدن انكسار خیالە اوغرامسی سببیلە، طاتلی خولیالر اوڭا آجیلاشییور، شیرین وضعیتلر اونی تعذیب ایدییور، دنیا اوڭا طار كلییور، زندان اولویور.

حالبوكە سنڭ شأٓمتڭلە، قلبنڭ اڭ درین كوشەلرندە و روحنڭ تا اساسندە ضلالت ضربەسنی ییین و او ضلالت جهتیلە بتون امللری انقطاعە اوغرایان و بتون ألملری اوندن نشئت ایدن بر بیچارە انسانە، هانكی سعادتی تأمین ایدییورسڭ؟ عجبا زائل، یالانجی بر جنّتدە جسمی بولونان و قلبی و روحی جهنّمدە عذاب چكن بر انسانە مسعود دینیلەبیلیرمی؟

ایشتە سن، بیچارە بشری بویلە باشدن چیقاردڭ. یالانجی بر جنّت ایچریسندە جهنّمی بر عذاب چكدیرییورسڭ.

ای بشرڭ نفس امّارەسی! بو تمثیلە باق. بشری نرەیە سوق ایتدیگڭی بیل.

مثلا، بزم اوڭمزدە ایكی یول وار. بریسندن كیدییورز. كورییورزكە، هر آدیم باشندە بیچارە، عاجز بر آدم بولونویور. ظالملر اونلرە هجوم ایدییورلر، ماللرینی و اشیالرینی غصب ایدییورلر، قلوبەجكلرینی خراب ایدییورلر، بعضًا دە یارەلایورلر. اویلە بر طرزدەكە، آجیناجق حاللرینە سما آغلایور. نرەیە باقسەڭ، حال بو منوال اوزرە كیدییور. او یولدە ایشیتیلن سسلر ظالملرڭ كورولتولری، مظلوملرڭ آغلاییشلری اولدیغندن، عمومی بر ماتم او یولی قاپلامش. انسان، انسانیّت جهتیلە غیرڭ المیلە دە متألّم اولدیغندن، حدسز بر ألمە كرفتار اولویور. حالبوكە وجدان بو درجە ألمە تحمّل ایدەمدیگندن، او یولدە كیدن، ایكی شیدن بریسنە مجبور اولاجق. یا انسانیتدن تجرّد ایدوب نهایتسز وحشتی التزام ایدەجك و اویلە بر قلبی طاشییاجقكە، كندی سلامتیلە برابر عمومڭ هلاكتی اونی متأثّر ایتمەسین. ویاخود قلبڭ و عقلڭ مقتضاسنی ابطال ایتسین.

ای سفاهت و ضلالتدە بوزولمش و عیسوی دینندن اوزاقلاشمش اولان ایكنجی آوروپە! دجّال كبی بر تك كوزی طاشییان كور دَهَاڭ ایلە، روح بشرە بو جهنّمی حالتی هدیە ایتدڭ! صوڭرە آڭلادڭكە، بو اویلە علاجسز بر علّتدركە، انسانی اعلای علّییندن، اسفل سافلینە آتار. حیواناتڭ اڭ بدبختی درجەسنە ایندیرر. بو علّتە قارشو بولدیغڭ یگانە علاج، موقّتًا ابطال حسّ خدمتنی كورن جاذبەدار اویونجاقلرڭ و اویوتوجی هوسات و فانطازیەلرڭدر. سنڭ بو علاجڭ، سنڭ باشڭی ییسین و یییەجك! ایشتە بشرە آچدیغڭ یول و ویردیگڭ سعادت، بو مثالە بڭزر.

ایكنجی یولكە، قرآن حكیم، هدایتیلە بشرە هدیە ایتمشدر. شویلەدر: كورییورزكە، او یولڭ هر منزلندە، هر مكانندە، هر شهرندە بر سلطان عادلڭ مستقیم عسكرلری هر طرفدە بولونویورلر، كزییورلر. آرا صیرە او سلطانڭ امریلە او عسكرلرڭ بر قسمنی ترخیص ایدییورلر. سلاحلرینی و آتلرینی و میری لوازماتلرینی آلییورلر، اونلرە اذن تذكرەسی ویرییورلر. او ترخیص اولونان نفرلر، چندان انسیّت ایتدكلری آت و سلاحلرینڭ تسلیم آلینمەسندن ظاهرًا محزون اولویورلر. فقط حقیقت نقطەسندە ترخیص ایلە مفرّح اولویورلر. سلطانڭ زیارتنە و پادشاهڭ پای تختنە دونمەلری و پادشاهی زیارت ایتمەلری جهتندە غایت ممنون اولویورلر.

بعضًا ترخیص مأمورلری عجمی بر نفرە راست كلییورلر. نفر اونلری طانیمایور. سلاحڭی تسلیم ایت! دییورلر. نفر دییور: بن پادشاهمڭ عسكری یم. اونڭ خدمتندەیم و اونڭ یاننە كیدەجگم. سزلر نەجی اولویورسڭز؟ اگر اونڭ اذن و رضاسی ایلە كلمش ایسەڭز، كوز و باش اوستنە كلدیڭز. امریڭزی كوستریڭز! یوقسە چكیلیڭز، بندن اوزاق اولیڭز. بن تك باشملە قالسەم، سزلر بیڭلر دخی اولسەڭز، سزڭلە دوگوشەجگم. كندی نفسم ایچون دگل. چونكە نفسم بنم دگل، بنم سلطانمڭدر. بلكە بندەكی نفسم و سلاحم، مالكمڭ امانتیدر. امانتی محافظە و سلطانمڭ حیثیتنی حمایە و عزّتنی وقایە ایچون سزە باش اگمیەجگم! دیر.

ایشتە او ایكنجی یولدەكی مدار سرور و سعادت اولان بیڭلر احوالدن بو حال بر نمونەدر. سائر احوالی سن قیاس ایت. بتون او ایكنجی یولڭ سفرندە، تولّدات نامندە بر سوینچ و شنلك ایلە بر تحشیدات و سوقیّات عسكریّە وار. و وفیّات نامندە سرور و موزیقە ایلە بر ترخیصات عسكریە كورونویوركە، ایشتە قرآن حكیم، بشرە بو یولی هدیە ایتمشدر. بو هدیەیی تام كیم قبول ایتسە، بویلە ایكی جهانڭ سعادتنە كیدن بو ایكنجی یولدە كیدر. نە كچمش شیدن محزون اولور و نە دە كلەجك شیدن خوف ایدر.

ای ایكنجی بوزوق آوروپە! سنڭ چوروك اساسسز اساسلریڭڭ بر قسمی شونلردركە: اڭ بیوك ملكدن اڭ كوچك سمگە قدر هر بر ذی حیات، كندی نفسنە مالكدر و كندی ذاتی ایچون چالیشیر و كندی لذّتی ایچون چابەلار. اونڭ بر حقّ حیاتی وار. غایۀ همّتی و هدفی و مقصدی، یاشامق و بقاسنی تأمین ایتمكدر دییورسڭ.

خالق كریمڭ كرم دستورلرندن و اركان كائناتدە كمال اطاعتلە امتثال ایدیلن دستور تعاونلە، نباتات حیواناتڭ امدادینە و حیوانات انسانلرڭ یاردیملرینە قوشمەلرندن تظاهر ایدن او عمومی قانونڭ رحیمانە، كریمانە جلوەلرینی جدال ظن ایدوب، حیات بر جدالدر دییە، احمقانە حكم ایتمشسڭ. عجبا او دستور تعاونڭ جلوەلرندن اولان، ذرّات طعامیّەنڭ كمال شوق ایلە بدن حجیرەلرینڭ غدالاندیریلمەسی ایچون قوشمەلری، ناصل بر جدال اولور؟ ناصل بر چارپیشمقدر؟ بلكە او امداد و او قوشمق، كریم بر ربّڭ امریلە بر تعاوندر.

هم سنڭ چوروك بر اساسڭ، هر شی كندی نفسنە مالكدر دییورسڭ. هیچ بر شی كندینە مالك اولمادیغنە قطعی بر دلیل شودركە: اسبابڭ ایچندە اڭ اشرفی و اختیار نقطەسندە اڭ كنیش ارادەلیسی، انساندر. حالبوكە بو انسانڭ دوشونمك، سویلەمك، ییمك، ایچمك كبی ظاهر افعال اختیاریەسنڭ یوز جزئندن اونڭ دست اختیاریسنە ویریلن و دائرۀ اقتدارینە كیرن، یالڭز مشكوك تك بر جزئدر. بویلە اڭ ظاهر فعلڭ یوز جزئندن، بر جزئنە مالك اولمایان، ناصل كندی نفسنە مالكدر دینیلیر؟

بویلە اڭ اشرف و اختیاری اڭ كنیش اولان انسانڭ بو درجە حقیقی تصرّفدن ألی باغلانمش بولونسە، سائر حیوانات و جمادات كندی كندینە مالكدر دیین، حیواندن داها زیادە حیوان، جماداتدن داها زیادە جامد و شعورسز اولدیغنی اثبات ایدر.

ای ایكنجی بوزوق آوروپە! سنی بو خطایە آتوب بو ورطەیە دوشورن، سنڭ بر كوزلی دهاڭدر. یعنی سنڭ خارقە، منحوس ذكاڭدر. او كور دَهَاڭ ایلە، هر شیئڭ خالقی اولان ربّڭی اونوتدڭ. موهوم بر طبیعتە استناد ایتدڭ. خالقڭ آثارینی اسبابە ویردڭ. او خالقڭ مالنی، باطل معبود اولان طاغوتلرە تقسیم ایتدڭ. شو نقطەدە و او دَهَاڭ نظرندە، هر بر ذی حیاتڭ، هر بر انسانڭ تك باشیلە حدسز اعدایە قارشو مقاومت ایتمسی و نهایتسز حاجاتڭ تحصیلنە چابالامەسی لازم كلیر.

ذرّە كبی بر اقتدار، اینجە تل كبی بر اختیار، زائل لمعە كبی بر شعور، چابوق سونر شعلە كبی بر حیات، چابوق كچر

دقیقە كبی بر عمر ایلە، او حدسز اعدا و حاجاتە قارشو طایانمەیە مجبور اولور. حالبوكە او بیچارە ذی حیاتڭ سرمایەسی، بیڭلر مطلوبلرندن بریسنە كافی كلمز. مصیبتە كرفتار اولدیغی زمان، صاغیر، كور اسبابدن باشقەسندن مدد بكلەمز، 〚 وَمَا دُعَٓاءُ الْكَافِرٖینَ اِلَّا فٖی ضَلَالٍ〛 سرّینە مظهر اولور.

ایشتە سنڭ قراڭلقلی دَهَاڭ، نوع بشرڭ كوندوزینی كیجەیە قلب ایتمش. یالڭز او صیقینتیلی، ظلملی و ظلمتلی كیجەیە ایصیندیرمق ایچون، او كیجەیی یالانجی، موقّت لامبەلرلە تنویر ایتدڭ. او لامبەلر، سرور ایلە بشرڭ یوزینە تبسّم ایتمییورلر. بلكە بشرڭ آغلاناجق آجی حاللرندەكی ابلهانە كولمەلرینە، او ایشیقلر مستهزیانە كولوب اگلنییورلر.

هم سنڭ شاكردلرڭ نظرندە، هر بر ذی حیات، ظالملرڭ هجومنە معروض، مسكین برر مصیبتزدەدرلر. دنیا بر ماتمخانۀ عمومیدر. دنیادەكی صدالر ئولوملردن، ألملردن كلن واویلالردر.

هم سندن تام درس آلان شاكردڭ، تام بر فرعون اولور. فقط اڭ خسیس بر شیئە عبادت ایدن و منفعت كوردیگی هر شیئی كندینە رب تلقّی ایدن بر فرعون ذلیلدر.

هم سنڭ شاكردڭ متمرّددر. فقط بر لذّتی ایچون نهایت ذلّتی قبول ایدن مسكین بر متمرّددر. خسیس بر منفعتی ایچون، شیطانڭ آیاغنی أوپر درجەدە آلچاقلق كوستریر.

هم جبّاردر، فقط قلبندە بر نقطۀ استناد بولامدیغی ایچون، ذاتندە غایت عاجز بر جبّار خودفروشدر.

هم او شاكردڭ غایۀ همّتی، هوسات نفسانیەیی تطمین و حمیّت و فداكارلق پردەسی آلتندە، كندی منفعت نفسنی آرایان.. و حرص و غرورینی تسكین ایتمەیە چالیشان و نفسندن باشقە جدّی اولارق هیچ بر شیئی سومەین، هر شیئی نفسنە فدا ایدن بر شیطان دسّاسدر.

امّا قرآنڭ خالص و تام شاكردی ایسە، بر عبددر. فقط اعظم مخلوقاتە قارشو عبودیتە تنزّل ایتمەین بر عبددر. هم جنّت كبی اڭ بیوك و اعظم بر منفعتی، غایۀ عبودیّت یاپمایان بر عبد عزیزدر. هم حلیم سلیمدر. فقط فاطر ذوالجلالندن باشقەسنە، اذنی و امری اولمادن تذلّل و تنزّل ایتمەین بر حلیم عالی همّتدر. هم فقیردر. فقط اونڭ مالك كریمی، اوڭا ایلریدە ادّخار ایتدیگی مكافات ایلە بر فقیر مستغنیدر. هم ضعیفدر. فقط قدرتی نهایتسز اولان سیّدینڭ قوّتنە استناد ایدن بر ضعیف قویدر.

قرآن، حقیقی بر شاكردینە جنّت ابدیّەیی دخی غایۀ مقصد یاپدیرمدیغی حالدە، بو زائل، فانی دنیایی اوڭا غایۀ مقصد هیچ یاپارمی؟ ایشتە ایكی شاكردڭ همّتلرینڭ نە درجە بربرندن فرقلی اولدقلرینی آڭلا!

هم فلسفۀ سقیمەنڭ شاكردلریلە، قرآن حكیمڭ تلمیذلرینڭ حمیّتكارلق و فداكارلقلرینی، بونڭلە موازنە ایدەبیلیرسڭ. شویلەكە:

فلسفەنڭ شاكردی، كندی نفسی ایچون قرداشندن قاچار و اونڭ علیهندە دعوا آچار.

قرآنڭ شاكردی ایسە، سماوات و ارضدەكی عموم صالح عبادی، كندینە قرداش تلقّی ایدر. و غایت صمیمی بر صورتدە اونلرە دعا ایدر و سعادتلریلە مسعود اولور. و روحندە اونلرە قارشو شدید بر علاقەیی حسّ ایدر. هم اڭ بیوك اولان عرشی و شمسی، مسخّر برر مأمور و كندی كبی عابد برر مخلوق تلقّی ایدر.

هم ایكی شاكردڭ علویت و انبساط روحلرینی، بوندن قیاس ایتكە: قرآن، كندی شاكردینڭ روحنە اویلە انبساط و علویت ویرركە، طقسان طقوز دانەلی تسبیحە بدل، طقسان طقوز اسمای الٰهیەنڭ جلوەلرینی كوسترن طقسان طقوز عالملرڭ ذرّاتنی، تسبیح دانەلری اولارق شاكردلرینڭ اللرینە ویرر. اورادلریڭزی بونڭلە اوقوییڭز! دیر.

ایشتە باق! قرآنڭ تلمیذلرندن شاە كیلانی؈ رفاعی؈ شاذلی؈ كبی شاكردلر، وردلرینی اوقودقلری وقت دیڭلە! باق، اللرندە سلسلۀ ذرّاتی و قطرات عددلرینی و مخلوقاتڭ عدد انفاسنی طوتمشلر، اونلرلە اورادلرینی اوقویورلر. جناب حقّی ذكر و تسبیح ایدییورلر.

ایشتە باق، قرآن معجز البیانڭ تربیەسنەكە، ناصل ادنا بر كدرلە و كوچك بر غملە باشی دونوب سرسملشن و كوچك بر میقروبە مغلوب اولان بو كوچك انسان، تربیۀ قرآنلە نە قدر تعالی ایدییور. و نە درجە لطائفی انبساط ایدییوركە، قوجە دنیا موجوداتنی، وردینە تسبیح اولمقدە قیصە كورویور. و جنّتی ذكر و وردینە غایە اولمقدە آز كوردیگی حالدە، كندی نفسنی جناب حقّڭ ادنا بر مخلوقنڭ اوستندە بیوك طوتمایور. نهایت عزّت ایچندە، نهایت تواضعی جمع ایدییور. فلسفە شاكردلرینڭ بوڭا نسبتًا نە درجە پست و آشاغی اولدیغنی قیاس ایدەبیلیرسڭ.

ایشتە فلسفۀ سقیمۀ آوروپائیەنڭ یك چشم اولان دهاسنڭ یاڭلیش كوردیگی حقیقتلری، ایكی جهانە باقان غیب آشنا

پارلاق ایكی كوزیلە ایكی سعادتە نظر ایدن و بشر ایچون ایكی عالمە ایكی ألیلە اشارت ایدن هُدای قرآنی دیركە:

ای انسان! سنڭ ألڭدە بولونان نفس و مالڭ، سنڭ ملكڭ دگلدر. بلكە سڭا امانتدر. او امانتڭ مالكی دە، هر شیئە قدیر، هر شیئی بیلیر بر رحیمِ كریمدر. او سنڭ یانڭدەكی ملكنی، سندن صاتون آلمق ایستەیور. تا سنڭ ایچون محافظە ایتسین، ضایع اولماسین. ایلریدە سڭا مهم بر فیئٓات ویرەجك.

سن، موظّف و مأمور بر عسكرسڭ. اونڭ نامیلە چالیش و اونڭ حسابیلە عمل ایت. او مالكڭ، محتاج اولدیغڭ شیلری سڭا رزق اولارق كوندرییور و سنڭ طاقتڭڭ یتمدیگی شیلردن سنی محافظە ایدر. سنڭ شو حیاتڭڭ غایەسی و نتیجەسی، او مالكڭ اسماسنە و شئوناتنە بر مظهریتدر. سڭا بر مصیبت كلدیگی وقت، 〚 اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَیْهِ رَاجِعُونَ〛 دی.

یعنی، ای مصیبت! بن مالكمڭ خدمتندەیم! اگر اونڭ اذن و رضاسیلە كلدڭسە، مرحبا، صفا كلدڭ! چونكە بر وقت، البتە اوڭا دونەجگز و اونڭ حضورینە كیدەجگز و اوڭا مشتاقز. مادام بر زمان هر حالدە بزی حیاتڭ تكالیفندن آزاد ایدەجكدر. هایدی ای مصیبت! او ترخیص و او آزاد ایتمك، سنڭ الڭلە اولسون، بن راضی یم. اگر بنم امانت محافظەسندە وظیفەپرورلگمی تجربە صورتندە سڭا امر و ارادە ایتمش دە، تسلیم اولمقلغمە اذن و رضاسی یوقسە، طاقتم یتدكجە، امین اولمایانە مالكمڭ امانتنی تسلیم ایتمم دیر.

ایشتە بیڭدن بر نمونە اولارق، دهای فلسفینڭ و هُدای قرآنینڭ ویردكلری درسلرڭ درجەلرینە باق. اوت، ایكی طرفڭ حقیقت حالی، سابقًا بیان ایدیلن طرز ایلە كیدییور.

فقط هدایت و ضلالتدە انسانلرڭ درجەلری متفاوتدر. غفلتڭ مرتبەلری مختلفدر. هركس هر مرتبەدە بو حقیقتی تمامیلە حسّ ایدەمز. چونكە غفلت، حسّی ابطال ایدییور. و بو زماندە غفلت، اویلە بر درجەدە ابطال حسّ ایتمشكە، بو الیم ألمڭ آجیسنی اهل مدنیت حسّ ایتمەیور. فقط حسّاسیّت علمیّەنڭ تزایدیلە.. و هر كوندە اوتوز بیڭ جنازەیی كوسترن موتڭ ایقاظاتیلە، او غفلت پردەسی پارچەلانییور. اجنبیلرڭ طاغوتلریلە و فنون طبیعیّەلریلە ضلالتە كیدنلرە.. و اونلری كور كورینە تقلید ایدوب اتّباع ایدنلرە، بیڭلرلە نفرین و تأسّفلر!

ای بو وطن كنچلری! فرنكلرڭ تقلیدینە چالیشماییڭز! آیا، آوروپەنڭ سزە ایتدكلری حدسز ظلم و عداوتلرندن صوڭرە، سزلر هانكی عقل ایلە اونلرڭ سفاهت و باطل افكارلرینە اتّباع ایدییورسڭز و اونلرە امنیت ایدییورسڭز؟ یوق! یوق! اونلری سفیهانە تقلید ایدنلر، اونلرە اتّباع دگل، بلكە شعورسز اولارق اونلرڭ صفنە التحاق ایدوب، هم كندی كندیڭزی، هم قرداشلریڭزی اعدام ایدییورسڭز.

آگاه اولیڭز! سزلر بویلە اخلاقسزجە اتّباع ایتدكجە، حمیّت دعواسندە یالانجیلق ایدییورسڭز! چونكە شو صورتدەكی اتّباعڭز، ملّیتڭزە قارشو بر استخفافدر. و ملّتڭزلە بر استهزادر! (هَدٰینَا اللّٰهُ وَاِیَّاكُمْ اِلٰی صِرَاطٍ مُسْتَقٖیمٍ)

[آلتنجی نوطە] ای كافرلرڭ چوقلقلرندن و اونلرڭ بعض حقائق ایمانیەنڭ انكارندەكی اتّفاقلرندن تلاشە دوشن و اعتقادینی بوزان بیچارە انسان! بیلكە، قیمت و اهمّیت، كمیّتدە و عدد چوقلغندە دگلدر. چونكە انسان اگر انسان اولمازسە شیطان بر حیوانە انقلاب ایدر. انسان، بعض فرنكلر و فرنك مشربلیلر كبی احتراصات حیوانیەدە ترقّی ایتدكجە، داها شدّتلی بر حیوانیت مرتبەسنی آلیر.

سن كورییورسڭكە، حیواناتڭ كمیّت و عدد اعتباریلە حدسز بر چوقلغی واركن.. و اوڭا نسبتًا انسان غایت آز ایكن، انسان، عموم انواع حیوانات اوستندە سلطان و خلیفە و حاكم اولمشدر.

ایشتە مضر كافرلر و كافرلرڭ یولندە كیدن سفیهلر، جناب حقّڭ حیواناتندن بر نوع خبیثدرلركە، فاطر حكیم، اونلری دنیانڭ اعماری ایچون خلق ایتمشدر. و مؤمن عبادینە ایتدیگی نعمتلرڭ درجەلرینی بیلدیرمك ایچون، اونلری بر واحد قیاسی یاپمشدر. عاقبتدە مستحق اولدقلری جهنّمە تسلیم ایدەجكدر.

ایشتە او كفّارڭ و اهل ضلالتڭ بر حقیقت ایمانیەیی انكار و نفی ایتمكدە قوّتلری یوقدر. چونكە نفی سرّیلە اتّفاقلری قوّتسزدر. بیڭ نفی ایدیجیلر، بر تك حكمندەدر. مثلا، بتون استانبول اهالیسی رمضانڭ باشندە آیی كورمدكلرندن نفی ایتسەلر، ایكی شاهدڭ اثباتیلە او جَمِّ غَفٖیرڭ نفی و اتّفاقی سقوط ایدر. مادام كفر و ضلالتڭ ماهیّتی نفیدر، انكاردر، جهلدر، عدمدر. كفّارڭ كثرتلە اتّفاقی اهمّیتسزدر. اهل حقّڭ، حق و ثابت و ثبوتی اثبات اولونان مسائل ایمانیەدە شهودە استناد ایدن ایكی مؤمنڭ حكمی، او حدسز اهل ضلالتڭ اتّفاقنە راجح اولور، غلبە ایدر. بو حقیقتڭ سرّی شودركە:

نفی ایدنلرڭ دعوالری صورتًا بر ایكن، متعدّددر. بربریلە اتّحاد ایدەمزلركە، قوّتلنسین. اثبات ایدیجیلرڭ دعوالری ایسە اتّحاد ایدییور، بربرندن قوّت آلیر. چونكە كوگدەكی هلال رمضانی كورمەین دیركە: بنم نظرمدە آی یوقدر.. بنم یانمدە كورونمییور دیر. باشقەسی دە نظرمدە یوقدر دیر. داها باشقەسی دە اویلە دیر. هر بری كندی نظرمدە یوقدر دیر. هر برینڭ نظرلری آیری آیری و نظرە پردە اولان اسباب دخی آیری آیری اولدیغی ایچون، دعوالری دە آیری آیری اولور. بربرینە قوّت ویرەمز.

فقط اثبات ایدنلر، بنم نظرمدە و كوزمدە هلال وار دیمییورلر. بلكە نفس الامردە كوك یوزندە هلال واردر، كورونویور دیر. كورنلر، بتون عین دعوایی نفس الامردە واردر دیر.

دیمك اثبات ایدنلرڭ بتون دعوالری بردر. نفی ایدنلرڭ نظرلری آیری آیری اولدیغندن، دعوالری دە آیری آیری اولور. نفس الامرە حكم ایدەمییورلر. چونكە نفس الامردە نفی، اثبات ایدیلمز. چونكە احاطە لازمدر. (وَالْعَدَمُ الْمُطْلَقُ لَا یُثْبَتُ اِلَّا بِمُشْكِلَاتٍ عَظٖیمَةٍ) بر قاعدۀ اصولدر.

اوت، بر شیئی دنیادە وار دیسەڭ، یالڭز او شیئی كوسترمك كافیدر. اگر یوق دییوب نفی ایتسەڭ، بتون دنیایی ألەیوب كوسترمك لازم كلیركە، تا او نفی اثبات ایدیلسین.

ایشتە بو سرّە بناءً، اهل كفرڭ بر حقیقتی نفی ایتمسی ایسە، بر مسئلەیی حل ایتمك ویاخود طار بر دلیكدن كچمك ویاخود بر خندقدن آتلامق كبیدركە، بیڭ دە، بر دە، بردر. چونكە بربرینە یاردیمجی اولامازلر. فقط، اثبات ایدنلر نفس الامردە حقیقت حالە باقدقلری ایچون، مدّعالری اتّحاد ایدییور. قوّتلری بربرینە یاردیم ایدییور. بو حال بیوك بر طاشڭ قالدیریلمەسنە بڭزركە، نە قدر اللر یاپیشسە، داها زیادە قالدیریلمەسی قولای اولور. بربرندن قوّت آلیر.

[یدنجی نوطە] ای مسلمانلری دنیایە شدّتلە تشویق ایدن.. و صنعت و ترقّیات اجنبیەیە جبرًا سوق ایدن بدبخت حمیتفروش! دقّت ایت، بو ملّتڭ بعضیلرینڭ دین ایلە باغلاندقلری رابطەلری قوپماسین! اگر بویلە احمقانە و كور كورینە طوپوزلرڭ آلتندە بعضیلرڭ دیندن رابطەلری قوپسە، او وقت او دینسزلر حیات اجتماعیەدە بر سمّ قاتل حكمندە ضرر ویرەجكلر.

چونكە مرتدڭ وجدانی تمامًا بوزولدیغندن، او مرتد، حیات اجتماعیەیە زهر اولور. اوندندركە علم اصولدە، "مرتدڭ حقّ حیاتی یوقدر. كافر، ذِمّٖی اولسە ویا مصالحە ایتسە، حقّ حیاتی واردر." بو دە اصول شریعتڭ بر دستوریدر.

هم مذهب حنفیدە اهل ذِمّەدن اولان بر كافرڭ شهادتی مقبولدر. فقط فاسق اولان، مردود الشّهادتدر. چونكە فاسق، خائندر.

ای بدبخت، فاسق آدم! فاسقلرڭ كثرتنە باقوب آلدانما. و اكثریتڭ افكاری بنملە برابردر دیمە. چونكە فاسق آدم، فسقی ایستەیەرك و بالذّات طلب ایدوب یاپماز. بلكە ایچنە دوشمش، چیقامایور. هیچ بر فاسق یوقدركە، صالح اولمەسنی تمنّی ایتمەسین. و آمرینی و رئیسنی متدیّن كورمك ایستەمەسین. الّاكە، اَلْعِیَاذُ بِاللّٰهْ! ارتداد ایدە. وجدانی تفسّخ ایدە. ییلان كبی زهرلەمكدن لذّت آلا.

ای دیوانە باش و بوزوق قلب! ظن ایدرمیسڭكە مسلمانلر، دنیایی سومییورلر. ویاخود دنیایی دوشونمدكلرندن فقیر حالە دوشمشلر و ایقاظە محتاجدرلر. تاكە، دنیادن حصّەلرینی اونوتماسینلر.

سنڭ ظنّڭ یاڭلیشدر. تخمینڭ خطادر. بلكە حرص شدّتلنمش، اونڭ ایچون مسلمانلر فقیر حالە دوشویورلر. چونكە مؤمندە حرص، سبب خسارت و سفالتدر. (اَلْحَرٖیصُ خَٓائِبٌ خَاسِرٌ) ضروب امثال حكمنە كچمشدر.

اوت، انسانی دنیایە چاغیران و سوق ایدن اسباب چوقدر. باشدە نفسی و هواسی و احتیاجی و حواسّی و دویغولری و شیطانی و دنیانڭ صوری طاتلیلغی و سنڭ كبی فنا آرقداشلری و داها چوق داعیلری واردر. حالبوكە باقی اولان آخرتە و اوزون اولان حیات ابدیەیە دعوت ایدن آزدر. اگر سندە بو بیچارە ملّتە قارشو ذرّە مقدار حمیّت وارسە.. و علوّ همّتدن دم اوردیغڭ یالان دگلسە، حیات باقیەیە دعوت ایدن آزلرە امداد ایتمك لازم كلیر. یوقسە، او آز داعیلری صوصدیروب، چوقلرە یاردیم ایتسەڭ، شیطانە آرقداش اولورسڭ.

آیا، ظن ایدرمیسڭكە، بو ملّتڭ فقر حالی، دیندن كلن بر زهد.. و ترك دنیادن كلن بر تنبللكدن نشئت ایدییور. خیر، بو ظنّڭدە خطا ایدییورسڭ. عجبا كورمییورمیسڭ، چین و هنددەكی مجوسی و براهمە.. و آفریقەدەكی زنجیلر كبی، آوروپەنڭ تسلّطی آلتنە كیرن ملّتلر بزدن داها فقیردرلر. هم كورمییورمیسڭكە، ضروری قُوتْدن زیادەسی مسلمانلرڭ ألندە بیراقیلمایور. یا آوروپە كافر ظالملری ویا آسیە منافقلری، دسیسەلرلە یا چالییورلر ویا غصب ایدییورلر.

اگر سزڭ بویلە جبرًا اهل ایمانی میمسز مدنیتە سوق ایتمكدەكی مقصدیڭز، مملكتدە آسایش و امنیّتی تأمین و قولایجە ادارە ایتمك ایسە، قطعیًّا بیلیڭزكە، خطا ایدییورسڭز! یاڭلیش یولە سوق ایدییورسڭز. چونكە اعتقادی صارصیلمش،

اخلاقی بوزولمش یوز فاسقڭ ادارەسی و اونلر ایچندە آسایشڭ تأمینی، بیڭلرلە اهل صلاحڭ ادارەسندن داها مشكلدر.

ایشتە بو اساسلرە بناءً، اهل اسلام دنیایە و حرصە سوق اولونمغە و تشویق ایدیلمەیە محتاج دگلدرلر. ترقّیات و آسایشلر بونڭلە تأمین ایدیلمز. بلكە مساعیلرڭ تنظیمنە و مابینلرندەكی امنیّتڭ تأسیسنە و تعاون دستورینڭ تسهیلنە محتاجدرلر. بو احتیاج دە، دینڭ أوامر قدسیەسیلە و تقوا و صلابت دینیّە ایلە اولور.

[سكزنجی نوطە] ای سعی و عملدەكی لذّت و سعادتی بیلمەین تنبل انسان! بیلكە، جناب حق كمال كرمندن، خدمتڭ مكافاتنی خدمت ایچندە درج ایتمشدر. عملڭ اجرتنی، نفس عمل ایچنە قویمشدر. ایشتە بو سرّ ایچوندركە، موجودات، حتّی بر نقطۀ نظردە جامدات دخی، أوامر تكوینیە تعبیر ایدیلن خصوصی وظیفەلرندە كمال شوق ایلە و بر چشید لذّت ایلە أوامر ربّانیەیە امتثال ایدییورلر. آریدن، سینكدن، طاووقدن طوت، تا شمسە و قمرە قدر هر شی، كمال لذّتلە وظیفەلرینە چالیشییورلر. دیمك خدمتلرندە بر لذّت واركە، عقللری اولمدیغندن، عاقبتی و نتیجەلری دوشونمدن مكمّل وظیفەلرینی ایفا ایدییورلر.

اگر دیسەڭ: ذی حیاتدە لذّت قابلدر. جماداتدە ناصل شوق و لذّت اولابیلیر؟

[الجواب] جمادات، كندی حسابلرینە دگل، اونلرە تجلّی ایدن اسمای الٰهیە حسابنە بر شرف، بر مقام، بر كمال، بر كوزللك، بر انتظام ایسترلر و آرایورلر. و او وظیفۀ فطریّەلرینڭ امتثالندە، نور الانوارڭ اسملرینە برر معكس، برر آیینە حكمنە كچدكلرندن تنوّر ایدرلر، ترقّی ایدرلر.

مثلا، ناصلكە بر قطرە صو و بر ذرّەجك جام پارچەسی، ذاتندە ضیاسز و اهمّیتسز ایكن، صافی قلبلریلە كونشە یوزلرینی چویرسەلر، او وقت او اهمّیتسز و ضیاسز قطرە و جام پارچەسی، كونشڭ بر نوع عرشی اولورلر. سنڭ یوزیڭە دە تبسّم ایدرلر.

ایشتە بو مثال كبی ذرّات و موجودات، جمال مطلق و كمال مطلق صاحبی اولان ذات ذوالجلالڭ اسملرینە "وظیفەپرورلك جهتندە" آیینە اولمەلریلە، او قطرە و او ذرّەجك شیشە كبی، غایت آشاغی بر درجەدن، غایت یوكسك بر درجۀ ظهورە و تنوّرە چیقییورلر.

مادام وظیفە جهتندە غایت نورانی و یوكسك بر مقام آلییورلر. لذّت ممكن و قابل ایسە، یعنی حیات عامّەدن

حصّەدار ایسەلر، غایت لذّتلە او وظیفەلری كورویورلر، دینیلەبیلیر. وظیفەدە لذّت بولوندیغنە اڭ ظاهر بر دلیل، سن كندی اعضا و دویغولریڭڭ خدمتلرینە باق. هر برینڭ بقای شخصی و بقای نوعی ایچون ایتدكلری خدمتلرندە آیری آیری لذّتلری وار. نفس خدمت، اونلرە بر تلذّذ حكمنە كچییور. حتّی خدمتی ترك ایتمك، او عضوڭ بر نوع عذابیدر.

هم اڭ ظاهر بر دلیل دخی، خروس و یاورولی طاووق كبی حیواناتڭ وظیفەلرندە كوستردكلری فداكارانە و مردانە وضعیتلردر. خروس آچ اولدیغی حالدە، طاووقلری نفسنە ترجیح ایدر. بولدیغی رزقە اونلری چاغیرر. ییمز، اونلرە ییدیرر. و بر شوق و افتخار و تلذّذلە او وظیفەیی كوردیگی كورونور. دیمك او خدمتدە، ییمكدن فضلە بر لذّت آلیر. هم كوچك یاورولرینە چوبانلق ایدن طاووق دخی، یاورولرینڭ حیاتی ایچون روحنی فدا ایدر، ایتە آتیلیر. كندی آچ قالیر، یاورولرینی طویورور. دیمك او خدمتدە اویلە بر لذّت آلیركە، آچلق آجیسنە و ئولومڭ ألمنە، او لذّتی ترجیح ایدر، زیادە كلیر.

حیوانی والدەلر، یاورولری كوچك ایكن وظیفەلری بولوندیغندن، لذّتلە حمایەیە چالیشیرلر. یاورولر بویودكدن صوڭرە او وظیفە قالقار، لذّت دە كیدر. حتّی والدەسی، بعضًا یاوروسنی دوگر، الندەكی دانەیی آلیر، ییر. یالڭز انسان نوعندەكی والدەلرڭ وظیفەلری، بر درجە دوام ایدر. چونكە انسانلردە ضعف و عجز اعتباریلە دائما بر نوع چوجقلق حالی وار. هر وقتدە شفقتە محتاجدرلر.

ایشتە حیواناتڭ خروس كبی چوبانلق ایدن ارككلرینە و طاووق كبی والدەلرینە باق، آڭلاكە:

بونلر كندی حسابلرینە و كندی ناملرینە، كندی كماللری ایچون او وظیفەیی كورمییورلر. چونكە حیاتلرینی وظیفەدە لازم كلسە، فدا ایدییورلر. بلكە او وظیفەلری، اونلری او وظیفە ایلە توظیف ایدن و او وظیفە ایچندە رحمتیلە بر لذّت درج ایدن منعم كریمڭ حسابنە و فاطر ذوالجلالڭ نامنە كورویورلر.

هم نفس خدمتدە اجرت بولوندیغنە بر دلیل دە شودركە: نباتات و اشجار، بر نوع شوق و لذّتی احساس ایدن بر طور ایلە، فاطر ذوالجلالڭ امرینە امتثال ایدییورلر. چونكە طاغیتدقلری كوزل قوقولر و مشتریلرڭ نظرلرینی جلب ایدەجك زینتلرلە سوسلنمەلری و سنبللنمەلری.. و میوەلری ایچون چوروینجەیە قدر كندیلرینی فدا ایتمەلری، اهل دقّتە كوستریركە، اونلرڭ امر الٰهینڭ امتثالندە اویلە بر لذّتلری واركە، نفسلرینی محو ایدوب چوروتویورلر.