[اون سكزنجی لمعە]

بو لمعە، برنجی كرامت علویە اولوب، غیبی كراماتدن بحث ایدن سكّۀ تصدیق غیبی مجموعەسنڭ ١٣٢ نجی صحیفەسندن ١٤٢ نجی صحیفەسنە قدر یازیلمش اولدیغندن، بورایە درج ایدیلمەمشدر.

[اون طوقوزنجی لمعە ]

اقتصاد رسالەسیدر.

اقتصاد و قناعتە.. و اسراف و تبذیرە دائردر.

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ٭ كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا〛 شو آیت كریمە، اقتصادە قطعی امر ایدوب، اسرافدن نهیِ صریح صورتندە منع ایتمكلە، غایت مهم بر درس حكمت ویرییور. شو مسئلەدە (یدی نكتە) وار.

[برنجی نكتە] خالق رحیم، نوع بشرە ویردیگی نعمتلرڭ مقابلندە شكر ایستەیور. اسراف ایسە، شكرە ضددر. نعمتە قارشو خسارتلی بر استخفافدر. اقتصاد ایسە، نعمتە قارشو تجارتلی بر احترامدر. اوت، اقتصاد هم بر شكر معنوی، هم نعمتلردە رحمت الٰهیەیە قارشو بر حرمت، هم قطعی بر صورتدە سبب بركت، هم بدنە پرهیز كبی بر مدار صحّت، هم معنوی دیلنجیلك ذلّتندن قورتاراجق بر سبب عزّت، هم نعمت ایچندەكی لذّتی حسّ ایتمگە.. و ظاهرًا لذّتسز كورونن نعمتلردەكی لذّتی طاتمغە قوّتلی بر سببدر. اسراف ایسە، مذكور حكمتلرە مخالف اولدیغندن، وخیم نتیجەلری واردر.

[ایكنجی نكتە] فاطر حكیم، انسانڭ وجودینی مكمّل بر سرای صورتندە و منتظم بر شهر مثالندە یاراتمش. آغیزدەكی قوّۀ ذائقە بر قاپوجی، اعصاب و طمارلر تلەفون و تلغراف تللری كبی، قوّۀ ذائقە ایلە و مركز وجوددەكی معدە ایلە بر مدار مخابرەلریدر. آغیزە كلن مادّەیی او طمارلرلە خبر ویرر. بدنە و معدەیە لزومی یوقسە، "یاساقدر!" دیر، طیشاری یە آتار. بعضًا دە بدنە منفعتی اولمامقلە برابر، ضررلی و آجی ایسە، همن طیشاری یە آتار. یوزینە توكورور.

ایشتە مادام آغیزدەكی قوّۀ ذائقە بر قاپوجیدر. معدە ایسە، جسدڭ ادارەسی نقطەسندە بر افندی و بر حاكمدر. او سرایە ویاخود او شهرە كلن و سرایڭ حاكمنە ویریلن هدیەنڭ یوز درجە قیمتی وارسە، قاپوجی یە بخشش نوعندن، آنجق بش درجەسی موافق اولور. فضلە اولاماز. تاكە قاپوجی غرورلانوب،

باشدن چیقماسین. وظیفەسنی اونوتماسین. فضلە بخشش ویرن اختلالجیلری سرای داخلنە صوقماسین.

ایشتە بو سرّە بناءً، شیمدی ایكی لقمە فرض ایدییورز. بر لقمە، پینیر و یومورطە كبی مغدّی مادّەدن قرق پارە.. دیگر لقمە، اڭ اعلا باقلاوەدن اون غروش اولسە، بو ایكی لقمە آغیزە كیرمدن، بدن اعتباریلە فرقلری یوقدر، مساویدرلر. بوغازدن كچدكدن صوڭرە دە، جسد بسلەمەسندە یینە مساویدرلر. بلكە بعضًا قرق پارەلق پینیر، داها أیی بسلر. یالڭز آغیزدەكی قوّۀ ذائقەیی اوخشامق نقطەسندە یاریم دقیقە بر فرق وار. یاریم دقیقە خاطری ایچون قرق پارەدن اون غروشە چیقمق، نە قدر معناسز و ضررلی بر اسراف اولدیغی قیاس ایدیلسین.

شیمدی سرای حاكمنە كلن هدیە قرق پارە اولمقلە برابر، قاپوجی یە طقوز دفعە فضلە بخشش ویرمك، قاپوجی یی باشدن چیقاریر، "حاكم بنم" دیدیرتیر. كیم فضلە بخشش و لذّت ویرسە، اونی ایچری یە صوقاجق. اختلال ویرەجك، یانغین چیقاراجق. "امان دوقتور كلسین، حرارتمی تسكین ایتسین، آتشمی سوندیرسون!" دیدیرمەیە مجبور ایدەجك.

ایشتە اقتصاد و قناعت، حكمت الٰهیەیە توفیق حركتدر. قوّۀ ذائقەیی قاپوجی حكمندە طوتوب، اوڭا كورە بخشش ویرر. اسراف ایسە، او حكمتە ضد حركت ایتدیگی ایچون چابوق طوقات ییر. معدەیی قاریشدیرر، اشتهای حقیقی یی غائب ایدر. تنوّعُ اَطْعِمَەدن كلن صنعی بر اشتهای كاذبە ایلە ییدیرر. هضمسزلغە سببیت ویرر خستە ایدر.

[اوچنجی نكتە] سابق ایكنجی نكتەدە، "قوّۀ ذائقە قاپوجیدر" دیدك. اوت.. اهل غفلت و روحًا ترقّی ایتمەین و شكر مسلگندە ایلری كیتمەین انسانلر ایچون بر قاپوجی حكمندەدر. اونڭ تلذّذی خاطری ایچون اسرافاتە.. و بر درجەدن اون درجە فیئٓاتە چیقمامق كركدر. فقط حقیقی اهل شكرڭ و اهل حقیقتڭ و اهل قلبڭ قوّۀ ذائقەسی، (آلتنجی سوزدەكی موازنەدە بیان ایدیلدیگی كبی) رحمت الٰهیەنڭ مطبخلرینە بر ناظر.. و بر مفتّش حكمندەدر. او قوّۀ ذائقەدەكی طعاملر عددنجە میزانجقلرلە، نعمت الٰهیەنڭ انواعنی طارتمق و طانیمق.. و بر شكر معنوی صورتندە جسدە و معدەیە خبر ویرمكدر.

ایشتە بو صورتدە قوّۀ ذائقە، یالڭز مادّی جسدە باقمییور. بلكە قلبە و روحە و عقلە دخی باقدیغی جهتلە، معدەنڭ فوقندە حكمی وار، مقامی وار. اسراف ایتمەمك شرطیلە و صرف وظیفۀ شكرانیەیی یرینە كتیرمك.. و انواع نعم الٰهیەیی حسّ ایدوب طانیمق قیدیلە.. و مشروع اولمق و ذلّت و دیلنجیلگە وسیلە اولمامق شرطیلە، لذّتنی تعقیب ایدەبیلیر. و او قوّۀ ذائقەیی طاشییان لسانی شكردە استعمال ایتمك ایچون لذیذ طعاملری ترجیح ایدەبیلیر.

[بو حقیقتە اشارت ایدن بر حادثە و بر كرامت غوثیە ]

بر زمان حضرت غوث اعظم شیخ كیلانینڭ تربیەسندە، نازدار، اختیارە بر خانمڭ بر تك اولادی بولونویورمش. او محترم اختیارە، كیتمش اوغلنڭ حجیرەسنە. باقمشكە اوغلی، بر پارچە قورو سیاه اكمك یییور. او ریاضتدن ضعیفلامش. والدەسنڭ شفقتنی جلب ایتمش. والدەسی اوڭا آجیمش. صوڭرە حضرت غوثڭ یاننە شكوا ایچون كیتمش. باقمشكە حضرت غوث، قیزارتیلمش بر طاووق یییور. نازدارلغندن دیمش: "یا استاد! بنم اوغلم آچلقدن ئولویور. سن طاووق یییورسڭ!"

حضرت شیخ طاووغە دیمش: (قُمْ بِاِذْنِ اللّٰهِ) او پیشمش طاووغڭ كمیكلری طوپلانوب، طاووق اولارق ییمك قابندن طیشاری آتیلدیغنی، معتمد و موثوق چوق ذاتلردن، حضرت غوث كبی كرامات خارقەیە مظهریتی دنیاجە مشهور بر ذاتڭ بر كرامتی اولارق، معنوی تواترلە نقل ایدیلمش. حضرت غوث دیمش: "نە وقت سنڭ اوغلڭ دە بو درجەیە كلیرسە، او زمان او دە طاووق ییسین!"

ایشتە حضرت غوثڭ بو امرینڭ معناسی شودركە: "نە وقت سنڭ اوغلڭ دە روحی جسدینە، قلبی نفسنە، عقلی معدەسنە حاكم اولورسە و لذّتی شكر ایچون ایستەسە، او وقت لذیذ شیلری یییەبیلیر."

[دردنجی نكتە] "اقتصاد ایدن، معیشتجە عائلە بلاسنی چكمز" مأٓلندەكی [لَا یَعُولُ مَنِ اقْتَصَدَ] حدیث شریفنڭ سرّیلە، اقتصاد ایدن، معیشتجە عائلە زحمت و مشقّتنی چوق چكمز. اوت، اقتصاد قطعی بر سبب بركت و مدار حسن معیشت اولدیغنە او قدر دلیللر واركە، حد و حسابە كلمز.

ازجملە، بن كندی شخصمدە كوردیگم و بڭا خدمت و آرقداشلق ایدن ذاتلرڭ شهادتیلە دییورمكە، اقتصاد واسطەسیلە بعضًا برە اون بركت كوردم و آرقداشلرم كوردیلر. حتّی طقوز سنە اوّل، بنملە برابر بوردورە نفی ایدیلن رئیسلردن بر قسمی، پارەسزلقدن ذلّت و سفالتە دوشمەمكلگم ایچون، زكاتلرینی بڭا قبول ایتدیرمەیە چوق چالیشدیلر. بن او زنكین رئیسلرە دیدم: "كرچە پارەم پك آزدر، فقط اقتصادم وار. قناعتە آلیشمشم. بن سزدن داها زنكینم!" مكرّر و مصرّانە تكلیفلرینی رد ایتدم. جای دقّتدركە، ایكی سنە صوڭرە، بڭا زكاتلرینی تكلیف ایدنلرڭ بر قسمی، اقتصادسزلق یوزندن بورچلاندیلر. للّٰە الحمد، اونلردن یدی سنە صوڭرەیە قدر او آز پارە، اقتصاد بركتیلە بڭا كافی كلدی. بنم یوز صویمی دوكدیرمدی. بنی خلقلرە عرض حاجتە مجبور ایتمدی. حیاتمڭ بر دستوری اولان ناسدن استغنا مسلگمی بوزدیرمدی.

اوت.. اقتصاد ایتمەین، ذلّتە و معنًا دیلنجیلگە و سفالتە دوشمگە نامزددر. بو زماندە اسرافاتە مدار اولاجق پارە، چوق بهالیدر. مقابلندە بعضًا حیثیت، ناموس رشوت آلینییور. بعضًا مقدّساتِ دینیە مقابل آلینییور، صوڭرە او منحوس پارە ویریلییور. دیمك معنوی یوز لیرە ضرر ایلە مادّی یوز پارەلق مال آلینیر.

اگر اقتصاد ایدوب، حاجات ضروریەیە اقتصار و اختصار و حصر ایتسە، 〚 اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتٖینُ〛 سرّیلە 〚 وَمَا مِنْ دَٓابَّةٍ فِی الْاَرْضِ اِلَّا عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهَا〛 صراحتیلە یاشایاجق قدر، اوممادیغی طرزدە رزقنی بولاجق. چونكە شو آیت تعهّد ایدییور.

اوت، رزق (ایكیدر: ). [بری] حقیقی رزقدركە، اونڭلە یاشایاجق. بو آیتڭ حكمیلە، او رزق تعهّد ربّانی آلتندەدر. بشرڭ سٓوء اختیاری قاریشمازسە، او ضروری رزقی هر حالدە بولابیلیر. نە دیننی و نە ناموسنی و نە دە عزّتنی فدا ایتمەیە مجبور اولماز.

[ایكنجیسی] رزق مجازیدركە، سٓوء استعمالات ایلە حاجات غیر ضروریە حاجات ضروریە حكمنە كچوب، كورەنك بلاسیلە تریاكی اولوب، ترك ایدەمییور. ایشتە بو رزق، تعهّد ربّانی آلتندە اولمدیغی ایچون، بو رزقی تحصیل ایتمك، خصوصًا بو زماندە چوق بهالیدر. حتّی بعضًا عزّتنی فدا ایدوب ذلّتی قبول ایتمك صورتیلە، بعضًا آلچاق انسانلرڭ آیاقلرینی اوپمك قدر بر دیلنجیلك وضعیتنە دوشمك صورتیلە و بعضًا حیات ابدیەسنڭ نوری اولان مقدّسات دینیّەسنی فدا ایتمك صورتیلە او بركتسز، منحوس مالی آلیر.

هم بو فقر و ضرورت زمانندە، آچ و محتاج اولانلرڭ ألملرندن اهل وجدانە رقّت جنسیّە واسطەسیلە كلن تألّم، او غیر مشروع بر صورتدە قزاندیغی پارە ایلە آلدیغی لذّتی، وجدانی وارسە آجیلاشدیرییور. بویلە عجیب بر زماندە، شبهەلی ماللرە، ضرورت درجەسندە اكتفا ایتمك لازمدر. چونكە (اِنَّ الضَّرُورَةَ تُقَدَّرُ بِقَدَرِهَا) سرّیلە، حرام مالدن، مجبوریتلە، ضرورت درجەسنی آلابیلیر، فضلەسنی آلاماز. اوت، مضطر آدم، مردار أتدن طوق اولنجەیە قدر یییەمز. بلكە ئولمەیەجك قدر یییەبیلیر. هم یوز آچ آدمڭ حضورندە، كمال لذّت ایلە فضلە یینیلمز.

اقتصاد، سبب عزّت و كمال اولدیغنە دلالت ایدن بر واقعە: بر زمان، دنیاجە سخاوتلە مشهور حَاتَمِ طَائٖی، مهم بر ضیافت ویرییور. مسافرلرینە غایت فضلە هدیەلر ویردیگی وقت، چولدە كزمگە چیقییور. باقاركە، بر اختیار فقیر آدم، بر یوك دیكنلی چالی و كَوَنْلری بلنە یوكلەمش، جسدینە باتییور و قناتییور. حاتم اوڭا دیمش: "حَاتَمِ طَائٖی، هدیەلرلە برابر مهم بر ضیافت ویرییور. سن دە اورایە كیت. بش غروشلق بو چالی یوكنە بدل،

بش یوز غروش آلیرسڭ. "او مقتصد اختیار دیمشكە:" بن بو دیكنلی یوكمی عزّتملە چكرم، قالدیررم. حاتم طائینڭ منّتنی آلمام. "صوڭرە، حاتم طائیدن صورمشلر:" سن كندڭدن داها جوانمرد، داها عزیز كیمی بولدڭ؟ "او دیمش:" ایشتە او صحرادە راست كلدیگم او مقتصد اختیاری، بندن داها عزیز، داها یوكسك، داها جوانمرد كوردم. "

[بشنجی نكتە] جناب حق كمال كرمندن، اڭ فقیر آدمە، اڭ زنكین آدم كبی.. و كَدایە پادشاه كبی، لذّت نعمتنی احساس ایتدیرییور. اوت، بر فقیرڭ قورو بر پارچە سیاه اكمكدن (آچلق و اقتصاد واسطەسیلە) آلدیغی لذّت، بر پادشاهڭ و بر زنكینڭ اسرافدن كلن اوصانچ و اشتهاسزلق ایلە ییدیگی اڭ اعلا باقلاوەدن آلدیغی لذّتدن داها زیادە لذّتلیدر.

جای حیرتدركە، بعض مسرف و مبذّر انسانلر، بویلە اقتصادجیلری خسّتلە اتهام ایدییورلر. حاشا!

اقتصاد، عزّت و جومردلكدر. خسّت و ذلّت، اهل اسراف و اهل تبذیرڭ، ظاهری مردانە كیفلرینڭ ایچ یوزیدر. بو حقیقتی تأیید ایدن، بو سنە حجرەمدە جریان ایدن بر واقعە وار. شویلەكە:

قاعدەمە و دستوریمە مخالف بر صورتدە، بر طلبەم ایكی بوچوق اوقّەیە یاقین بر بالی، بڭا هدیە قبول ایتدیرمك ایچون اصرار ایتدی. نە قدر قاعدەمی ایلری سوردم، قانمدی. بالمجبوریە، یانمدەكی اوچ قرداشمە ییدیرمك.. و شعبان شریف و رمضان شریفدە او بالدن اقتصادلە اوتوز قرق كون اوچ آدم ییسین و كتیرن دە ثواب قزانسین و كندیلری دە طاتلیسز قالماسین دییەرك، "آلیڭز" دیدم.

بر اوقّە بال دە بنم واردی. او اوچ آرقداشم، كرچە مستقیم و اقتصادی تقدیر ایدنلردن ایدیلر. فقط هر نە ایسە، بربرینە اكرام ایتمك و هر بری اوتەكیسنڭ نفسنی اوخشامق.. و كندی نفسنە ترجیح ایتمك اولان بر جهتدە علوی بر خصلتلە اقتصادی اونوتدیلر. اوچ كیجەدە ایكی بوچوق اوقّە بالی بیتیردیلر. بن كولەرك دیدم: "سزی اوتوز قرق كون، او بال ایلە طاتلیلاندیراجقدم. سز اوتوز كونی، اوچ كونە ایندیردیڭز. عافیت اولسون!" دیدم. فقط بن كندی بر اوقّە بالمی اقتصاد ایلە صرف ایتدم. بتون شعبان و رمضاندە هم بن ییدم، هم للّٰە الحمد او قرداشلریمڭ هر بریسنە افطار وقتندە بیوكجە چای قاشیغیلە برر قاشیق ویروب، مهم ثوابە مدار اولدی.

بنم حالمی كورنلر، او وضعیتمی بلكە خسّت تلقّی ایتمشلردر. اوتەكی قرداشلریمڭ اوچ كیجەلك وضعیتلرینی، بر جوانمردلك تلقّی ایدەبیلیرلر. فقط حقیقت نقطەسندە، او ظاهری خسّت آلتندە، علوی بر عزّت و بیوك بر بركت و یوكسك بر ثواب كیزلندیگنی كوردك. و او جوانمردلك و اسراف آلتندە، اگر واز كچیلمەسە ایدی، بر دیلنجیلك و غیرڭ النە طمعكارانە و منتظرانە باقمق كبی خسّتدن چوق آشاغی بر حالتی نتیجە ویرردی.

[آلتنجی نكتە] اقتصاد و خسّتڭ چوق فرقی وار. تواضع، ناصلكە اخلاق سیّئەدن اولان تذلّلدن معنًا آیری و صورتًا بڭزر بر خصلت ممدوحەدر. و وقار، ناصلكە كوتو خصلتلردن اولان تكبّردن معنًا آیری.. و صورتًا بڭزر بر خصلت ممدوحەدر. اویلە دە، اخلاق عالیۀ پیغمبریەدنؐ اولان.. و بلكە كائناتدەكی نظام حكمت الٰهیەنڭ مدارلرندن اولان اقتصاد ایسە، سفیللك و بخیللگڭ و طمعكارلق و حرصڭ بر خلیطەسی اولان خسّت ایلە هیچ مناسبتی یوقدر. یالڭز، صورتًا بر بڭزەییش وار. بو حقیقتی تأیید ایدن بر واقعە:

صحابەنڭ عبادلۀ سبعۀ مشهورەسندن اولان عبد اللّٰه ابن عمر حضرتلریكە: خلیفۀ رسول اللّٰه اولان فاروق اعظم حضرت عمر رضی اللّٰە عنهڭ اڭ مهم و بیوك مخدومی و صحابە عالملرینڭ ایچندە اڭ ممتازلرندن اولان او ذات مبارك، چارشو ایچندە آلیش ویریشدە، قرق پارەلق بر مسئلەدن، اقتصاد ایچون.. و تجارتڭ مداری اولان امنیت و استقامتی محافظە ایچون شدّتلی مناقشە ایتمش. بر صحابە اوڭا باقمش. روی زمینڭ خلیفۀ ذیشانی اولان حضرت عمرڭؓ مخدومنڭ قرق پارە ایچون مناقشەسنی، عجیب بر خسّت توهّم ایدرك، او امامڭ آرقەسنە دوشوب، احوالنی آڭلامق ایستر.

باقدیكە، حضرت عبد اللّٰه خانۀ مباركنە كیردی. قاپودە بر فقیر آدم كوردی. بر پارچە اگلندی، آیریلدی، كیتدی. صوڭرە خانەسنڭ ایكنجی قاپوسندن چیقدی، دیگر بر فقیری اورادە دە كوردی. اونڭ یانندە دە بر پارچە اگلندی، آیریلدی، كیتدی. اوزاقدن باقان او صحابە مراق ایتدی. كیتدی او فقیرلرە صوردی: "امام سزڭ یانڭزدە طوردی، نە یاپدی؟" هر بریسی دیدی: "بڭا بر آلتون ویردی."

او صحابە دیدی: "فسبحان اللّٰه! چارشو ایچندە قرق پارە ایچون بویلە مناقشە ایتسین دە، صوڭرە خانەسندە ایكی یوز غروشی كیمسەیە سزدیرمدن كمال رضای نفسلە ویرسین!" دییە دوشوندی، كیتدی. حضرت عبد اللّٰه اِبْنِ عُمَریؓ كوردی. دیدی: "یا امام! بو مشكلمی حلّ ایت. سن چارشیدە بویلە یاپدڭ، خانەڭدە دە شویلە یاپمشسڭ." اوڭا جوابًا دیدیكە: "چارشودەكی وضعیت، اقتصاددن و كمال عقلدن و آلیش ویریشڭ اساسی و روحی اولان امنیّتڭ و صداقتڭ محافظەسندن كلمش بر حالتدر، خسّت دگلدر. خانەمدەكی وضعیت، قلبڭ شفقتندن و روحڭ كمالندن كلمش بر حالتدر. نە او خسّتدر و نە دە بو اسرافدر."

امام اعظمؓ بو سرّە اشارت اولارق (لَٓا اِسْرَافَ فِی الْخَیْرِ كَمَا لَا خَیْرَ فِی الْاِسْرَافِ) دیمشدر. یعنی: "خیردە و احساندە، فقط مستحق اولانلرە، اسراف اولمدیغی كبی، اسرافدە دە هیچ بر خیر یوقدر."

[یدنجی نكتە] اسراف، حرصی انتاج ایدر. حرص، (اوچ نتیجەیی) ویرر.

[برنجیسی] قناعتسزلكدر. قناعتسزلك ایسە سعیە و چالیشمەیە شوقی قیرار. شكر یرینە شكوا ایتدیرر. تنبللگە آتار. و مشروع، حلال، آز مالی [حاشیە]ترك ایدوب، غیر مشروع، كلفتسز بر مالی آرار. و او یولدە عزّتنی، بلكە حیثیتنی فدا ایدر.

[حرصڭ ایكنجی نتیجەسی] خیبت و خسارتدر. مقصودینی قاچیرمقدر. و استثقالە معروض قالوب، تسهیلات و معاونتدن محروم قالمقدر. حتّی (اَلْحَرٖیصُ خَٓائِبٌ خَاسِرٌ) یعنی:، "حرص، خسارت و موفّقیتسزلگڭ سببیدر" اولان ضرب مثلە ماصدق اولور. حرص ایلە قناعتڭ تأثیراتی، ذی حیات عالمندە غایت كنیش بر دستورلە جریان ایدییور.

ازجملە، رزقە محتاج آغاچلرڭ فطری قناعتلری، اونلرڭ رزقنی اونلرە قوشدیردیغی كبی.. حیواناتڭ حرص ایلە مشقّت و نقصانیت ایچندە رزقە قوشمەلری، حرصڭ بیوك ضررینی و قناعتڭ عظیم منفعتنی كوستریر.

هم ضعیف عموم یاورولرڭ لسان حاللریلە قناعتلری، سوت كبی لطیف بر غدانڭ اوممادیغی یردن اونلرە آقمەسی.. و جاناورلرڭ حرص ایلە نقصان و ملوّث رزقلرینە صالدیرمەلری، دعوامزی پارلاق بر صورتدە اثبات ایدییور.

هم سمیز بالیقلرڭ وضعیت قناعتكارانەسی، مكمّل رزقلرینە مدار اولمسی.. تیلكی و مایمون كبی ذكی حیوانلرڭ حرص ایلە رزقلری پشندە قوشمقلە برابر كافی درجەدە بولامامەلرندن جیلیز و ضعیف قالمەلری، یینە حرص نە درجە سبب مشقّت.. و قناعت، نە درجە مدار راحت اولدیغنی كوستریر.

هم یهودی ملّتی حرص ایلە، ربا و حیلە طولابیلە ذلّتلی و سفالتلی، غیر مشروع بر صورتدە و آنجق یاشایاجق قدر رزقلرینی بولمەلری.. و صحرا نشینلرڭ، یعنی بدویلرڭ قناعتكارانە وضعیتلری، عزّتلە یاشامەلری و كافی رزقلرینی بولمەلری، مذكور دعوامزی قطعی اثبات ایدر.

هم چوق عالملرڭ [حاشیە] و ادیبلرڭ [حاشیە] ذكاوتلرینڭ ویردیگی بر حرص سببیلە فقیر حالە دوشمەلری.. و چوق آبدال و اقتدارسزلرڭ، فطری قناعتكارانە وضعیتلریلە زنكینلشمەلری، قطعی بر صورتدە اثبات ایدركە، رزق حلال، عجز و افتقارە كورە كلیر. اقتدار و اختیار ایلە دگلدر. بلكە او رزق حلال، اقتدار و اختیار ایلە معكوسًا متناسبدر. چونكە چوجقلرڭ اقتدار و اختیاری كلدكجە رزقلری آزالیر و اوزاقلاشیر. ثقیللشیر. [اَلْقَنَاعَةُ كَنْزٌ لَا یَفْنٰی] حدیث شریفنڭ سرّیلە، قناعت بر دفینۀ حسن معیشت و راحت حیاتدر. حرص ایسە، بر معدن خسارت و سفالتدر.

[اوچنجی نتیجە] حرص، اخلاصی قیرار. عمل اخروی یی زدەلر. چونكە بر اهل تقوانڭ حرصی وارسە، توجّە ناسی ایستر. توجّە ناسی مراعات ایدن، اخلاص تامّی بولاماز. بو نتیجە چوق اهمّیتلی، چوق جای دقّتدر.

[الحاصل] اسراف، قناعتسزلگی انتاج ایدر. قناعتسزلك ایسە، چالیشمەنڭ شوقنی قیرار. تنبللگە آتار. حیاتندن شكوا قاپوسنی آچار. متمادیًا شكوا ایتدیرر. [حاشیە] هم اخلاصنی قیرار، ریا قاپوسنی آچار. هم عزّتنی قیرار، دیلنجیلك یولنی كوستریر.

اقتصاد ایسە، قناعتی انتاج ایدر. [عَزَّ مَنْ قَنَعَ ذَلَّ مَنْ طَمَعَ] حدیث شریفنڭ سرّیلە، قناعت، عزّتی انتاج ایدر. هم سعیە و چالیشمەیە تشجیع ایدر. شوقنی زیادەلشدیرر، چالیشدیرر. چونكە مثلا، بر كون چالیشدی، آقشامدە آلدیغی

جزئی بر اجرتە قناعت سرّیلە، ایكنجی كون یینە چالیشیر. مسرف ایسە، قناعت ایتمدیگی ایچون، ایكنجی كون داها چالیشماز. چالیشسە دە شوقسز چالیشیر. هم اقتصاددن كلن قناعت، شكر قاپوسنی آچار، شكوا قاپوسنی قپاتیر. حیاتندە دائما شاكر اولور. هم قناعت واسطەسیلە، انسانلردن استغنا ایتمك جهتندە توجّهلرینی آراماز. اخلاص قاپوسی آچیلیر، ریا قاپوسی قپانیر.

اقتصادسزلق و اسرافڭ دهشتلی ضررلرینی كنیش بر دائرەدە مشاهدە ایتدم. شویلەكە:

بن، طقوز سنە اوّل مبارك بر شهرە كلدم. قیش مناسبتیلە او شهرڭ منابع ثروتنی كورەمدم. اللّٰه رحمت أیلەسین، اورانڭ مفتیسی برقاچ دفعە بڭا دیدی: "اهالیمز فقیردر." بو سوز بنم رقّتمە طوقوندی. بش آلتی سنە صوڭرەیە قدر، دائما او شهرڭ اهالیسنە آجییوردم. سكز سنە صوڭرە یازین، یینە او شهرە كلدم. باغلرینە باقدم. مرحوم مفتینڭ سوزی خاطریمە كلدی. "فسبحان اللّٰه!" دیدم. "بو باغلرڭ محصولاتی شهرڭ حاجتنڭ پك فوقندەدر. بو شهر اهالیسی پك چوق زنكین اولمق لازم كلیر." حیرت ایتدم. بنی آلداتمایان و حقیقتلرڭ دركندە بر رهبرم اولان بر خاطرۀ حقیقتلە آڭلادمكە، اقتصادسزلق و اسراف یوزندن بركت قالقمش. او قدر منابع ثروتلە برابر او مرحوم مفتی "اهالیمز فقیردر" دییوردی.

اوت، زكات ویرمك و اقتصاد ایتمك، مالدە بالتّجربە سبب بركت اولدیغی كبی.. اسراف ایتمك ایلە زكات ویرمەمك، سبب رفع بركت اولدیغنە حدسز واقعات واردر.

اسلام حكماسنڭ افلاطونی و حكیملرڭ شیخی و فیلسوفلرڭ استادی، داهئ مشهور اَبُو عَلٖی ابن سینا، یالڭز طب نقطەسندە 〚 كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا〛 آیتنی شویلە تفسیر ایتمش، دیمش:

(جَمَعْتُ الطِّبَّ فٖی بَیْتَیْنِ جَمْعًا ٭ وَحُسْنُ الْقَوْلِ فٖی قِصَرِ الْكَلَامِ ٭ فَقَلِّلْ اِنْ اَكَلْتَ وَبَعْدَ اَكْلٍ ٭ تَجَنَّبْ وَالشِّفَٓاءُ فِی الْاِنْهِضَامِ ٭ وَلَیْسَ عَلَی النُّفُوسِ اَشَدُّ حَالًا ٭ مِنْ اِدْخَالِ الطَّعَامِ عَلَی الطَّعَامِ) یعنی: "علم طبّی ایكی سطردە طوپلایورم. سوزڭ كوزللگی قیصەلغندەدر. ییدیگڭ وقت آز یی! ییدكدن صوڭرە درت بش ساعت قدر داها ییمە! شفا، هضمدەدر. یعنی قولایجە هضم ایدەجگڭ مقداری یی! نفسە، معدەیە اڭ آغیر و یوروجی حال، طعام طعام اوستنە ییمكدر." [حاشیە]

〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛

[جای حیرت و مدار عبرت بر توافق]

بو اقتصاد رسالەسنی، اوچی عجمی اولارق بش آلتی آیری آیری مستنسخ، آیری آیری یردە، آیری آیری نسخەلردن یازوب، بربرندن اوزاق، خطلری بربرندن آیری، هیچ الفلری دوشونمەیەرك یازدقلری هر بر نسخەنڭ الفلری، دعاسز اللی بر، دعا ایلە برابر اللی اوچدە توافق ایتمكلە برابر، اقتصاد رسالەسنڭ تاریخ تألیف و استنساخی اولان رومیجە اللی بر و عربی اللی اوچ تاریخنە توافقی ایسە، شبهەسز تصادف اولاماز. اقتصاددەكی بركتڭ كرامت درجەسنە چیقدیغنە بر اشارتدر. و بو سنەیە، » سنۀ اقتصاد« تسمیەسی لایقدر.

اوت، زمان ایكی سنە صوڭرە بو كرامت اقتصادیەیی، ایكنجی حرب عمومیدە، هر طرفدەكی آچلق و تخریبات و اسرافاتلە و نوع بشر و هركس اقتصادە مجبور اولمەسیلە اثبات ایتدی.

[یگرمنجی لمعە]

اخلاص حقّندەدر

اون یدنجی لمعەنڭ اون یدنجی نوطەسنڭ بش نقطەدن عبارت اولان ایكنجی مسئلەسنڭ برنجی نقطەسی ایكن، اهمّیتنە بناءً یگرمنجی لمعە اولدی.

[تنبیه] بو مبارك اسپارطەنڭ مدار شكران بر حسن طالعیدركە، اوندەكی اهل تقوا و اهل طریقت و اهل علمڭ سائر یرلرە نسبتًا رقابتكارانە اختلافلری كورونمییور. كرچە لازم اولان حقیقی محبّت و اتّفاق یوقسە دە، ضررلی مخالفت و رقابت دە باشقە یرلرە نسبتًا یوقدر.

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ٭ اِنَّٓا اَنْزَلْنَٓا اِلَیْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصًا لَهُ الدّٖینَ اَلَا لِلّٰهِ الدّٖینُ الْخَالِصُ〛 آیتیلە

[هَلَكَ النَّاسُ اِلَّا الْعَالِمُونَ وَهَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلَّا الْعَامِلُونَ وَهَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَالْمُخْلِصُونَ عَلٰی خَطَرٍ عَظٖیمٍ] اَوْ كَمَا قَالَ حدیث شریفی،

ایكیسی دە اخلاص، اسلامیتدە نە قدر مهم بر اساس اولدیغنی كوسترییورلر. بو اخلاص مسئلەسنڭ حدسز نكتەلرندن یالڭز (بش نقطەیی) مختصرًا بیان ایدەجگز.

[برنجی نقطە] [مهم و مدهش بر سؤٓال:؟ ] نەدن اهل دنیا و اهل غفلت، حتّی اهل ضلالت و اهل نفاق،

رقابتسز اتّفاق ایتدكلری حالدە، اهل حق و اهل وفاق اولان اصحاب دیانت و اهل علم و اهل طریقت، نەدن رقابتلی اختلاف ایدییورلر؟ اتّفاق اهل وفاقڭ حقّی ایكن.. و خلاف اهل نفاقڭ لازمی ایكن، نەدن بو حق اورایە كچدی و شو حقسزلق بورایە كلدی؟

[الجواب] بو الیم و فجیع و اهل حمیّتی آغلاتدیراجق حادثۀ مدهشەنڭ پك چوق اسبابندن (یدی سببنی) بیان ایدرز.

[برنجی سبب] اهل حقّڭ اختلافی حقیقتسزلكدن كلمدیگی كبی، اهل غفلتڭ اتّفاقی دە حقیقتدارلقدن دگلدر. بلكە، اهل دنیانڭ و اهل سیاستڭ و اهل مكتب كبی حیات اجتماعیەنڭ طبقاتندە برر معیّن وظیفە ایلە و خاص بر خدمتلە مشغول اولان طائفەلرڭ و جماعتلرڭ و جمعیتلرڭ وظیفەلری، تعیّن ایدوب آیریلمش. و او وظائف مقابلندە آلاجقلری معیشت نقطەسندەكی مادّی اجرت و حبّ جاه و شان و شرف نقطەسندە توجّە ناسدن [حاشیە]آلاجقلری معنوی اجرتلری تعیّن ایتمش، آیریلمش. مزاحمە و مناقشەیی و رقابتی انتاج ایدەجك درجەدە بر اشتراك یوق. اونڭ ایچون، بونلر نە قدر فنا مسلكدە دە كیتسەلر، بربریلە اتّفاق ایدەبیلیرلر.

امّا اهل دین و اصحاب علم و ارباب طریقت ایسە، بونلرڭ هر برینڭ وظیفەسی عمومە باقدیغی كبی، معجّل اجرتلری دە تعیّن و تخصّص ایتمییور. و هر برینڭ مقام اجتماعیدە و توجّە ناسدە و حسن قبولدەكی حصّەلری دە تخصّص ایتمدیگندن، بر مقامە چوقلر نامزد اولور. و مادّی و معنوی هر بر اجرتە، چوق اللر اوزانابیلیر. او نقطەدن مزاحمە و رقابت تولّد ایدوب، وفاقی نفاقە، اتّفاقی اختلافە تبدیل ایدر.

ایشتە بو مدهش مرضڭ مرهمی و علاجی، اخلاصدر. یعنی حقپرستلگی نفسپرستلگە ترجیح ایتمكلە و حقّڭ خاطری، نفسڭ و انانیتڭ خاطرینە غالب كلمكلە

〚 اِنْ اَجْرِیَ اِلَّا عَلَی اللّٰهِ〛 سرّینە مظهر اولوب، ناسدن كلن مادّی و معنوی اجرتدن استغنا [حاشیە] ایتمكلە 〚 وَمَا عَلَی الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ〛 سرّینە مظهر اولوب، حسن قبول و حسن تأثیر و توجّە ناسی قزانمق نقطەلرینی جناب حقّڭ وظیفەسی و احسانی اولدیغنی.. و كندی وظیفەسی اولان تبلیغدە داخل اولمدیغنی.. و لازم دە اولمدیغنی.. و اونڭلە دە مكلّف اولمدیغنی بیلمكلە اخلاصە موفّق اولور. یوقسە اخلاصی قاچیرر.

[ایكنجی سبب] اهل ضلالتڭ ذلّتندندر اتّفاقلری. اهل هدایتڭ عزّتندندر اختلافلری. یعنی اهل غفلت اولان اهل دنیا و اهل ضلالت، حق و حقیقتە استناد ایتمدكلری ایچون ضعیف و ذلیلدرلر. تذلّل ایچون، قوّت آلمەیە محتاجدرلر. بو احتیاج ایچون دە باشقەسنڭ معاونت و اتّفاقنە صمیمی یاپیشیر. حتّی مسلكلری ضلالت ایسە دە، یینە اتّفاقی محافظە ایدرلر. عادتا او حقسزلقدە بر حقپرستلك، او ضلالتدە بر اخلاص، او دینسزلكدە دینسزدارانە بر تعصّب.. و او نفاقدە بر وفاق یاپارلر و موفّق اولورلر، چونكە صمیمی بر اخلاص، شردە دخی اولسە، نتیجەسز قالماز. اوت، اخلاص ایلە كیم نە ایسترسە اللّٰه ویرر. [حاشیە]

امّا اهل هدایت و دیانت و اهل علم و طریقت، حق و حقیقتە استناد ایتدكلری ایچون.. و هر بری بالذّات طریق حقدە یالڭز ربّیسنی دوشونوب توفیقنە اعتماد ایدرك كیتدكلرندن، معنًا او مسلكدن كلن عزّتلری وار. ضعف حسّ ایتدیگی وقت،

انسانلرڭ یرینە، ربّیسنە مراجعت ایدر. مدد اوندن ایستر. و مشربلرڭ اختلافیلە، ظاهر مشربنە مخالف اولانە قارشو معاونت احتیاجنی تام حسّ ایتمز. اتّفاقە احتیاجنی كورەمز. بلكە خودگاملق و انانیت وارسە، كندینی حقلی، مخالفنی حقسز توهّم ایدرك اتّفاق و محبّت یرینە، اختلاف و رقابت اورتەیە كیرر. اخلاصی قاچیرر، وظیفەسی زیر و زبر اولور.

ایشتە بو مدهش سببڭ ویردیگی وخیم نتیجەلری كورمەمەنڭ یگانە چارەسی، (طقوز امردر.)

١ مثبت حركت ایتمكدر. یعنی كندی مسلگنڭ محبّتیلە حركت ایتمك. باشقە مسلكلرڭ عداوتی و باشقەلرڭ تنقیصی، اونڭ فكرینە و عملنە مداخلە ایتمەسین، اونلرلە مشغول اولماسین.

٢ دائرۀ اسلامیت ایچندە هانكی مشربدە اولورسە اولسون، مدار محبّت و اخوّت و اتّفاق اولاجق چوق رابطۀ وحدت بولوندیغنی دوشونوب، اتّفاق ایتمك،

٣ حقلی هر مسلك صاحبنڭ (باشقەسنڭ مسلگنە ایلیشمەمك جهتندە) حقّی:، "مسلگم حقدر" یاخود "داها كوزلدر" دییەبیلیر. یوقسە باشقەسنڭ مسلگنڭ حقسزلغنی ویا چركینلگنی ایما ایدن، "حق یالڭز بنم مسلگمدر" ویاخود "كوزل، بنم مشربمدر" دییەمز، اولان انصاف دستورینی رهبر ایتمك،

٤ اهل حقلە اتّفاق ایتمك، توفیق الٰهینڭ بر سببی و دیانتدەكی عزّتڭ بر مداری اولدیغنی دوشونمك،

٥ هم اهل ضلالت و حقسزلق، (تساند سببیلە) جماعت صورتندەكی قوّتلی بر شخص معنوینڭ دهاسیلە هجومی زمانندە، او شخص معنوی یە قارشو اڭ قوّتلی فردی اولان مقاومتڭ مغلوب دوشدیگنی آڭلایوب، اهل حق طرفندەكی اتّفاقلە بر شخص معنوی چیقاروب، او مدهش شخص معنوئ ضلالتە قارشو، حقّانیتی محافظە ایتدیرمك،

[٦] حقّی، باطلڭ صولتندن قورتارمق ایچون نفسنی..

[٧] و انانیتنی..

[٨] و یاڭلیش دوشوندیگی عزّتنی..

٩ اهمّیتسز رقابتكارانە حسّیاتنی ترك ایتمكلە اخلاصی قزانیر، وظیفەسنی حقّیلە ایفا ایدر. [حاشیە]

[اوچنجی سبب] اهل حقّڭ اختلافی، همّتسزلكدن و آشاغیلقدن.. و اهل ضلالتڭ اتّفاقی، علوّ همّتدن دگلدر. بلكە اهل هدایتڭ اختلافی، علوّ همتڭ سٓوء استعمالندن.. و اهل ضلالتڭ اتّفاقی، همّتسزلكدن كلن ضعف و عجزدندر. اهل هدایتی، علوّ همّتدن سٓوء استعمالە.. و طولاییسیلە اختلافە و رقابتە سوق ایدن، آخرت نقطۀ نظرندە خصلتِ ممدوحە صاییلان حرص ثواب.. و وظیفۀ اخرویەدە قناعتسزلك جهتندن ایلری كلییور. یعنی:، "بو ثوابی بن قزانایم، بو انسانلری بن ارشاد ایدەیم، بنم سوزیمی دیڭلەسینلر" دییە، قارشوسندەكی حقیقی قرداشنە و جدًّا محبّت و معاونتنە و اخوّتنە و یاردیمنە محتاج بر ذاتە قارشو رقابتكارانە وضعیت آلیر. "شاكردلرم نە ایچون اونڭ یاننە كیدییورلر؟ نە ایچون اونڭ قدر شاكردلرم بولونمییور؟" دییە، انانیتی اورادن فرصت بولوب، مذموم بر خصلت اولان حبّ جاهە تمایل ایتدیرر. اخلاصی قاچیرر. ریا قاپوسنی آچار.

ایشتە بو خطانڭ و بو یارەنڭ و بو مدهش مرض روحانینڭ علاجی شودركە: جناب حقّڭ رضاسی، اخلاص ایلە قزانیلیر. كَثْرَتِ اَتْبَاعْ ایلە و فضلە موفّقیت ایلە دگلدر. چونكە اونلر وظیفۀ الٰهیەیە عائد اولدیغی ایچون ایستەنیلمز. بلكە بعضًا ویریلیر. اوت، بعضًا بر تك كلمە سبب نجات و مدار رضا اولور. كمیّتڭ اهمّیتی او قدر مدار نظر اولماملی. چونكە بعضًا بر تك آدمڭ ارشادی، بیڭ آدمڭ ارشادی قدر رضای الٰهی یە مدار اولور.

هم اخلاص و حقپرستلك ایسە، مسلمانلرڭ نرەدن و كیمدن اولورسە اولسون استفادەلرینە طرفدار اولمقدر. "بندن درس آلوب ثواب قزاندیرسینلر" دوشونجەسی، نفسڭ و انانیتڭ بر حیلەسیدر.

ای ثوابە حرصلی و اعمال اخرویەدە قناعتسز انسان! بعض پیغمبرلر كلمشلركە، محدود برقاچ كیشیدن باشقە، كندیلرینە اتّباع ایدنلر اولمدیغی حالدە، یینە او پیغمبرلك وظیفۀ قدسیەسنڭ حدسز اجرتنی آلمشلر. دیمك هنر، كَثْرَتِ اَتْبَاعْ ایلە دگلدر. بلكە هنر، رضای الٰهی یی قزانمقلەدر. سن نەجی اولویورسڭكە، بویلە حرص ایلە "هركس بنی دیڭلەسین!" دییە، وظیفەڭی اونوتوب وظیفۀ الٰهیەیە قاریشییورسڭ. قبول ایتدیرمك، سنڭ اطرافڭە خلقی طوپلامق، جناب حقّڭ وظیفەسیدر. وظیفەڭی یاپ، اللّٰهڭ وظیفەسنە قاریشما!

هم حق و حقیقتی دیڭلەینلر و سویلەینە ثواب قزاندیرانلر، یالڭز انسانلر دگلدرلر. جناب حقّڭ ذی شعور مخلوقلری و روحانیلری و ملائكەلری كائناتی طولدیرمش، هر طرفی شنلندیرمشلر. مادام چوق ثواب ایسترسڭ، اخلاصی اساس طوت. و یالڭز رضای الٰهی یی دوشون. تاكە سنڭ آغزڭدن چیقان مبارك كلمەلرڭ هوادەكی افرادلری، اخلاص ایلە و نیّت صادقە ایلە حیاتلانسین، جانلانسین. حدسز ذی شعورڭ قولاقلرینە كیدوب اونلری نورلاندیرسین.