[اون ایكنجی لمعە]

رأفت بگڭ ایكی جزئی سؤٓالنڭ مناسبتیلە، ایكی نكتۀ قرآنیّەنڭ بیاننە دائردر.

بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ

〚 وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ〛

اَلسَّلَامُ عَلَیْكُمْ وَعَلٰٓی اِخْوَانِكُمْ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهُ

عزیز، صدّیق قرداشم رأفت بگ!

سنڭ بو مساعدەسز زمانمدە سؤآللرڭ، بنی مشكل بر موقعدە بولوندیرییور. بو دفعەكی ایكی سؤٓالڭ، چندان جزئیدر، فقط ایكی نكتۀ قرآنیە ایلە مناسبتدار اولدقلرندن، هم كرۀ ارضە دائر سؤٓالڭز، جغرافیە و قوزموغرافیەنڭ یدی قات زمین و یدی طبقە سماواتی تنقیدلرینە تماس ایتدیگندن، بڭا اهمّیتلی كلدی. اونڭ ایچون سؤٓالڭ جزئیتنە باقمایارق، علمی و كلّی بر صورتدە، ایكی آیت كریمەیە دائر ایكی نكتە اجمالًا بیان ایدیلەجك. سن دە جزئی سؤٓالڭە قارشو اوندن حصّە آلیرسڭ.

[برنجی نكتە] (ایكی نقطە) در. [برنجی نقطە]〚 وَكَاَیِّنْ مِنْ دَٓابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَٓا ق اَللّٰهُ یَرْزُقُهَا وَاِیَّاكُمْ〛 و〚 اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُوالْقُوَّةِ الْمَتٖینُ〛 آیتلرینڭ سرّنجە، رزق طوغریدن طوغری یە قدیر ذوالجلالڭ الندەدر و خزینۀ رحمتندن چیقار. هر بر ذی حیاتڭ رزقی تعهّد ربّانیسی آلتندە اولدیغندن، آچلقدن ئولونمەمسی لازم كلیر. حالبوكە ظاهرًا آچلقدن و رزقسزلقدن ئولنلر پك چوق كورونویور. شو حقیقتڭ و شو سرّڭ حلّی شودركە:

تعهّد ربّانی حقیقتدر. رزقسزلق یوزندن ئولنلر یوقدر. چونكە او حكیم ذوالجلال، ذی حیاتڭ بدننە كوندردیگی رزقڭ بر قسمنی احتیاط ایچون شحم و ایچ یاغی صورتندە ذی حیاتڭ بدنندە ادّخار ایدر. حتّی بدنڭ هر حجیرەسنە كوندردیگی رزقڭ بر قسمنی، یینە او حجیرەنڭ بر كوشەسندە ادّخار ایدر. استقبالدە، خارجدن رزق كلمدیگی زمان صرف ایدیلمك اوزرە، بر احتیاط ذخیرەسی حكمندە بولوندیرر. ایشتە بو ادّخار ایدیلمش اولان احتیاط رزق بیتمدن اوّل ئولویورلر. دیمك او ئولوم، رزقسزلقدن دگلدر. بلكە سٓوء اختیاردن تولّد ایدن بر عادت و او سٓوء اعتیاددن و او عادتڭ تركندن نشئت ایدن بر مرض ایلە ئولویورلر.

اوت، ذی حیاتڭ بدنندە شحم صورتندە ادّخار ایدیلن رزق فطری، حدّ وسط اولارق قرق كون مكمّلاً دوام ایدر. حتّی بر مرضڭ ویا بر استغراق روحانی نتیجەسندە ایكی قرقی كچر. حتّی بر آدم، شدید بر عناد یوزندن لوندرە حپسخانەسندە یتمش كون هیچ بر شی ییمەدن صحّت و سلامتلە حیاتی دوام ایتدیگنی، اون اوچ سنە اوّل غزتەلر

یازمشلردی.

مادام قرق كوندن، تا یتمش، سكسان كونە قدر رزق فطری دوام ایدییور. و مادام رزّاق اسمنڭ غایت كنیش بر صورتدە روی زمیندە جلوەسی كورونویور. و مادام هیچ امید ایدیلمدیگی بر طرزدە ممەلردن و اودونلردن رزقلر آقییور، باش كوسترییور. اگر پر شر بشر، سٓوء اختیاریلە مداخلە ایدوب قاریشمازسە، هر حالدە رزق فطری بیتمدن اوّل، او ذی حیاتڭ امدادینە او اسم یتیشەجك. آچلقلە ئولومە یول ویرمەیەجك. اویلە ایسە، آچلقدن ئولنلر اگر قرق كوندن اوّل ئولسەلر، اویلەلرڭ ئولوملری قطعیًّا رزقسزلقدن دگلدر. بلكە (تَرْكُ الْعَادَاتِ مِنَ الْمُهْلِكَاتِ) سرّیلە، سٓوء اختیاردن كلن بر عادتدن و ترك عادتدن نشئت ایدن بر علّتدن و بر مرضدن ایلری كلمشدر. اویلە ایسە، آچلقدن ئولمك اولماز، دینیلەبیلیر.

اوت، بالمشاهدە كورونویوركە، رزق، اقتدار و اختیار ایلە معكوسًا متناسبدر. مثلا، داها دنیایە كلمدن اوّل بر یاورو، رحم مادردە اقتدار و اختیاردن بتون بتون محروم اولدیغی بر زماندە، آغزینی قیمیلداتاجق قدر محتاج اولمایاجق بر صورتدە رزقی ویریلییور.

صوڭرە دنیایە كلدیگی وقت، اقتداری و اختیاری یوق، فقط بر درجە استعدادی و بالقوّە بر حسّی اولدیغندن، یالڭز آغزینی یاپیشدیراجق قدر بر حركتە احتیاج ایلە اڭ مكمّل و اڭ مغدّی و هضمی اڭ قولای و اڭ لطیف بر صورتدە و اڭ عجیب بر فطرتدە ممەلر موصلغندن آغزینە ویریلییور.

صوڭرە، اقتدار و اختیارە بر درجە علاقە پیدا ایتدكجە، او قولای و كوزل رزق، بر درجە چوجغە قارشو نازلانمغە باشلار. او ممە چشمەلری كسیلیر، باشقە یرلردن رزقی كوندریلیر. فقط اقتدار و اختیاری رزقی تعقیب ایتمەیە مساعد اولمدیغی ایچون، رزّاق كریم، پدر و والدەسنڭ شفقت و مرحمتلرینی، اقتدار و اختیارینە یاردیمجی كوندریر.

هر نە وقت اقتدار و اختیاری تكمّل ایدر، او وقت رزقی اوڭا قوشماز و قوشدیریلماز. رزق یرندە طورور. دیر: "كل، بنی آرا، بول، آل!"

دیمك رزق، اقتدار و اختیار ایلە معكوسًا متناسبدر. حتّی چوق رسالەلردە بیان ایتمشزكە، اڭ اختیارسز و اقتدارسز حیوانلر داها أیی یاشایورلر و داها أیی بسلنییورلر.

[ایكنجی نقطە] امكانڭ انواعی وار. امكان عقلی و امكان عرفی و امكان عادی كبی قسملری واردر. بر حادثە، اگر امكان عقلی دائرەسندە اولمازسە، رد ایدیلیر. فقط امكان عرفی دائرەسندە اولمازسە، معجزە اولور. فقط قولایجە كرامت اولاماز. اگر او حادثەنڭ عرفًا و قاعدةً نظیری بولونمازسە، شهود درجەسندە

بر برهان قطعی ایلە آنجق قبول ایدیلیر.

ایشتە بو سرّە بناءً، قرق كون اكمك ییمەین سَیَّدْ اَحْمَدِ بَدَوٖینڭ خارق العادە حاللری، امكان عرفی دائرەسندەدر. هم كرامت اولور، هم خارق العادە بر عادتی دە اولابیلیر. اوت، سَیَّدْ اَحْمَدِ بَدَوٖینڭ عجیب و استغراقكارانە حاللردە بولوندیغی، تواتر درجەسندە نقل ایدیلییور. قرق كوندە بر دفعە ییمك ییمەسی واقع اولمشدر. فقط هر وقت اویلە دگل، كرامت نوعندن بعض دفعەلر اویلە اولمشدر. بر احتمال واركە، حالت استغراقیّەسی ییمگە احتیاج كوسترمدیگی ایچون، اوڭا نسبتًا عادت حكمنە كیرمشدر. سیّد احمدِ بدوی نوعندن چوق اولیالردن، بو طرز خارقەلر موثوقًا روایت ایدیلمش. مادام برنجی نقطەدە اثبات ایتدیگمز كبی، مُدَّخَرْ رزق، قرق كوندن فضلە دوام ایدر. و او مقدار ییمەمك، عادتًا ممكندر. و موثوقًا خارقە آدملردن او حال روایت ایدیلمشدر. البتە انكار ایدیلمەیەجكدر.

ایكنجی سؤٓال مناسبتیلە (ایكی مسئلۀ مهمّە) بیان ایدیلەجك. چونكە جغرافیە و قوزموغرافیە فنلرینڭ قیصەجق قانونلریلە و طاراجق دستورلریلە و كوچوجك میزانلریلە قرآنڭ سماواتنە چیقامدقلرندن و آیاتڭ ییلدیزلرندەكی یدی قات معنالری كشف ایدەمدكلرندن، آیتی تنقیدە، بلكە انكارینە دیوانەجەسنە چالیشمشلر.

[برنجی مسئلۀ مهمّە] سماوات كبی ارضڭ دە یدی طبقە اولمەسنە دائردر. شو مسئلە، یڭی زمانڭ فیلسوفلرینە حقیقتسز كورونویور. اونلرڭ ارضە و سماواتە دائر فنلری، قبول ایتمییور. بونی واسطە ایدرك بعض حقائق ایمانیەیە اعتراض ایدییورلر. بوڭا دائر مختصرًا برقاچ اشارت یازاجغز.

[برنجیسی] (اوّلًا: )آیتڭ معناسی آیریدر و او معنالرڭ افرادی دە و ماصدقلری دە آیریدر. ایشتە او كلّی معنانڭ متعدّد افرادندن بر فردی بولونمازسە، او معنا انكار ایدیلمز. سماواتڭ یدی طبقەسنە و ارضڭ یدی قاتنە دائر معنای كلّیسنڭ چوق افرادندن یدی ماصدق ظاهرًا كورونویور.

(ثانیًا)آیتڭ صراحتندە "یدی قات ارض" دیمەمش.〚 اَللّٰهُ الَّذٖی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَمِنَ الْاَرْضِ مِثْلَهُنَّ〛 الٓخرە آیتڭ ظاهری دییوركە: "ارضی دە او سبع سماوات كبی خلق ایتمش و مخلوقاتنە مسكن اتّخاذ ایتمش." "یدی طبقە اولارق خلق ایتدم" دیمییور. مثلیت ایسە، مخلوقیت و مخلوقاتە مسكنیّت جهتیلە بر تشبیهدر.

[ایكنجیسی] كرۀ ارض هر نە قدر سماواتە نسبتًا چوق كوچك ایسە دە، حدسز مصنوعات الٰهیەنڭ مشهری، مظهری،

محشری، مركزی حكمندە اولدیغندن.. قلب جسدە مقابل كلدیگی كبی، كرۀ ارض دخی قوجە حدسز سماواتە قارشو بر قلب و معنوی بر مركز حكمندە اولارق مقابل كلیر. اونڭ ایچون، كوچك مقیاسدە زمینڭ اسكیدنبری یدی [*]اقلیمی.. - - - - - - - - - - - -

هم آوروپە، آفریقە، اوقیانوسیە، ایكی آسیە، ایكی آمریقە ناملریلە معروف یدی قطعەسی..

هم دڭزلرلە برابر شرق، غرب، شمال، جَنوب، بو یوزدەكی و یڭی دنیا یوزندەكی معلوم یدی قطعەسی..

هم مركزندن تا قشر ظاهری یە قدر حكمتًا و فنًّا ثابت اولان متّصل و متنوّع یدی طبقەسی..

هم ذی حیات ایچون مدار حیات اولمش یتمش بسیط و جزئی عنصرلری تضمّن ایدوب و » یدی قات« تعبیر ایدیلن مشهور یدی نوع كلّی عنصری..

هم » درت عنصر« دینیلن صو، هوا، نار و طوپراق ایلە برابر، » موالید ثلاثە دینیلن « معادن، نباتات و حیواناتڭ یدی طبقەلری و یدی قات عالملری..

هم جن و عفریت و سائر مختلف ذی شعور و ذی حیات مخلوقلرڭ عالملری و مسكنلری اولدیغی، چوق كثرتلی اهل كشف و اصحاب شهودڭ شهادتیلە ثابت یدی قات ارضڭ عالملری..

هم كرۀ ارضمزە بڭزەین یدی كرۀ آخَری دخی بولونمسنە و ذی حیاتە مقر و مسكن اولمەسنە اشارتًا یدی طبقە، یعنی یدی كرۀ ارضیّە بولونمسنە ایماءً و اشارتًا كرۀ ارض دخی، یدی طبقە اولارق آیات قرآنیەدن فهم ایدیلمشدر.

شو حالدە یدی نوع ایلە یدی طرزدە ارضڭ یدی طبقەسی موجود اولدیغی تحقّق ایدییور. (سكزنجیسی) اولان آخركی معنا، باشقە نقطۀ نظردە اهمّیتلیدر.. او یدیدە داخل دگلدر.

[اوچنجیسی] مادام حكیم مطلق اسراف ایتمییور، عبث شیلری یاراتمایور. و مادام مخلوقاتڭ وجودلری، ذی شعور ایچوندر و ذی شعور ایلە كمالنی بولور و ذی شعور ایلە شنلنیر و ذی شعور ایلە عبثیّتدن قورتولور. و مادام بالمشاهدە او حكیم مطلق و او قدیر ذوالجلال، هوا عنصرینی، صو عالمنی، طوپراق طبقەسنی حدسز ذی حیاتلرلە شنلندیرییور. و مادام هوا و صو، حیواناتڭ جولاننە مانع اولمدیغی كبی.. طوپراق، طاش كبی كثیف مادّەلر دە الكتریك و رونتكن كبی مادّەلرڭ سیرینە مانع اولمایورلر.

البتە او حكیم ذوالكمال و او صانع بی زوال، كرۀ ارضمزڭ مركزندن طوت، تا مسكنمز و مركزیمز اولان بو قشر ظاهری یە قدر بربرینە متّصل یدی كلّی طبقەیی و ایچلرندەكی كنیش میدانلرینی و عالملرینی و مغارەلرینی بوش و خالی بیراقماز. البتە اونلری شنلندیرمش. و او عالملرڭ شنلنمەسنە مناسب و موافق ذی شعور مخلوقلری خلق ایدوب، اورالردە اسكان ایتمشدر. او ذی شعور مخلوقلر، مادامكە ملائكە اجناسندن و روحانی انواعندن اولمق لازم كلیر.

البتە اڭ كثیف و اڭ سرت طبقە، اونلرە نسبتًا، بالیغە نسبتًا دڭز و قوشە نسبتًا هوا كبیدر. حتّی زمینڭ مركزندەكی مدهش آتشڭ دخی او ذی شعور مخلوقلرە نسبتی، بزلرە نسبتًا كونشڭ حرارتی كبی اولمق اقتضا ایدر. او ذی شعور روحانیلر نوردن اولدقلری ایچون، نار اونلرە نور كبی اولور.

[دردنجیسی] اون سكزنجی مكتوبدە طبقات ارضڭ عجائبنە دائر اهل كشفڭ طور عقلڭ خارجندە بیان ایتدكلری تصویراتە دائر بر تمثیل ذكر ایدیلمشدر. خلاصەسی شودركە:

كرۀ ارض، عالم شهادتدە بر چكردكدر. عالم مثالی و برزخیدە ایسە، بر بیوك آغاچ كبی، سماواتە اوموز اوموزە اولاجق بر عظمتدەدر. اهل كشفڭ، كرۀ ارضدە عفریتلرە مخصوص طبقەسنی بیڭ سنەلك بر مسافە كورمەلری، عالم شهادتە عائد كرۀ ارضڭ چكردگندە دگل، بلكە عالم مثالیدەكی داللرینڭ و طبقەلرینڭ تظاهریدر. مادام كرۀ ارضڭ ظاهرًا اهمّیتسز بر طبقەسنڭ، بویلە باشقە عالمدە عظمتلی تظاهراتی وار. البتە یدی قات سماواتە مقابل، یدی قات دینیلەبیلیر. و مذكور نقطەلری اخطار ایچون، اعجازكارانە بر طرزدە آیات قرآنیە، سماواتڭ یدی طبقەسنە قارشو بو كوچوجك ارضی مقابل كوسترمكلە اشارت ایدییور.

[ایكنجی مسئلۀ مهمّە] 〚 تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فٖیهِنَّ〛 الٓخرە و 〚 ثُمَّ اسْتَوٰٓی اِلَی السَّمَٓاءِ فَسَوّٰیهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَیْءٍ عَلٖیمٌ〛 شو آیت كریمەلر كبی متعدّد آیتلر، سماواتی یدی سما اولارق بیان ایدییورلر. اشارات الاعجاز تفسیرندە، اسكی حرب عمومینڭ برنجی سنەسندە، جبهۀ حربدە اختصار مجبوریتی طولاییسیلە غایت مجمل بیان ایتدیگمز او مسئلەنڭ، یالڭز بر خلاصەسنی یازمق مناسبدر. شویلەكە:

اسكی حكمت، سماواتی طقوز تصوّر ایتمش. لسان شرعیدەكی عرش و كرسی یی، یدی سماوات ایلە برابر قبول ایتمشلر. عجیب بر صورتدە سماواتی تصویر ایتمشلر. او اسكی حكمتڭ داهی حكماسنڭ شعشعەلی افادەلری، نوع بشری چوق عصرلر مدّتنجە تحكّملری آلتندە طوتمش. حتّی چوق اهل تفسیر، آیاتڭ ظاهرلرینی اونلرڭ مذهبنە كورە توفیق ایتمەیە مجبور قالمشلر. او صورتلە قرآن حكیمڭ اعجازینە بر درجە پردە چكیلمشدی.

و » حكمت جدیدە « نامی ویریلن یڭی فلسفە ایسە، اسكی فلسفەنڭ مرور و عبورە و خرق و التیامە قابل اولمایان سماوات حقّندەكی افراطنە مقابل تفریط ایدوب، سماواتڭ وجودینی عادتا انكار ایدییورلر. اوّلكیلر افراط، صوڭرەكیلر تفریط ایدوب حقیقتی تمامیلە كوسترەمەمشلر.

قرآن حكیمڭ حكمت قدسیّەسی ایسە، او افراط و تفریطی بیراقوب حدّ وسطی اختیار ایتمشدر. دیركە: "صانع ذوالجلال یدی قات سماواتی خلق ایتمشدر. حركت ایدن ییلدیزلر ایسە، بالیقلر كبی سما ایچندە كزرلر، تسبیح ایدرلر." حدیثدە [اَلسَّمَٓاءُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ] دینیلمش. یعنی، "سما، امواجی قراردادە اولمش بر دڭزدر."

ایشتە بو حقیقت قرآنیەیی یدی قاعدە و یدی وجه معنا ایلە غایت مختصر بر صورتدە اثبات ایدەجگز.

برنجی قاعدە: فنًّا و حكمتًا ثابتدركە، بو حدّی یوق فضای عالم، نهایتسز بر بوشلق دگلدر، بلكە » اثیر« دیدكلری بر مادّە ایلە طولودر.

ایكنجیسی: فنًّا و عقلاً، بلكە مشاهدةً ثابتدركە.. اجرام علویەنڭ جاذبە و دافعە كبی قانونلرینڭ رابطەسی.. و ضیا و حرارت و الكتریك كبی مادّەلردەكی قوّتلرڭ ناشری و ناقلی.. (او فضایی طولدیران) بر مادّە موجوددر.

اوچنجیسی: مادّۀ اثیریە، اثیر قالمقلە برابر، سائر مادّەلر كبی مختلف تشكّللردە و آیری آیری صورتلردە بولوندیغی تجربةً ثابتدر. اوت، ناصلكە (بخار، صو، بوز) كبی (هوائی، مایع، جامد) اوچ نوع اشیا، عین مادّەدن اولویور. اویلە دە، مادّۀ اثیریەدن دخی یدی نوع طبقە اولمەسنە هیچ بر مانع عقلی اولمدیغی كبی، هیچ بر اعتراضە دە مدار اولاماز.

دردنجیسی: اجرام علویەیە دقّت ایدیلسە كورونویوركە، او علوی عالملرڭ طبقاتندە مخالفت واردر. مثلا » نَهْرُ السَّمَا « و كَهْكَشَانْ »« نامیلە معروف، توركجە » صامان یولی « تعبیر ایدیلن بلوط شكلندەكی دائرۀ عظیمەنڭ بولوندیغی طبقە، البتە ثوابت ییلدیزلرڭ طبقەسنە بڭزەمییور. كویا طبقۀ ثوابت ییلدیزلری، یاز میوەلری كبی یتیشمشلر و ایرمشلر. و او كهكشاندەكی بلوط شكلندە كورولن حدسز ییلدیزلر ایسە، یڭیدن یڭی یە چیقوب ایرمگە باشلایورلر. طبقۀ ثوابت دخی، صادق بر حدس ایلە، منظومۀ شمسیەنڭ طبقەسنە مخالفتی كورونویور. و هكذا، یدی منظومات و یدی طبقەنڭ بربرینە مخالف بولونمسی، حسّ و حدس ایلە درك اولونور.

بشنجیسی: حدسًا و حسًّا و استقراءً و تجربةً ثابت اولمشدركە، بر مادّەدە تنظیم و تشكیل اولسە و او مادّەدن باشقە مصنوعات یاپیلسە، البتە مختلف طبقە و شكللردە اولور. مثلا، الماس معدنندن تشكیلات باشلادیغی وقت.. او مادّەدن هم رَمَادْ یعنی كول، هم كومور، هم الماس نوعلری تولّد ایدییور. هم مثلا آتش تشكّلە باشلادیغی وقت، هم آلو، هم دومان، هم قور طبقەلرینە آیریلییور. هم مثلا مولّد الماء مولّد الحموضە، ایلە

مزج ایدیلدیگی وقت.. او مزجدن هم صو، هم بوز، هم بخار كبی طبقەلر تشكّل ایدییور. دیمك آڭلاشیلییوركە، بر مادّۀ واحددە تشكیلات یاپیلسە، طبقاتە آیریلییور. اویلە ایسە، مادّۀ اثیریەدە قدرت فاطرە تشكیلاتە باشلادیغی ایچون، البتە آیری آیری طبقە اولارق 〚 فَسَوّٰیهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ〛 سرّیلە یدی نوع سماواتی اوندن خلق ایتمشدر.

آلتنجیسی: شو مذكور امارەلر، بالضّرورە سماواتڭ هم وجودینە، هم تعدّدینە دلالت ایدرلر. مادام قطعیًّا سماوات متعدّددر و مخبر صادق، قرآن معجز البیانڭ لسانیلە "یدیدر!" دیر. البتە یدیدر.

یدنجیسی: یدی، یتمش یدی، یوز كبی تعبیرات، اسلوب عربیدە كثرتی افادە ایتدیگی ایچون، او كلّی یدی طبقەنڭ چوق كثرتلی طبقەلری اولابیلیر.

[الحاصل] قدیر ذوالجلال، اثیر مادّەسندن یدی قات سماواتی خلق ایدوب تسویە ایتمش و غایت دقیق و عجیب بر نظام ایلە تنظیم ایتمش و ییلدیزلری او مادّۀ اثیریە ایچندە زرع ایتمش، اكمشدر. مادام قرآن معجز البیان، عموم انس و جنّڭ عموم طبقەلرینە قارشو قونوشان بر خطبۀ ازلیەدر. البتە نوع بشرڭ هر بر طبقەسی، آیات قرآنیەنڭ هر برندن حصّەسنی آلاجق و آیات قرآنیەنڭ، هر بر طبقەنڭ فهمنی تطمین ایدەجك صورتدە آیری آیری متعدّد معنالری بولوناجقدر.

اوت، خطابات قرآنیّەنڭ وسعتی و معانی و اشاراتندەكی كنیشلگی و اڭ عامی عوامدن اڭ خاص بر خواصّە قدر درجات فهملرینی مراعات و مماشات ایتمسی كوسترییوركە، هر بر آیتڭ هر بر طبقەیە بر وجهی وار. باقییور. ایشتە بو سرّە بناءً، یدی سماوات معنای كلّیسندە، یدی طبقۀ بشریّە، مختلف یدی قات معنایی فهم ایتمشلر. شویلەكە:

〚 فَسَوّٰیهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ〛 آیتندە، قیصە نظرلی و طار فكرلی بر طبقۀ انسانیە، هوای نسیمینڭ طبقاتنی فهم ایدر.

و قوزموغرافیە ایلە سرسملشمش دیگر بر طبقۀ انسانیە دخی، السنۀ انامدە سبعۀ سیارە ایلە مشهور ییلدیزلری و مدارلرینی فهم ایدر.

داها بر قسم انسانلر، كرەمزە بڭزر، ذوی الحیاتڭ مقرّی اولمش، سماوی یدی كرۀ آخَری فهم ایدر.

دیگر بر طائفۀ بشریە، منظومۀ شمسیەنڭ یدی طبقەیە آیریلدیغنی، هم منظومۀ شمسیّەمز ایلە برابر یدی منظومات شموسیّەیی فهم ایدر.

داها دیگر بر طائفۀ بشریە، مادّۀ اثیریّەنڭ تشكّلاتنڭ یدی طبقەیە آیریلدیغنی فهم ایدر.

داها كنیش فكرلی بر طبقۀ بشریّە، ییلدیزلرلە یالدیزلانوب، بتون كورونن كوكلری بر سما صایوب، اونی بو دنیانڭ

سماسیدر دییەرك، بوندن باشقە آلتی طبقە سماوات وار اولدیغنی فهم ایدر.

و نوع بشرڭ یدنجی بر طبقەسی و اڭ یوكسك طائفەسی ایسە، سماوات سبعەیی عالم شهادتە منحصر كورمییور. بلكە عالم اخروینڭ و عالم غیبینڭ و عالم دنیوینڭ و عالم مثالینڭ برر محیط ظرفی و احاطەلی برر سقفی اولان یدی سماواتڭ وار اولدیغنی فهم ایدر.

و هكذا، بو آیتڭ كلّیتندە مذكور یدی قات طبقەنڭ یدی قات معنالری كبی، داها چوق جزئی معنالری واردر. هركس فهمنە كورە حصّەسنی آلیر و او مائدۀ سماویّەدە هركس رزقنی بولور.

مادام او آیتڭ بویلە پك چوق صادق ماصدقلری وار. شیمدی عقلسز فیلسوفلرڭ و سرسری قوزموغرافیەجیلرڭ، انكار سماوات بهانەسیلە بویلە آیتە تعرّض ایتمەلری.. خایلاز احمق چوجقلرڭ سماواتدەكی ییلدیزلرە، (بر ییلدیزی دوشورمك نیّتیلە) طاش آتمەلرینە بڭزر. چونكە آیتڭ معنای كلّیسندن بر تك ماصدق صادقسە، او كلّی معنا صادق و حق اولور. حتّی واقعدە بولونمایان، فقط عمومڭ لسانندە متداول بولونان بر فردی، (عمومڭ افكارینی مراعات ایچون) او كلّیدە داخل اولابیلیر. حالبوكە حق و حقیقی چوق افرادینی كوردك. و شیمدی بو انصافسز و حقسز جغرافیەیە و سرسم و سرمست و سرخوش قوزموغرافیەیە باق. ناصل بو ایكی فن، پك حقسز اولارق خطا ایدییور، حق و حقیقت و صادق اولان كلّی معنادن كوزلرینی یومویور و چوق صادق اولان ماصدقلری كورمییور. خیالی بر عجیب فردی، معنای آیت توهّم ایدرك آیتە طاش آتییور. آتدقلری طاشلە كندی باشلرینی قیردیلر، ایمانلرینی اوچوردیلر!

[الحاصل] قرائت سبعە.. وجوە سبعە و معجزات سبعە.. و حقائق سبعە.. و اركان سبعە اوزرینە نازل اولان قرآن سماسنڭ او یدیشر طبقەلرینە، جن و شیاطین حكمندەكی اعتقادسز مادّی فكرلر چیقامدقلرندن و آیاتڭ نجومندە نە وار نە یوق بیلەمدكلرندن، یالان یاڭلیش خبر ویرییورلر. و اونلرڭ باشلرینە او آیاتڭ نجومندن مذكور تحقیقات كبی شهابلر اینرلر و اونلری یاقارلر.

اوت، جن فكرلی فیلسوفلرڭ فلسفەسیلە او سماوات قرآنیّەیە چیقیلماز. بلكە آیاتڭ ییلدیزلرینە، حكمت حقیقیّەنڭ معراجیلە و ایمان و اسلامیتڭ قنادلریلە چیقیلابیلیر.

(اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰی شَمْسِ سَمَٓاءِ الرِّسَالَةِ وَقَمَرِ فَلَكِ النُّبُوَّةِ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖ نُجُومِ الْهُدٰی لِمَنِ اهْتَدٰی)

〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛

[اون اوچنجی لمعە ]

حِكْمَتُ الْاِسْتِعَاذَە

[اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجٖیمِ] سرّینە دائردر.

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 〚 وَقُلْ رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطٖینِ〛

〚 وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ یَحْضُرُونِ〛

شیطاندن استعاذە سرّی (اون اوچ اشارت) ایلە یازیلاجق. او اشارتلرڭ بر قسمی، متفرّق بر صورتدە یگرمی آلتنجی سوز كبی بر قسم رسالەلردە بیان و اثبات ایدیلدیگندن، بورادە یالڭز اجمالًا بحث ایدیلەجك.

[برنجی اشارت] [سؤٓال:؟ ] شیطانلرڭ كائناتدە ایجاد جهتندە هیچ بر مدخللری اولمدیغی، هم جناب حق رحمت و عنایتیلە اهل حقّە طرفدار اولدیغی، هم حق و حقیقتڭ جاذبەدار كوزللكلری و محاسنلری اهل حقّە مؤیِّد و مشوِّق بولوندیغی، هم ضلالتڭ مستكره چركینلكلری اهل ضلالتی تنفیر ایتدكلری حالدە، حزب الشّیطانڭ چوق دفعە اهل حقّە غلبە ایتمەسنڭ حكمتی نەدر؟ و اهل حق، هر وقت شیطانلرڭ شرّندن جناب حقّە صیغینمەسنڭ سرّی نەدر؟

[الجواب] حكمتی و سرّی شودركە: اكثریت مطلقە ایلە ضلالت و شر.. منفیدر، تخریبدر، عدمیدر، بوزمقدر. و اكثریت مطلقە ایلە هدایت و خیر.. مثبتدر، وجودیدر، اعماردر، تعمیردر. هركسجە معلومدركە، یگرمی آدمڭ یگرمی كوندە یاپدیغی بر بنایی، بر آدم بر كوندە تخریب ایدر. اوت، بتون اعضای اساسیەسنڭ و شرائطِ حیاتیّەسنڭ وجودیلە وجودی دوام ایدن انسانڭ حیاتی، خالق ذوالجلالڭ قدرتنە مخصوص اولدیغی حالدە، بر ظالم بر عضوینی كسمەسیلە، حیاتە نسبتًا عدمی اولان موتە او انسانی مظهر ایدر. اونڭ ایچوندركە (اَلتَّخْرٖیبُ اَسْهَلُ) ضروب امثال حكمنە كچمشدر.

ایشتە بو سردندركە، اهل ضلالت، حقیقتًا ضعیف بر قوّتلە پك قوّتلی اهل حقّە بعضًا غالب اولویور. فقط اهل حقّڭ اویلە محكم بر قلعەسی واركە، اوندە تحصّن ایتدكلری زمان، او مدهش دوشمانلر یاناشامازلر و بر خلط ایدەمزلر. اگر موقّت بر ضرر ویرسەلر، 〚 وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقٖینَ〛 سرّیلە ابدی بر ثواب و بر منفعتلە او ضرر تلافی ایدیلیر. او قلعۀ متین، او حِصْنِ حَصٖینْ ایسە، شریعت محمّدیە علیە الصّلاة والسّلامدر و سنّت احمدیّە علیە الصّلاة والسّلامدر.

[ایكنجی اشارت] [سؤٓال:؟ ] شرّ محض اولان شیطانلرڭ ایجادی و اهل ایمانە تسلیطلری و اونلرڭ یوزندن چوق انسانلر كفرە كیروب جهنّمە كیرمەلری، غایت مدهش و چركین كورونویور. عجبا جمیل علی الاطلاقڭ و رحیم مطلقڭ و رحمن بالحقّڭ رحمت و جمالی، بو حدسز چركینلگڭ و دهشتلی مصیبتڭ حصولنە ناصل مساعدە ایدییور؟ و ناصل جواز كوسترییور؟ شو مسئلەیی چوقلری صورمشلر و چوقلرڭ خاطرینە كلییور.

[الجواب] شیطانڭ وجودندە جزئی شرلرلە برابر، چوق مقاصد خیریّۀ كلّیە و كمالات انسانیە واردر. اوت، بر چكردكدن قوجە بر آغاجە قدر نە قدر مرتبەلر وار.. ماهیّت انسانیەدەكی استعداددە دخی، اوندن داها زیادە مراتب وار. بلكە ذرّەدن شمسە قدر درجەلری وار. بو استعداداتڭ انكشافاتی، البتە بر حركت ایستر و بر معاملە اقتضا ایدر. و او معاملەدەكی ترقّی زنبرگنڭ حركتی، مجاهدە ایلە اولور. او مجاهدە ایسە، شیطانلرڭ و مضر شیلرڭ وجودیلە اولور. یوقسە، ملائكەلر كبی انسانلرڭ دە مقامی ثابت قالیردی. او حالدە انسان نوعندە، بیڭلر انواع حكمندە صنفلر بولونمایاجق... بر شرّ جزؤی كلمەمسی ایچون بیڭ خیری ترك ایتمكدركە، بو دە حكمتە و عدالتە منافیدر.

چندان شیطان یوزندن اكثر انسانلر ضلالتە كیدرلر. فقط اهمّیت و قیمت، اكثریتلە كیفیتە باقار. كمیّتە آز باقار ویا باقماز.

ناصلكە بیڭ و اون چكردگی بولونان بر ذات، او چكردكلری طوپراق آلتندە بر معاملۀ كیمیویّەیە مظهر ایتسە، بیڭی بوزولسە، اون دانەسی دە آغاچ اولسە، او اون آغاچ اولمش چكردكلرڭ او آدمە ویردیگی منفعت، البتە بیڭ بوزولمش چكردگڭ ضررینی هیچە ایندیرر.

اویلە دە، نفس و شیطانلرە قارشو مجاهدە ایلە، ییلدیزلر كبی نوع انسانی شرفلندیرن و تنویر ایدن اون انسان كامل یوزندن او نوعە كلن منفعت و شرف و قیمت، البتە حشرات نوعندن صاییلاجق درجەدە سفلی اهل ضلالتڭ كفرە كیرمسیلە انسان نوعنە ویرەجگی ضرری هیچە ایندیروب كوزە كوسترمدیگی ایچون، رحمت و حكمت و عدالت الٰهیە، شیطانڭ وجودینە مساعدە ایدوب تسلّطلرینە میدان ویرمش.

ای اهل ایمان! بو مدهش دوشمانلریڭزە قارشو زرهڭز:، قرآنڭ تزگاهندە یاپیلان تقوادر. و سپریڭز، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ سنّت سنیّەسیدر. و سلاحڭز، استعاذە و استغفار و حفظ الٰهی یە التجادر.

[اوچنجی اشارت] [سؤٓال:؟ ] قرآن حكیمدە اهل ضلالتە قارشو عظیم شكوالری و كثرتلی تحشیداتی و چوق شدّتلی تهدیداتی، عقلڭ ظاهرینە كورە، قرآن حكیمڭ عدالتلی و مناسبتلی بلاغتنە و اسلوبندەكی اعتدالنە و استقامتنە مناسب دوشمەیور. عادتا قرآن حكیم، عاجز بر آدمە قارشو اوردولری تحشید ایدییور. و او اهل ضلالتڭ جزئی بر حركتی ایچون، بیڭلر جنایت ایتمشلر كبی اونلری تهدید ایدییور. و اونلرڭ مفلس و مُلْكْدە هیچ بر حصّەلری اولمدیغی حالدە، اونلرە متجاوز بر شریك كبی موقع ویروب، اونلردن شكوالر ایدییور. بونڭ سرّی و حكمتی نەدر؟

[الجواب] اونڭ سرّ و حكمتی شودركە: شیطانلر و شیطانلرە اویانلر، ضلالتە سلوك ایتدكلری ایچون، كوچك بر حركتلە چوق تخریبات یاپابیلیرلر. و چوق مخلوقاتڭ حقوقنە تجاوز ایدییورلر. آز بر فعل ایلە چوق خسارت ویرییورلر.

ناصلكە بر سلطانڭ بیوك بر تجارت كمیسندە وظیفە كورن بر آدم، آز بر حركتلە، بلكە كوچك بر وظیفەیی ترك ایتمەسیلە، او كمی ایلە علاقەدار بتون وظیفەدارلرڭ ثمرۀ سعیلرینڭ و نتیجۀ عمللرینڭ محوینە و ابطالنە سببیت ویردیگی ایچون، او كمینڭ صاحب ذی شانی، او عاصیدن، او كمی ایلە علاقەدار اولان بتون رعیّتنڭ حسابنە عظیم شكایتلر ایدوب، او عاصی یی دهشتلی تهدید ایدر. و اونڭ جزئی حركتنی دگل، بلكە او حركتنڭ مدهش نتیجەلرینی نظرە آلارق و او صاحب ذیشانڭ ذاتنە دگل، بلكە رعیّتنڭ حقوقی نامنە او عاصی یی دهشتلی بر جزایە چارپار.

اویلە دە، سلطان ازل و ابد دخی، كرۀ ارض كمیسندە اهل هدایتلە برابر بولونان و اهل ضلالت اولان حزب الشّیطانڭ، ظاهرًا جزئی خطیئٓاتلریلە و عصیانلریلە پك چوق مخلوقاتڭ حقوقنە تجاوز ایتدكلری ایچون.. و موجوداتڭ وظائف عالیەلرینڭ نتیجەلرینڭ ابطال ایدیلمەسنە سببیت ویردكلری ایچون، اونلردن عظیم شكایتلر ایتمسی.. و اونلری دهشتلی تهدید ایتمسی.. و تخریباتلرینە قارشو مهم تحشیدات ایتمسی، عین بلاغت ایچندە محض حكمتدر. و غایت مناسب و موافقدر. و مطابق مقتضای حالدركە، بلاغتڭ تعریفیدر و اساسیدر. و اسراف كلام اولان مبالغەدن منزّهدر.

معلومدركە، بویلە آز بر حركتلە چوق تخریبات یاپان دهشتلی دوشمانلرە قارشو غایت متین بر قلعەیە التجا ایتمەین، چوق پریشان اولور. ایشتە ای اهل ایمان! او سماوی چلیك قلعە، قرآندر. ایچنە كیر، قورتول!

[دردنجی اشارت] عدم شرّ محض، و وجود خیر محض اولدیغنە، اهل تحقیق و اصحاب كشف اتّفاق ایتمشلر. اوت، اكثریت مطلقە ایلە خیر و محاسن و كمالات، وجودە استناد ایدر و اوڭا راجع اولور. صورتًا منفی

و عدمی دە اولسە، اساسی ثبوتیدر و وجودیدر. ضلالت و شرلر و مصیبتلر و معصیّتلر و بلالر كبی بتون چركینلكلرڭ اساسی و مایەسی عدمدر، نفیدر. اونلردەكی فنالق و چركینلك، عدمدن كلییور. چندان صورت ظاهریەدە مثبت و وجودی دە كورونسەلر، اساسلری عدمدر، نفیدر.

هم بالمشاهدە ثابتدركە، بنا كبی بر شیئڭ وجودی، بتون اجزاسنڭ موجودیتیلە تقرّر ایدر. حالبوكە اونڭ خرابیّتی و عدمی و انهدامی، بر ركنڭ عدمیلە حاصل اولور. هم وجود، هر حالدە موجود بر علّت ایستر. محقّق بر سببە استناد ایدر. عدم ایسە، عدمی شیلرە استناد ایدەبیلیر. عدمی بر شی، معدوم بر شیئە علّت اولور.

ایشتە بو ایكی قاعدەیە بناءًدركە.. شیطان جن و انسڭ كائناتدەكی مدهش آثار تخریبكارانەلری و انواع كفر و ضلالتی و شرور و مهالكی یاپدقلری حالدە، ذرّە مقدار ایجادە و خلقتە مداخلەلری اولمدیغی كبی، مُلك الٰهیدە بر حصّۀ اشتراكلری اولامییور. و بر اقتدار و بر قدرتلە او ایشلری یاپمایورلر. بلكە چوق ایشلرندە اقتدار و فعل دگل، بلكە ترك و عطالتدر. خیری یاپدیرمامقلە، شرلری یاپییورلر. یعنی شرلر اولویورلر. چونكە مهالك و شرور، تخریبات نوعندن اولدیغی ایچون، علّتلری، موجود بر اقتدار و فاعل بر ایجاد اولمق لازم دگلدر. بلكە بر امر عدمیلە و بر شرطڭ بوزولمەسیلە قوجە تخریبات اولور.

ایشتە بو سرّ مجوسیلردە انكشاف ایتمدیگی ایچوندركە، كائناتدە » یَزْدَانْ« نامیلە بر خالق خیر، دیگری » اَهْرِمَانْ« نامیلە بر خالق شرّ اعتقاد ایتمشلردر. حالبوكە اونلرڭ » اَهْرِمَانْ« دیدكلری موهوم الٰهِ شر، بر جزؤ اختیاریلە و ایجادسز بر كسبلە شرلرە سببیت ویرن معلوم شیطاندر.

ایشتە ای اهل ایمان! شیطانلرڭ بو مدهش تخریباتنە قارشو، سزڭ اڭ مهم قوّتلی سلاحلریڭز و جهازات تعمیریەڭز استغفاردر. و (اَعُوذُ بِاللّٰهِ)دیمكلە جناب حقّە التجادر. و قلعەڭز سنّت سنیّەدر.

[بشنجی اشارت] جناب حق كتب سماویەدە، بشرە قارشو جنّت كبی عظیم مكافاتی و جهنّم كبی دهشتلی مجازاتی كوسترمكلە برابر، بشری پك چوق ارشاد و ایقاظ، اخطار و تهدید و تشویق ایتدیگی حالدە.. اهل ایمانڭ، بو قدر اسباب هدایت و استقامت واركن، حزب الشّیطانڭ مكافاتسز، چركین دسیسەلرینە قارشو مغلوب اولمەلری، بر زمان بنی چوق دوشوندیرییوردی. عجبا ایمان واركن، جناب حقّڭ او قدر شدّتلی تهدیداتنە اهمّیت ویرمەمك ناصل اولویور؟ ناصل ایمان كیتمییور؟ ناصل 〚 اِنَّ كَیْدَ الشَّیْطَانِ كَانَ ضَعٖیفًا〛 سرّیلە شیطانڭ غایت ضعیف دسیسەلرینە قاپیلوب، اللّٰهە عصیان ایدییور؟

حتّی بنم آرقداشلرمدن بعضیلری، یوز حقیقت

درسنی بندن ایشیتدیگی و قلبًا تصدیقلە برابر، بڭا قارشو دە فضلە حسن ظنّی و ارتباطی واركن، قلبسز و بوزوق بر آدمڭ اهمّیتسز و ریاكارانە التفاتنە قاپیلدی. اونڭ لهندە، بنم علیهمدە بر وضعیتە كلدی. "فسبحان اللّٰه!" دیدم. "انساندە بو درجە سقوط اولابیلیرمی؟ نە قدر حقیقتسز بر انسان ایدی،" دییە او بیچارەیی غیبت ایتدم. كناهە كیردم.

صوڭرە سابق اشارتلردەكی حقیقت انكشاف ایتدی. قراڭلقلی چوق نقطەلر آیدینلاندی. او نور ایلە للّٰە الحمد، هم قرآن عظیم الشّانڭ عظیم ترغیبات و تشویقاتی تام یرندە اولدیغنی، هم اهل ایمانڭ دسائس شیطانیەیە قاپیلمەلری ایمانسزلقدن و ایمانڭ ضعیفلگندن اولمدیغنی، هم كناە كبائری ایشلەمكلە كفرە كیرمدكلرینی، هم معتزلە مذهبی و بر قسم خارجیّە مذهبی، "كناە كبائری ارتكاب ایدن كافر اولور ویا ایمان و كفر اورتەسندە قالیر،" دییە حكملرندە خطا ایتدكلرینی، هم بنم او بیچارە آرقداشمڭ یوز درس حقیقتی بر حریفڭ التفاتنە فدا ایتمسی، دوشوندیگم كبی چوق سقوط و دهشتلی آلچاقلق اولمدیغنی آڭلادم. جناب حقّە شكر ایتدم و او ورطەدن قورتولدم. چونكە سابقًا دیدیگمز كبی، شیطان، جزئی بر امر عدمی ایلە انسانی مهم تهلكەلرە آتار. هم انساندەكی نفس ایسە، شیطانی هر وقت دیڭلر. انساندەكی قوّۀ شهویّە و غضبیّە ایسە، شیطان دسیسەلرینە هم قابلە، هم ناقلە ایكی جهاز حكمندەدرلر.

ایشتە بونڭ ایچوندركە، جناب حقّڭ غفور و رحیم كبی ایكی اسمی، تجلّئ اعظملە اهل ایمانە توجّه ایدییور. و قرآن حكیمدە پیغمبرلرە اڭ مهم احسانی، مغفرت اولدیغنی كوسترییور. و اونلری استغفار ایتمەلرینە دعوت ایدییور. 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 كلمۀ قدسیەسنی هر سورە باشندە تكرار ایلە و هر مبارك ایشلردە ذكرینی امر ایتمەسیلە، كائناتی احاطە ایدن رحمت واسعەسنی ملجأ و تحصّنگاه كوسترییور و 〚 فَاسْتَعِذْ〛 امریلە [اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجٖیمِ] كلمەسنی سپر یاپییور.

[آلتنجی اشارت] شیطانڭ اڭ تهلكەلی بر دسیسەسی شودركە: بعض حسّاس و صافی قلب انسانلرە، تخیّل كفری یی تصدیق كفری ایلە التباس ایتدیرر. تصوّر ضلالتی، ضلالتڭ تصدیقی صورتندە كوستریر. و مقدّس ذاتلر و منزّه شیلر حقّندە غایت چركین خاطرەلری خیالنە كوستریر. و امكان ذاتی یی امكان عقلی صورتندە كوستروب، ایماندەكی یقیننە منافی بر شك طرزینی ویرر. او وقت او بیچارە حسّاس آدم، كندیسنڭ ضلالت و كفر ایچنە دوشدیگنی توهّم ایدوب، ایماندەكی یقیننڭ زائل اولدیغنی ظن ایدر. یأسە دوشر.

او یأسلە شیطانە مسخرە اولور. شیطان هم اونڭ یأسنی، هم او ضعیف طمارینی، هم او التباسنی چوق ایشلتدیرر. یا دیوانە اولور. یاخود هَرْچِە بَادْ اٰبَادْ دیر، ضلالتە دوشر.

شیطانڭ بو دسیسەسنڭ ماهیّتی نە قدر اساسسز اولدیغنی، بعض رسالەلردە بیان ایتدیگمز كبی، بورادە دە اجمالًا بیان ایدەجگز. شویلەكە:

ناصلكە آیینەدەكی ییلانڭ صورتی ایصیرماز و آتشڭ مثالی یاقماز و مردارڭ عكسی تلویث ایتمز. اویلە دە، خیال و فكر آیینەسندە كفریّاتڭ و شركڭ عكسلری و ضلالتڭ كولكەلری و شتملی چركین سوزلرڭ خیاللری اعتقادی بوزماز. ایمانی تغییر ایتمز. حرمتلی ادبی قیرماز. چونكە مشهور قاعدەدركە، "تخیّل شتم شتم اولمدیغی كبی، تخیّل كفر دخی كفر دگلدر. و تصوّر ضلالت دە ضلالت دگلدر."

ایمانندەكی شك مسئلەسی ایسە، امكان ذاتیدن كلن احتماللر، او یقینە منافی دگلدر. و او یقینی بوزماز. علم اصول دیندە قواعد مقرّرەدندركە، (اِنَّ الْاِمْكَانَ الذَّاتِیَّ لَا یُنَافِی الْیَقٖینَ الْعِلْمِیَّ) مثلا، بارلە دڭزی صو اولارق یرندە بولوندیغنە یقینمز وار. حالبوكە ذاتندە ممكندركە، او دڭز، بو دقیقەدە باتمش اولسون. و باتمەسی ممكناتدندر. بو امكان ذاتی، مادام بر امارەدن نشئت ایتمییور. ذهنی بر امكان اولامازكە شك اولسون. چونكە یینە علم اصول دیندە بر قاعدۀ مقرّرەدركە، (لَا عِبْرَةَ لِلْاِحْتِمَالِ غَیْرِ النَّاشِیءِ عَنْ دَلٖیلٍ) یعنی، "بر امارەدن كلمەین بر احتمال ذاتی ایسە، بر امكان ذهنی اولمازكە شبهە ویروب، اهمّیتی اولسون."

ایشتە بو دسیسۀ شیطانیەیە معروض اولان بیچارە آدم، حقائق ایمانیەیە یقیننی بویلە ذاتی امكانلرلە غائب ایدییورم ظن ایدر. مثلا، حضرت پیغمبر علیە الصّلاة والسّلام حقّندە، بشریت اعتباریلە چوق امكان ذاتی خاطرینە كلییوركە، ایمانڭ جزم و یقیننە ضرر ویرمز. فقط او، ضرر ویردی ظن ایدر، ضررە دوشر.

هم بعضًا شیطان، قلب اوستندەكی (لُمَّەسی جهتندن)، جناب حق حقّندە فنا سوزلر سویلر. او آدم ظن ایدركە، "بنم قلبم بوزولمشكە، بویلە سویلەیور" دیر، تیترر. حالبوكە اونڭ تیترەمسی و قورقمەسی و عدم رضاسی دلیلدركە، او سوزلر اونڭ قلبندن كلمییور. بلكە لمّۀ شیطانیەدن كلییور ویا شیطان طرفندن اخطار و تخیّل ایدیلییور.

هم انسانڭ لطائفی ایچندە تشخیص ایدەمدیگم بر ایكی لطیفە واركە، اختیار و ارادەیی دیڭلەمزلر. بلكە مسئولیت آلتنە دە كیرەمزلر. بعضًا او لطیفەلر حكم ایدییورلر. حقّی دیڭلەمەیور، یاڭلیش شیلرە كیرییورلر. او وقت شیطان، او آدمە تلقین ایدركە: "سنڭ استعدادڭ حقّە و ایمانە موافق دگلكە، بویلە اختیارسز باطل شیلرە