[اون دردنجی لمعە]

بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ

(ایكی مقامدر.) برنجی مقامی، ایكی سؤٓالڭ جوابیدر.

عزیز صدّیق قرداشم رأفت بگ!

(ثور و حوتە) دائر صوردیغڭ سؤٓالڭ بعض رسالەلردە جوابی واردر. او نوع سؤٓاللرە كورە جواب، یگرمی دردنجی سوزڭ اوچنجی دالندە "اون ایكی اصل" نامیلە اون ایكی قاعدۀ مهمّە بیان ایدیلمشدر. او قاعدەلر، احادیث نبویّەیە دائر مختلف تأویلاتە برر مهنكدرلر و احادیثە كلن اوهامی دفع ایدەجك مهم اساسلردرلر. مع التّأسّف شیمدیلك سنوحاتدن باشقە علمی مسائل ایلە اشتغالمە مانع بعض حاللر وار. اونڭ ایچون سؤٓالڭزە كورە جواب ویرەمییورم. اگر سنوحات قلبیە اولسە، بالمجبوریە مشغول اولویورم. بعض سؤآللر سنوحاتە توافق ایتدیگی ایچون جواب ویریلیر، كوجنمەییڭز. اونڭ ایچون هر بر سؤٓالڭزە لایقنجە جواب ویرەمییورم. هایدی بو دفعەكی سؤٓالڭزە قیصە بر جواب ویرەیم.

بو دفعەكی سؤٓالڭزدە دییورسڭزكە: "خواجەلر دییورلر: » ارض، اوكوز و بالیق اوزرندە طورویور.« حالبوكە ارض، معلّقدە بر ییلدیز كبی كزدیگنی جغرافیە كورویور. نە اوكوز وار، نە بالیق؟"

[الجواب] اِبْنِ عَبّاسْؓ كبی ذاتلرە اسناد ایدیلن صحیح بر روایت واركە، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامدن صورمشلر: "دنیا نە اوستندەدر؟" فرمان ایتمش: [عَلَی الثَّوْرِ وَالْحُوتِ]. بر روایتدە بر دفعە، [عَلَی الثَّوْرِ] دیمش.. دیگر دفعەدە، [عَلَی الْحُوتِ] دیمشدر. محدّثلرڭ بر قسمی، اسرائیلیّاتدن آلینمە و اسكیدنبری نقل ایدیلن خرافەواری حكایەلرە بو حدیثی تطبیق ایتمشلر. خصوصًا بنی اسرائیل عالملرینڭ مسلمان اولانلرندن بر قسمی، كتب سابقەدە (ثور و حوت) حقّندە كوردكلری حكایەلری حدیثە تطبیق ایدوب، حدیثڭ معناسنی عجیب بر طرزە چویرمشلر. شیمدیلك بو سؤٓالڭزە دائر غایت مجمل (اوچ اساس) و (اوچ وجه) سویلنەجك.

[برنجی اساس] بنی اسرائیل علماسنڭ بر قسمی مسلمان اولدقدن صوڭرە، اسكی معلوماتلری دخی اونلرلە برابر مسلمان اولمش، اسلامیتە مال اولمش. حالبوكە او اسكی معلوماتلرندە یاڭلیشلر وار. او یاڭلیشلر البتە اونلرە عائددر، اسلامیتە عائد دگلدر.

[ایكنجی اساس] تشبیه و تمثیللر، خواصدن عوامە كچدكجە، یعنی علمڭ ألندن جهلڭ النە دوشدكجە، مرور زمانلە حقیقت تلقّی ایدیلیر. مثلا، كوچكلگمدە قمر طوتولدی. بن والدەمە دیدم: "نەدن آی بویلە اولدی؟" دیدی: "ییلان یوتمش."

دیدم: "داها كورونویور." دیدی: "یوقاریدە ییلانلر جام كبی اولوب، ایچلرندە بولونان شیئی كوستریرلر."

بو چوجقلق خاطرەسنی چوق زمان تخطّر ایدییوردم. و دیر ایدمكە: "بو قدر حقیقتسز بر خرافە، والدەم كبی جدّی ذاتلرڭ لسانندە ناصل كزییور؟" دییە دوشونوردم. تا، فلكیّات فنّنی مطالعە ایتدیگم وقت كوردمكە، والدەم كبی اویلە دیینلر، بر تشبیهی حقیقت تلقّی ایتمشلر. چونكە درجات شمسیّەنڭ مداری اولان » مِنْطِقَةُ الْبُرُوجْ« تعبیر ایتدكلری دائرۀ عظیمە، منازل قمریەنڭ مداری بولونان مائل قمر دائرەسی بربری اوستنە كچمكلە، او ایكی دائرە هر بری ایكی قوس شكلنی ویرمش. او ایكی قَوِسَە فلكیّون علماسی، لطیف بر تشبیه ایلە، بیوك ایكی ییلان نامی اولان » تِنّٖینَیْنْ« نامنی ویرمشلر.

ایشتە او ایكی دائرەنڭ تقاطع نقطەسنە، » باش« معناسنە » رأس«، دیگرینە » قویروق« معناسنە، » ذنب« دیمشلر. قمر رأسە و شمس ذنبە كلدیگی وقت، فلكیّون اصطلاحنجە حیلولت ارض وقوع بولور. یعنی كرۀ ارض تام ایكیسنڭ اورتەسنە دوشر، او وقت قمر خَسْفْ اولور. سابق تشبیه ایلە "قمر، تنّینَیْنڭ آغزینە كیردی" دینیلیر. ایشتە بو علوی و علمی تشبیه، عوام لساننە كیردكجە، مرور زمانلە، قمری یوتاجق قوجە بر ییلان شكلنی آلمش.

ایشتە ثور و حوت نامیلە ایكی بیوك ملك، بر تشبیە لطیف قدسیلە و معنیدار بر اشارتلە ثور و حوت نامیلە تسمیە ایدیلمشلر. قدسی و علوی لسان نبوّتدن عمومڭ لسانلرینە كچدكجە، او تشبیه، حقیقتە انقلاب ایتمش. عادتا غایت بیوك بر اوكوز و دهشتلی بر بالیق صورتنی آلمشلر.

[اوچنجی اساس] ناصلكە قرآنڭ متشابهاتی وار. غایت درین مسئلەلری تمثیلاتلە و تشبیهاتلە عوامە درس ویرییور. اویلە دە، حدیثڭ دە متشابهاتی وار. غایت درین حقیقتلری مأنوس تشبیهاتلە افادە ایدر. مثلا، بر ایكی رسالەدە بیان ایتدیگمز كبی، بر وقت، حضور نبویدە غایت درین بر كورولتو ایشیتیلدی. فرمان ایتدیكە: "بو كورولتو، یتمش سنەدر یووارلانوب، بو دقیقەدە جهنّمڭ دیبنە دوشن بر طاشڭ كورولتوسیدر." برقاچ دقیقە صوڭرە بریسی كلدی، دیدی: "یتمش یاشندەكی مشهور منافق ئولدی." رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ غایت بلیغ تمثیلنڭ حقیقتنی اعلان ایتدی.

سنڭ سؤٓالڭ جوابنە شیمدیلك (اوچ وجه) سویلنەجك.

[برنجیسی] حملۀ عرش و سماوات دینیلن ملائكەنڭ برینڭ اسمی (نَسْرْ) دیگرینڭ اسمی (ثور) اولارق درت ملائكەیی جناب حق، عرش و سماواتە، سلطنت ربوبیّتنە نظارت ایتمك ایچون تعیین ایتدیگی كبی..

سماواتڭ بر كوچك قرداشی و سیّارەلرڭ بر آرقداشی اولان كرۀ ارضە دخی ایكی ملك، ناظر و حملە اولارق تعیین ایتمشدر. او ملكلرڭ بریسنڭ اسمی » ثور« و برینڭ » حوت« در. و جناب حقّڭ او ناملری ویرمەسنڭ سرّی شودركە:

ارض ایكی قسمدر: بری صو، بری طوپراقدر. صو قسمنی شنلندیرن بالیقدر. طوپراق قسمنی شنلندیرن، انسانلرڭ مدار حیاتی اولان زراعت، اوكوز ایلەدر و اوكوزڭ اوموزندەدر. كرۀ ارضە مؤكّل ایكی ملك، هم قوماندان، هم ناظر اولدقلرندن، البتە بالیق طائفەسنە و اوكوز نوعنە بر جهت مناسبتلری بولونمق لازمدر. بلكە (وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ) او ایكی ملگڭ عالم ملكوت و عالم مثالدە ثور و حوت صورتندە تمثّللری وار. ایشتە بو مناسبتە [حاشیە]و او نظارتە اشارتًا و كرۀ ارضڭ او ایكی مهم نوع مخلوقاتنە ایماءً، لسان معجز البیان نبوی، [اَلْاَرْضُ عَلَی الثَّوْرِ وَالْحُوتِ] دیمشدر. غایت درین و كنیش.. و بر صحیفە قدر مسئلەلری حاوی اولان بر حقیقتی، غایت كوزل و قیصەجق بر تك جملە ایلە افادە ایتمشدر.

[ایكنجی وجه] مثلا، ناصلكە دینیلسە: "بو دولت و سلطنت هانكی شی اوستندە طورویور؟" جوابندە: (عَلَی السَّیْفِ وَالْقَلَمِ) دینیلیر. "یعنی عسكر قیلیجنڭ شجاعتنە و قوّتنە و مأمور قلمنڭ درایتنە و عدالتنە استناد ایدر." اویلە دە، كرۀ ارض، مادام ذی حیاتڭ مسكنیدر. و ذی حیاتڭ قوماندانلری دە انساندر. و انسانڭ اهل سواحل قسمنڭ قسم اعظمنڭ مدار تعیّشلری، بالیقدر. و سواحل اهلی اولمایان قسمنڭ مدار تعیّشلری، زراعتلە اوكوزڭ اوموزندەدر. و مهم بر مدار تجارتی دە بالیقدر. البتە دولت، سیف و قلم اوستندە طوردیغی كبی، كرۀ ارض دە اوكوز و بالیق اوستندە طورویور، دینیلەبیلیر. زیرا نە وقت اوكوز چالیشمازسە و بالیق میلیون یومورطەیی بردن طوغورمازسە، او وقت انسان یاشایاماز. حیات سقوط ایدر. خالق حكیم دە ارضی خراب ایدر.

ایشتە رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام، غایت معجزانە و غایت علوی و غایت حكمتلی بر جواب ایلە [اَلْاَرْضُ عَلَی الثَّوْرِ وَالْحُوتِ] دیمش. و نوع انسانینڭ حیاتی، نە قدر جنس حیواناتڭ حیاتیلە علاقەدار اولدیغنە دائر كنیش بر حقیقتی، ایكی كلمە ایلە درس ویرمش.

[اوچنجی وجه] اسكی قوزموغرافیە نظرندە كونش كزر. كونشڭ هر اوتوز درجەسنی بر برج تعبیر ایتمشلر. او برجلردەكی ییلدیزلرڭ آرالرندە بربرینە ربط ایدەجك فرضی خطلر چكیلسە، بر تك وضعیت حاصل اولدیغی وقت، بعض اسد یعنی آرسلان صورتنی، بعض ترازو معناسنە اولارق میزان صورتنی، بعض اوكوز معناسنە ثور صورتنی، بعض بالیق معناسنە حوت صورتنی كوسترمشلر. او مناسبتە بناءً او برجلرە، او اسملر ویریلمش. شو عصرڭ قوزموغرافیەسی نظرندە ایسە، كونش كزمییور. او برجلر، بوش و معطّل و ایشسز قالمشلر. كونشڭ بدلنە كرۀ ارض كزییور. اویلە ایسە، او بوش و ایشسز برجلر و یوقاریدەكی معطّل دائرەلر یرینە، ارضڭ مدار سنویسندە كوچك مقیاسدە او دائرەلری تشكیل ایتمك كركدر. شو حالدە بروج سماویە، ارضڭ مدار سنویسندە تمثّل ایدەجك. او حالدە كرۀ ارض، هر بر آیدە بروج سماویّەنڭ برینڭ كولكەسندە و مثالندەدر. كویا ارضڭ مدار سنویسی بر آیینە حكمندە اولارق، سماوی برجلر اوندە تمثّل ایدییور.

ایشتە بو وجهلە، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام، سابقًا ذكر ایتدیگمز كبی بر دفعە [عَلَی الثَّوْرِ]، بر دفعە دە [عَلَی الْحُوتِ] دیمش. اوت، معجز البیان اولان لسان نبوّتە یاقیشیر بر طرزدە، غایت درین و چوق عصرلر صوڭرە آڭلاشیلاجق بر حقیقتە اشارتًا بر دفعە [عَلَی الثَّوْرِ] دیمش. چونكە كرۀ ارض، او سؤٓالڭ زمانندە ثور برجنڭ مثالندە ایمش. بر آی صوڭرە یینە صورولمش، [عَلَی الْحُوتِ] دیمش. چونكە او وقت كرۀ ارض، حوت برجنڭ كولكەسندە ایمش.

ایشتە استقبالدە آڭلاشیلاجق بو علوی حقیقتە اشارتًا.. و كرۀ ارضڭ وظیفەسندەكی حركتنە و سیاحتنە ایماءً.. و سماوی برجلر كونش اعتباریلە معطّل و مسافرسز اولدقلرینە.. و حقیقی ایشلەین برجلر ایسە ارضڭ مدار سنویسندە بولوندیغنە و او برجلردە وظیفە كورن و سیاحت ایدن، كرۀ ارض اولدیغنە رمزًا، [عَلَی الثَّوْرِ وَالْحُوتِ] دیمشدر. (وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ)

بعض كتب اسلامیّە دە ثور و حوتە دائر عجیب و خارج عقل حكایەلر، یا اسرائیلیاتدر ویا تمثیلاتدر. ویا بعض محدّثلرڭ تأویلاتیدركە، بعض دقّتسزلر طرفندن حدیث ظن ایدیلەرك رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامە اسناد ایدیلمش.

〚 رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖینَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا ٭

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛

[ایكنجی سؤٓال] (آل عبا) حقّندەدر. قرداشم! (آل عَبَا) حقّندەكی جوابسز قالان سؤٓالڭزڭ چوق حكمتلرندن یالڭز بر تك حكمتی سویلنەجك. شویلەكە:

رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام، كییدیگی مبارك عباسنی،

حضرت علیؓ و حضرت فاطمەؓ و حسنؓ و حسینڭؓ اوستلرینە اورتمەسی.. و اونلرە بو صورتلە 〚 لِیُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَكُمْ تَطْهٖیرًا〛 آیتیلە دعا ایتمەسنڭ اسراری و حكمتلری وار. سرلرندن بحث ایتمەیەجگز. یالڭز، وظیفۀ رسالتە تعلّق ایدن بر حكمتی شودركە: رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام، غیب آشنا و استقبال بٖینْ نظر نبوّتیلە، اوتوز قرق سنە صوڭرە صحابەلر و تابعینلر ایچندە مهم فتنەلر اولاجغنی.. و قان دوكولەجگنی كورمش. ایچندە اڭ ممتاز شخصیّتلرڭ، عباسی آلتندە اولان او اوچ شخصیّت اولدیغنی مشاهدە ایتمش. حضرت علی ییؓ امّت نظرندە تطهیر و تبرئە ایتمك.. و حضرت حسینیؓ تعزیە و تسلّی ایتمك.. و حضرت حسنیؓ تبریك ایتمك.. و مصالحە ایتمك ایلە و مهم بر فتنەیی قالدیرمقلە شرفنی.. و امّتە عظیم فائدەسنی اعلان ایتمك.. و حضرت فاطمەنڭؓ ذریّتنڭ طاهر و مشرّف اولاجغنی.. و «اهل بیت» عنوان عالیسنە لایق اولاجقلرینی اعلان ایتمك ایچون، او درت شخصە كندیلە برابر «خمسۀ آل عبا» عنواننی بخش ایدن او عبایی اورتمشدر.

اوت، چندان حضرت علیؓ خلیفۀ بالحق ایدی. فقط دوكولن قانلر چوق اهمّیتلی اولدیغندن، امّت نظرندە تبرئەسی و برائتی وظیفۀ رسالت حسبیلە اهمّیتلی اولدیغندن، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام، او صورتلە اونی تبرئە ایدییور. اونی تنقید و تخطئە و تضلیل ایدن خارجیلری و امویلرڭ متجاوز طرفدارلرینی سكوتە دعوت ایدییور. اوت، خارجیلرڭ و امویلرڭ مفرط طرفدارلری حضرت علیؓ حقّندەكی تفریطلری و تضلیللری.. و حضرت حسینڭؓ غایت فجیع جگرسوز حادثەسیلە شیعەلرڭ افراطلری و بدعەلری و شیخَیْندن تبرّیلری، اهل اسلامە پك چوق ضررلی دوشمشدر.

ایشتە بو عبا و دعا ایلە رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام، حضرت علی ییؓ و حضرت حسینیؓ مسئولیتدن و اتهامدن و امّتنی اونلر حقّندە سٓوء ظندن قورتاردیغی كبی.. حضرت حسنیؓ، یاپدیغی مصالحە ایلە امّتە ایتدیگی اییلگنی، وظیفۀ رسالت نقطەسندە تبریك ایدییور. و حضرت فاطمەنڭؓ ذریّتی و نسل مباركی، عالم اسلامدە [اهل بیت ] عنواننی آلارق عالی بر شرف قزاناجقلرینی.. و حضرت فاطمەنڭؓ ذریّتنڭ 〚 اِنّٖٓی اُعٖیذُهَا بِكَ وَذُرِّیَّتَهَا مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجٖیمِ〛 دیین حضرت مریمڭؓ والدەسی كبی، ذریّتجە چوق مشرّف اولاجغنی اعلان ایدییور.

(اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰٓی اٰلِهِ الطَّیِّبٖینَ الطَّاهِرٖینَ الْاَبْرَارِ وَعَلٰٓی اَصْحَابِهِ الْمُجَاهِدٖینَ الْمُكْرَمٖینَ الْاَخْیَارِ اٰمٖینَ)

[اون دردنجی لمعەنڭ ایكنجی مقامی]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ڭ بیڭلر اسرارندن (آلتی سرّینە) دائردر.

[اخطار] بسملەنڭ رحمت نقطەسندە پارلاق بر نوری، سونوك عقلمە اوزاقدن كوروندی. اونی، كندی نفسم ایچون نوطەلر صورتندە قید ایتمك ایستەدم. و یگرمی اوتوز قدر سرلریلە او نورڭ اطرافندە بر دائرە چویرمك ایلە آولامق و ضبط ایتمك آرزو ایتدم. فقط مع التّأسّف، شیمدیلك او آرزومە تام موفّق اولامدم. یگرمی اوتوز سردن، بش آلتی یە ایندم.

ای انسان! دیدیگم وقت، نفسمی مراد ایدییورم. بو درس كندی نفسمە خاص ایكن، روحًا بنملە مناسبتدار و نفسی نفسمدن داها هشیار ذاتلرە، بلكە مدار استفادە اولور نیّتیلە، اون دردنجی لمعەنڭ ایكنجی مقامی اولارق یازیلمەسنی، مدقّق قرداشلریمڭ تصویبلرینە حوالە ایدییورم. بو درس، عقلدن زیادە قلبە باقار. دلیلدن زیادە، ذوقە ناظردر.

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ٭ قَالَتْ یَٓا اَیُّهَا الْمَلَؤُا اِنّٖٓی اُلْقِیَ اِلَیَّ كِتَابٌ كَرٖیمٌ ٭ اِنَّهُ مِنْ سُلَیْمٰنَ وَاِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 شو مقامدە (برقاچ سرّ) ذكر ایدیلەجكدر.

[برنجی سرّ] 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 ڭ بر جلوەسنی بو فقیر، شویلە كوردمكە: كائنات سیماسندە و ارض سیماسندە.. و انسان سیماسندە، بربری ایچندە بربرینڭ نمونەسنی كوسترن (اوچ سكّۀ ربوبیّت) وار.

[بریسی] كائناتڭ هیئت مجموعەسندەكی تعاون، تساند، تعانق، تجاوبدن تظاهر ایدن سكۀ كبرای الوهیّتدركە، 〚 بِسْمِ اللّٰهِ〛 اوڭا باقییور.

[ایكنجیسی] كرۀ ارض سیماسندە، نباتات و حیواناتڭ تدبیر و تربیە و ادارەسندەكی تشابه، تناسب، انتظام، انسجام، لطف و مرحمتدن تظاهر ایدن سكۀ كبرای رحمانیتدركە، 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ〛 اوڭا باقییور.

[اوچنجیسی] انسانڭ ماهیّت جامعەسنڭ سیماسندەكی لطائف رأفت و دقائق شفقت و شعاعات مرحمت الٰهیەدن تظاهر ایدن سكّۀ علیای رحیمیّتدركە، 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 دەكی 〚 اَلرَّحٖیمِ〛 اوڭا باقییور. دیمك، 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 صحیفۀ عالمدە بر سطر نورانی تشكیل ایدن اوچ سكّۀ احدیّتڭ قدسی عنوانیدر، قوّتلی بر خیطیدر و پارلاق بر خطّیدر. یعنی 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛

یوقاریدن نزول ایلە، ثمرۀ كائنات و عالمڭ نسخۀ مصغّرەسی اولان انسانە اوجی طایانییور. فرشی عرشە باغلار. انسانڭ عرشە چیقمەسنە بر یول اولور.

[ایكنجی سرّ] قرآن معجز البیان، حدسز كثرت مخلوقاتدە تظاهر ایدن واحدیت ایچندە عقولی بوغمامق ایچون، دائما او واحدیت ایچندە احدیت جلوەسنی كوسترییور. یعنی، مثلا ناصلكە كونش، ضیاسیلە حدسز اشیایی احاطە ایدییور. مجموع ضیاسندەكی كونشڭ ذاتنی ملاحظە ایتمك ایچون غایت كنیش بر تصوّر و احاطەلی بر نظر لازم اولدیغندن، كونشڭ ذاتنی اونوتدیرمامق ایچون، هر بر پارلاق شیدە، كونشڭ ذاتنی عكسی واسطەسیلە كوسترییور. و هر پارلاق شی، كندی قابلیتنجە كونشڭ جلوۀ ذاتیەسی ایلە برابر، ضیاسی، حرارتی كبی خاصّەلرینی دە كوسترییور. و هر پارلاق شی، كونشی بتون صفاتیلە قابلیتنە كورە كوستردیگی كبی، كونشڭ ضیا و حرارت و ضیادەكی الوان سبعە كبی كیفیاتلرینڭ هر بریسی دخی عموم مقابلندەكی شیلری احاطە ایدییور.

اویلە دە، 〚 وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی〛 تمثیلدە خطا اولماسین احدیت و صمدیت الٰهیەنڭ هر بر شیدە، خصوصًا ذی حیاتدە، خصوصًا انسانڭ ماهیت آیینەسندە بتون اسماسیلە بر جلوەسی اولدیغی كبی.. وحدت و واحدیت جهتیلە دخی، موجوداتلە علاقەدار هر بر اسمی، بتون موجوداتی احاطە ایدییور.

ایشتە واحدیت ایچندە عقولی بوغمامق و قلبلر ذات اقدسی اونوتمامق ایچون، دائما واحدیتدە سكّۀ احدیّتی نظرە ویرییوركە، ایشتە او سكّەنڭ اوچ مهم عقدەسنی ارائە ایدن 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 در.

[اوچنجی سرّ] شو حدسز كائناتی شنلندیرن، بالمشاهدە رحمتدر. و بو قراڭلقلی موجوداتی ایشیقلاندیران، بالبداهە رحمتدر. و بو حدسز احتیاجات ایچندە یووارلانان مخلوقاتی تربیە ایدن، بالبداهە رحمتدر. و بر آغاجڭ بتون هیئتیلە میوەسنە متوجّه اولدیغی كبی، بتون كائناتی انسانە متوجّه ایدن و هر طرفدە اوڭا باقدیران و معاونتنە قوشدیران، بالبداهە رحمتدر. و بو حدسز فضایی و بوش و خالی عالمی طولدیران و نورلاندیران و شنلندیرن، بالمشاهدە رحمتدر. و بو فانی انسانی ابدە نامزد ایدن و ازلی و ابدی بر ذاتە مخاطب و دوست یاپان، بالبداهە رحمتدر.

ای انسان! مادام رحمت، بویلە قوّتلی و جاذبەدار و سویملی و مددكار بر حقیقت محبوبەدر. 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 دی! او حقیقتە یاپیش، وحشت مطلقەدن و حدسز احتیاجاتڭ ألملرندن قورتول. و سلطان ازل و ابدڭ تختنە یاناش! و او رحمتڭ شفقتیلە و شفاعتیلە و شعاعاتیلە او سلطانە

مخاطب اول، خلیل اول، دوست اول.

اوت، كائناتڭ انواعنی حكمت دائرەسندە انسانڭ اطرافندە طوپلایوب، بتون حاجاتنە كمال انتظام و عنایتلە قوشدیرمق، بالبداهە ایكی حالدن بریسیدر. یا كائناتڭ هر بر نوعی، كندی كندینە انسانی طانییور، اوڭا اطاعت ایدییور، معاونتنە قوشویور. بو ایسە، یوز درجە عقلدن اوزاق اولدیغی كبی، چوق محالاتی انتاج ایدییور. انسان كبی بر عاجز مطلقدە، اڭ قوّتلی بر سلطان مطلقڭ قدرتی بولونمق لازم كلییور. ویاخود بو كائناتڭ پردەسی آرقەسندە بر قدیر مطلقڭ علمیلە، بو معاونت اولویور. دیمك كائناتڭ انواعی، انسانی طانییور دگل، بلكە انسانی بیلن و طانییان و مرحمت ایدن بر ذاتڭ طانیمەسنڭ، بیلمەسنڭ دلیللریدر.

ای انسان! عقلڭی باشڭە آل! هیچ ممكنمیدركە، بتون انواع مخلوقاتی سڭا متوجّهًا معاونت اللرینی اوزاتدیران و سنڭ حاجتلریڭە لَبَّیْكْ! دیدیرن ذات ذوالجلال، سنی بیلمەسین، طانیماسین، كورمەسین؟ مادام سنی بیلییور، رحمتیلە بیلدیگنی بیلدیرییور. سن دە اونی بیل، حرمتلە بیلدیگڭی بیلدیر. و قطعیًّا آڭلاكە، سنڭ كبی ضعیف مطلق.. و عاجز مطلق.. و فقیر مطلق، فانی، كوچوجك بر مخلوقە بو قوجە كائناتی مسخّر ایدن و امدادینە كوندرن، البتە حكمت و عنایتی.. و علم و قدرتی تضمّن ایدن حقیقت رحمتدر.

البتە بویلە بر رحمت، سندن كلّی و خالص بر شكر.. و جدّی و صافی بر حرمت ایستر. ایشتە او خالص شكرڭ و او صافی حرمتڭ ترجمانی و عنوانی اولان 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 ی دی! او رحمتڭ وصولنە وسیلە و رحمانڭ درگاهندە شفاعتجی یاپ.

اوت، او رحمتڭ وجودی و تحقّقی، كونش قدر ظاهردر.

چونكە ناصل، مركزی بر نقش، هر طرفندن كلن آتقی و ایپلرڭ انتظامندن و وضعیتلرندن حاصل اولویور. اویلە دە، كائناتڭ دائرۀ كبراسندە بیڭ بر اسم الٰهینڭ جلوەسندن اوزانان نورانی آتقیلر، كائنات سیماسندە اویلە بر سكّۀ رحمت ایچندە بر خاتم رحیمیّتی و نقش شفقتی طوقویور.. و اویلە بر خاتم عنایتی نسج ایدییوركە، كونشدن داها پارلاق كندینی عقللرە كوسترییور.

اوت، شمس و قمری، عناصر و معادنی، نباتات و حیواناتی بر نقش اعظمنڭ آتقی ایپلری كبی او بیڭ بر اسملرڭ شعاعلریلە تنظیم ایدن.. و حیاتە خادم ایدن.. و نباتی و حیوانی اولان عموم والدەلرڭ غایت شیرین و فداكارانە شفقتلریلە شفقتنی كوسترن.. و ذوی الحیاتی حیات انسانیەیە مسخّر ایدن.. و اوندن ربوبیت الٰهیەنڭ غایت كوزل و شیرین بر نقش اعظمنی..

و انسانڭ اهمّیتنی كوسترن و اڭ پارلاق رحمتنی اظهار ایدن او رحمان ذوالجمال، البتە كندی استغنای مطلقنە قارشو رحمتنی، احتیاج مطلق ایچندەكی ذی حیاتە و انسانە مقبول بر شفاعتجی یاپمش. ای انسان! اگر انسان ایسەڭ، 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 دی! او شفاعتجی یی بول!

اوت، روی زمیندە درت یوز بیڭ مختلف آیری آیری نباتات و حیواناتڭ طائفەلرینی، هیچ برینی اونوتمایارق، شاشیرمایارق، وقتی وقتنە، كمال انتظاملە، حكمت و عنایتلە تربیە و ادارە ایدن.. و كرۀ ارضڭ سیماسندە خاتم احدیتی وضع ایدن، بالبداهە، بلكە بالمشاهدە رحمتدر. و او رحمتڭ وجودی، بو كرۀ ارضڭ سیماسندەكی موجوداتڭ وجودلری قدر قطعی اولدیغی كبی، او موجودات عددنجە دە تحقّقنڭ دلیللری وار.

اوت، زمینڭ یوزندە اویلە بر خاتم رحمت و سكّۀ احدیّت بولوندیغی كبی، انسانڭ ماهیّت معنویەسنڭ سیماسندە دخی اویلە بر سكّۀ رحمت واردركە، كرۀ ارض سیماسندەكی سكّۀ رحمتدن و كائنات سیماسندەكی سكّۀ عظمای رحمتدن داها آشاغی دگلدر. عادتا بیڭ بر اسمڭ جلوەسنڭ بر نقطۀ محراقیەسی حكمندە بر جامعیّتی وار.

ای انسان! هیچ ممكنمیدركە، سڭا بو سیمایی ویرن و او سیمادە بویلە بر سكّۀ رحمتی و بر خاتم احدیتی وضع ایدن ذات، سنی باشی بوش بیراقسین، سڭا اهمّیت ویرمەسین؟ سنڭ حركاتڭە دقّت ایتمەسین؟ سڭا متوجّه اولان بتون كائناتی عبث یاپسین؟ خلقت شجرەسنی.. میوەسی چوروك، بوزوق و اهمّیتسز بر آغاچ یاپسین؟ هم هیچ بر جهتلە شبهە قبول ایتمەین و هیچ بر وجهلە نقصانیتی اولمایان و كونش كبی ظاهر اولان رحمتنی.. و ضیا كبی كورونن حكمتنی انكار ایتدیرسین؟ حاشا!

ای انسان! بیلكە، او رحمتڭ عرشنە یتیشمك ایچون بر معراج وار. او معراج ایسە، 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 در. و بو معراج نە قدر اهمّیتلی اولدیغنی آڭلامق ایسترسەڭ، قرآن معجز البیانڭ یوز اون درت سورەلرینڭ باشلرینە باق. هم بتون مبارك كتابلرڭ ابتدالرینە باق. هم عموم مبارك ایشلرڭ مبدألرینە باق. هم بسملەنڭ عظمت قدرینە اڭ قطعی بر حجّت شودركە، امام شافعی كبی چوق بیوك مجتهدلر دیمشلركە: [بَسْمَلهَ] بر تك آیت اولدیغی حالدە، قرآندە یوز اون درت دفعە نازل اولمشدر.

[دردنجی سرّ] حدسز كثرت ایچندە واحدیت تجلّیسنڭ خطابی اولان 〚 اِیَّاكَ نَعْبُدُ〛 دیمكلە هركسە كافی كلمییور، فكر طاغیلییور. مجموعندەكی وحدت آرقەسندە ذات احدیّتی ملاحظە ایدوب 〚 اِیَّاكَ نَعْبُدُ وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ〛 دیمەیە

كرۀ ارض وسعتندە بر قلب بولونمق لازم كلییور. بو سرّە بناءً، جزئیاتدە ظاهر بر صورتدە سكّۀ احدیّتی كوستردیگی كبی، هر بر نوعدە سكّۀ احدیّتی كوسترمك و ذات احدی ملاحظە ایتدیرمك ایچون خاتم وحدانیت ایچندە بر سكّۀ احدیّتی كوسترییور. تا كلفتسز، هركس هر مرتبەدە 〚 اِیَّاكَ نَعْبُدُ وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ〛 دییوب، طوغریدن طوغری یە ذات اقدسە خطاب ایدرك متوجّه اولسون.

ایشتە قرآن حكیم، بو سرّ عظیمی افادە ایچوندركە، كائنات دائرۀ اعظمندە، مثلا سماوات و ارضڭ خلقتندن بحث ایتدیگی وقت، بردن اڭ كوچك بر دائرەدن و اڭ دقیق بر جزئیدن بحث ایدر. تاكە، ظاهر بر صورتدە خاتم احدیتی كوسترسین. مثلا، خلقت سماوات و ارضڭ بحثی ایچندە، خلقت انساندن و انسانڭ سسندن و سیماسندەكی دقائق نعمت و حكمتدن بحث آچار. تاكە، فكر طاغیلماسین، قلب بوغولماسین، روح معبودینی طوغریدن طوغری یە بولسون. مثلا، 〚 وَمِنْ اٰیَاتِهٖ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْ〛 آیتی مذكور حقیقتی معجزانە بر صورتدە كوسترییور.

اوت، حدسز مخلوقاتدە و نهایتسز بر كثرتدە وحدت سكّەلری، متداخل دائرەلر كبی، اڭ بویوگندن، اڭ كوچك سكّەیە قدر انواعی و مرتبەلری واردر. فقط او وحدت نە قدر اولسە، یینە كثرت ایچندە بر وحدتدر. حقیقی خطابی تام تأمین ایدەمییور. اونڭ ایچون، وحدت آرقەسندە احدیت سكّەسی بولونمق لازمدر. تاكە، كثرتی خاطرە كتیرمەسین. طوغریدن طوغری یە ذات اقدسە قارشو قلبە یول آچسین.

هم او سكّۀ احدیّتە نظرلری چویرمك و قلبلری جلب ایتمك ایچون، او سكّۀ احدیّت اوستندە غایت جاذبەدار بر نقش و غایت پارلاق بر نور و غایت شیرین بر حلاوت و غایت سویملی بر جمال و غایت قوّتلی بر حقیقت اولان رحمت سكّەسنی و رحیمیّت خاتمنی قویمشدر.

اوت، او رحمتڭ قوّتیدركە، ذی شعورلرڭ نظرلرینی جلب ایدر، كندینە چكر. احدیت سكّەسنە ایصال ایدر. و ذات احدیّەیی ملاحظە ایتدیرر. و اوندن 〚 اِیَّاكَ نَعْبُدُ وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ〛 دەكی حقیقی خطابە مظهر ایدر.

ایشتە 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 فاتحەنڭ فهرستی و قرآنڭ مجمل بر خلاصەسی اولدیغی جهتلە، بو مذكور سرّ عظیمڭ عنوانی و ترجمانی اولمش. بو عنوانی النە آلان، رحمتڭ طبقاتندە كزەبیلیر. و بو ترجمانی قونوشدیران، اسرار رحمتی اوگرنیر و انوار رحیمیّتی و شفقتی كورور.

[بشنجی سرّ] بر حدیث شریفدە وارد اولمشكە: [اِنَّ اللّٰهَ خَلَقَ الْاِنْسَانَ عَلٰی صُورَةِ الرَّحْمٰنِ] اَوْ كَمَا قَالَ..

بو حدیثی، بر قسم اهل طریقت، عقائد ایمانیەیە مناسب دوشمەین عجیب بر طرزدە تفسیر ایتمشلر. حتّی اونلردن بر قسم اهل عشق، انسانڭ سیمای معنویسنە بر صورت رحمان نظریلە باقمشلر. اهل طریقتڭ اكثریسندە سكر، اهل عشقڭ چوغندە استغراق و التباس اولدیغندن، حقیقتە مخالف تلقّیلرندە بلكە معذوردرلر. فقط عقلی باشندە اولانلر، فكرًا، اونلرڭ اساس عقائدە منافی اولان معنالرینی قبول ایدەمز. ایتسە خطا ایدر.

اوت، بتون كائناتی بر سرای و بر أو كبی منتظم ادارە ایدن.. و ییلدیزلری ذرّەلر كبی حكمتلی و قولای چویرن و كزدیرن.. و ذرّاتی منتظم مأمورلر كبی استخدام ایدن ذات اقدس الٰهینڭ شریكی، نظیری، ضدّی، نِدّٖی اولمدیغی كبی.. 〚 لَیْسَ كَمِثْلِهٖ شَیْءٌ وَهُوَ السَّمٖیعُ الْبَصٖیرُ〛 سرّیلە صورتی، مثلی، مثالی، شبیهی دخی اولاماز. فقط، 〚 وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی فِی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزٖیزُ الْحَكٖیمُ〛 سرّیلە تمثیل ایلە شئوناتنە و صفات و اسماسنە باقیلیر. دیمك مَثَلْ و تمثیل، شئونات نقطۀ نظرندە واردر.

شو مذكور حدیث شریفڭ چوق مقاصدندن بریسی شودركە: انسان، اسم رحمانی تمامیلە كوستریر بر صورتدەدر. اوت، سابقًا بیان ایتدیگمز كبی، كائناتڭ سیماسندە بیڭ بر اسمڭ شعاعلرندن تظاهر ایدن اسم رحمان كوروندیگی كبی، زمین یوزینڭ سیماسندە دە ربوبیّت مطلقۀ الٰهیەنڭ حدسز جلوەلریلە تظاهر ایدن اسم رحمان كورونویور. و انسانڭ صورت جامعەسندە دە، كوچك بر مقیاسدە زمینڭ سیماسی و كائناتڭ سیماسی كبی، یینە او اسم رحمانڭ جلوۀ اتمّی كورونویور دیمكدر.

هم اشارتدركە، ذات رحمن الرحیمڭ دلیللری و آیینەلری اولان ذی حیاتلرڭ.. و انسان كبی مظهرلرڭ، او قدر او ذات واجب الوجودە دلالتلری قطعی و واضح و ظاهردركە، كونشڭ تمثالنی و عكسنی طوتان پارلاق بر آیینە پارلاقلغنە و دلالتنڭ وضوحنە اشارتًا، او آیینە كونشدر دینیلدیگی كبی، انساندە صورت رحمان وار وضوح دلالتنە و كمال مناسبتنە اشارتًا دینیلمش و دینیلیر. و اهل وحدت الوجودڭ معتدل قسمی، (لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ) بو سرّە بناءً.. و بو دلالتڭ وضوحنە و بو مناسبتڭ كمالنە بر عنوان اولارق دیمشلر. (اَللّٰهُمَّ یَا رَحْمٰنُ یَا رَحٖیمُ بِحَقِّ〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 اِرْحَمْنَا كَمَا یَلٖیقُ بِرَحٖیمِیَّتِكَ وَفَهِّمْنَٓا اَسْرَارَ〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 كَمَا یَلٖیقُ بِرَحْمَانِیَّتِكَ اٰمٖینَ)

[آلتنجی سرّ] ای حدسز عجز و نهایتسز فقر ایچندە یووارلانان بیچارە انسان! رحمت، نە قدر قیمتدار بر وسیلە

و نە قدر مقبول بر شفاعتجی اولدیغنی بونڭلە آڭلاكە، او رحمت، اویلە بر سلطان ذوالجلالە وصولە وسیلەدركە، ییلدیزلرلە ذرّات برابر اولارق، كمال انتظام و اطاعتلە اوردوسندە خدمت ایدییورلر. و او ذات ذوالجلالڭ و او سلطان ازل و ابدڭ استغنای ذاتیسی وار و استغنای مطلق ایچندەدر. و هیچ بر جهتلە كائناتە و موجوداتە احتیاجی اولمایان بر غنیّ علی الاطلاقدر. و بو كائنات، تحت امر و ارادەسندە و هیبت و عظمتی آلتندە نهایت اطاعتدە، جلالنە قارشو تذلّلدەدر.

ایشتە رحمت سنی، ای انسان! او مُسْتَغْنِیِّ عَلَی الْاِطْلَاقِڭ و او سلطان سرمدینڭ حضورینە چیقاریر و اوڭا دوست یاپار. و اوڭا مخاطب ایدر. و سوكیلی بر عبد وضعیتنی ویرر. ناصل سن كونشە یتیشەمییورسڭ، كونشدن چوق اوزاقسڭ. هیچ بر جهتلە اوڭا یاناشامییورسڭ. فقط كونشڭ ضیاسی كونشڭ عكسنی و جلوەسنی، سنڭ آیینەڭ واسطەسیلە سنڭ الڭە ویرییور. اویلە دە، او ذات اقدسە و او شمس ازل و ابدە بز چندان نهایتسز اوزاغز، یاناشاماییز. فقط اونڭ ضیای رحمتی، اونی بزە یاقین ایدییور.

ایشتە ای انسان! بو رحمتی بولان، ابدی توكنمز بر خزینۀ نور بولویور. او خزینەیی بولمەنڭ چارەسی، رحمتڭ اڭ پارلاق بر مثالی و ممثّلی و او رحمتڭ اڭ بلیغ بر لسانی و دلّالی اولان و 〚 رَحْمَةً لِلْعَالَمٖینَ〛 عنوانیلە قرآندە تسمیە ایدیلن رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ سنّتیدر و تبعیّتیدر. و بو رحمةً للعالمین اولان رحمت مجسّمەیە وسیلە ایسە، صلواتدر.

اوت، صلواتڭ معناسی رحمتدر. و او ذی حیات، مجسّم رحمتە رحمت دعاسی اولان صلوات ایسە، او رحمةً للعالمینە وصولە وسیلەدر. اویلە ایسە، سن صلواتی كندیڭە، او رحمةً للعالمینە اولاشمق ایچون وسیلە یاپ. و او ذاتی دە رحمت رحمانە وسیلە اتّخاذ ایت. عموم امّتڭ او رحمةً للعالمین اولان علیە الصّلاة والسّلام حقّندە حدسز بر كثرتلە، رحمت معناسیلە صلوات كتیرمەلری، رحمت نە قدر قیمتدار بر هدیۀ الٰهیە و نە قدر كنیش بر دائرەسی اولدیغنی پارلاق بر صورتدە اثبات ایدر.

[الحاصل] خزینۀ رحمتڭ اڭ قیمتدار پیرلانطەسی و قاپوجیسی ذات احمدیە علیە الصّلاة والسّلام اولدیغی كبی، اڭ برنجی آناختاری دە 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 در. و اڭ قولای بر آناختاری دە صلواتدر.

(اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ اَسْرَارِ〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمٖینَ كَمَا یَلٖیقُ بِرَحْمَتِكَ وَبِحُرْمَتِهٖ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَاَصْحَابِهٖٓ اَجْمَعٖینَ وَارْحَمْنَا رَحْمَةً تُغْنٖینَا بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاكَ مِنْ خَلْقِكَ اٰمٖینَ اٰمٖینَ اٰمٖینَ)

〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛

[اون بشنجی لمعە]

بو رسالە، رسالۀ نورڭ عموم اجزالرینڭ موضوعلرینی جاذبەدار بر افادە ایلە كوسترن فهرست رسالەسنڭ سوزلر، مكتوبات و اون دردنجی لمعەیە قدر اولان برنجی قسمی اولوب، فهرستڭ متباقی قسمی اولان اوننجی شعاع ایلە برلكدە اولوب، مجموعە حالندە آیریجە نشر ایدیلدیگی ایچون، بورایە درج ایدیلمەمشدر.

[اون آلتنجی لمعە]

بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ

وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

اَلسَّلَامُ عَلَیْكُمْ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهُ

عزیز صدّیق قرداشلرم خواجە صبری، حافظ علی، مسعود، مصطفیلر، خسرو، رأفت، بكر بگ، رشدی، لطفیلر، حافظ احمد، شیخ مصطفی وسائرە. سزلرە مراقلی و مدار سؤآل اولمش (درت كوچك مسئلەیی) معلومات اولارق مختصر بر صورتدە بیان ایتمكلگە، قلبمدە بر خاطرە حسّ ایتدم.

[برنجیسی] قرداشلریمزدن چاپراز زادە عبد اللّٰه افندی كبی بعض آدملر، "اهل كشفدن روایتًا، بو كچن رمضاندە اهل سنّت والجماعت ایچون بر فَرَجْ و بر فتوحات اولاجغنی خبر ویردكلری حالدە، ظهور ایتمدی. بویلە اهل ولایت و اهل كشف، نەدن خلاف واقع خبر ویرییورلر؟" دییە بندن صوردیلر. بن دە بردن سنوحات قبیلندن اولارق ویردیگم جوابڭ مختصری شودر:

حدیث شریفدە وارد اولمشدركە: "بعضًا بلا نازل اولور. كلیركن قارشوسنە صدقە چیقار. كری چویرر." شو حدیثڭ سرّی كوسترییوركە، مقدّرات، بعض شرائط ایلە وقوعە كلیركن، كری قالیر. دیمك اهل كشفڭ مطّلع اولدیغی مقدّرات مطلق اولمدیغنی، بلكە بعض شرائط ایلە مقیّد بولوندیغنی.. و او شرائطڭ وقوع بولمامسیلە او حادثەنڭ دە وقوعە كلمەمسیدر. فقط او حادثە، اجل معلّق كبی لوح ازلینڭ بر نوع دفتری حكمندە اولان (لَوْحِ مَحْوُ و اِثْبَاتْ دە ) مقدّر اولارق یازیلمشدر. غایت نادر اولارق لوح ازلی یە قدر كشف چیقار. اكثریسی اورایە چیقامایور.

ایشتە بو سرّە بناءً، كچن رمضان شریفدە و بو قربان بایرامندە و داها باشقە وقتلردە، استخراجە بناءً ویا كشفیات نوعندن ویریلن خبرلر، معلّق اولدقلری شرائطی بولامدقلری ایچون، وقوعە كلمەمشلر. و خبر ویرنلری تكذیب ایتمییورلر. چونكە مقدّر ایمش. فقط شرطی كلمدیگی ایچون، او دە وقوعە كلمەمش.

اوت،

رمضان شریفدە بدعەلرڭ رفعنە اهل سنّت والجماعتڭ یاپدقلری اكثریتلە خالص دعالری، بر شرط و بر سبب مهم ایدی. مع التّأسّف جامعلرە رمضان شریفدە بدعەلر كیردیگندن، دعالرڭ قبولنە سد چكدی، فَرَجْ كلمدی. ناصلكە، سابق حدیثڭ سرّیلە، صدقە، بلایی رفع ایدر. اكثریتڭ خالص دعاسی دە، فرج عمومی یی جذب ایدر. قوّۀ جاذبە وجودە كلمدیگندن، فتوحات دە ویریلمدی.

[ایكنجی مراقلی سؤٓال] بو ایكی آی ظرفندە هیجانلی بر وضعیت سیاسیە قارشوسندە هم بڭا، هم علاقەدار اولدیغم چوق قرداشلریمە قوی بر احتمال ایلە فَرَجْ ویرەجك بر تشبّثی ایتمك لازم ایكن، او وضعیتە هیچ اهمّیت ویرمەیەرك، بالعكس بنی تضییق ایدن اهل دنیانڭ لهندە اولارق بر فكردە بولوندم. بعض ذاتلر، حیرت ایچندە حیرتدە قالدیلر. دیدیلركە: "سڭا اشكنجە ایدن بو مبتدع و قسمًا منافق، باشدەكی انسانلرڭ تعقیب ایتدكلری سیاستی ناصل كورییورسڭكە، ایلیشمەیورسڭ؟"

ویردیگم جوابڭ مختصری شودركە: بو زماندە اهل اسلامڭ اڭ مهم تهلكەسی، فن و فلسفەدن كلن بر ضلالتلە قلبلرڭ بوزولمەسی و ایمانڭ زدەلنمەسیدر. بونڭ چارۀ یگانەسی، نوردر. نور كوسترمكدركە: قلبلر اصلاح اولسون، ایمانلر قورتولسون. اگر سیاست طوپوزی ایلە حركت ایدیلسە، غلبە چالینسە، او كافرلر منافق درجەسنە اینرلر. منافق، كافردن داها فنا اولور. دیمك، طوپوز بویلە بر زماندە قلبی اصلاح ایتمز. او وقت كفر قلبە كیرر. صاقلانیر، نفاقە انقلاب ایدر. هم نور، هم طوپوز، ایكیسنی بو زماندە بنم كبی بر عاجز یاپاماز. اونڭ ایچون بتون قوّتملە نورە صاریلمغە مجبور اولدیغمدن، سیاست طوپوزی نە شكلدە اولورسە اولسون، باقمامق لازم كلییور.

امّا مادّی جهادڭ مقتضاسی ایسە، او وظیفە شیمدیلك بزدە دگلدر. اوت، اهلنە كورە، كافرڭ ویا مرتدّڭ تجاوزاتنە سد چكمك ایچون طوپوز لازمدر. فقط ایكی ألمز وار. اگر یوز ألمز دە اولسە، آنجق نورە كافی كلیر. طوپوزی طوتاجق ألمز یوق.

[اوچنجی مراقلی سؤٓال] بو یاقیندە اینكیلیز و ایتالیان كبی اجنبیلرڭ بو حكومتە ایلیشمەلریلە، اسكیدنبری بو وطندەكی حكومتڭ حقیقی نقطۀ استنادی و قوّۀ معنویەسنڭ منبعی اولان حمیّت اسلامیّەیی تهییج ایتمكلە شعائر اسلامیەنڭ بر درجە احیاسنە و بدعەلرڭ بر درجە رفعنە مدار اولاجغی حالدە، نەدن شدّتلە حرب علیهندە چیقدڭ و بو مسئلەنڭ آسایش ایلە حل ایدیلمەسنی دعا ایتدڭ و شدّتلی بر صورتدە مبتدعلرڭ