[اوتوز برنجی مكتوبڭ برنجی لمعەسی]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

〚 فَنَادٰی فِی الظُّلُمَاتِ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّٖی كُنْتُ مِنَ الظَّالِمٖینَ〛〚 اِذْ نَادٰی رَبَّهُٓ اَنّٖی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَاَنْتَ اَرْحَمُ الرَّاحِمٖینَ〛〚 فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَیْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظٖیمِ〛

〚 حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖیلُ〛 [لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ الْعَلِیِّ الْعَظٖیمِ ]

(یَا بَاقٖٓی اَنْتَ الْبَاقٖی ٭ یَا بَاقٖٓی اَنْتَ الْبَاقٖی)

اوتوز برنجی مكتوبڭ برنجی قسمنڭ، هر زمان، خصوصًا مغرب ایلە عشا اورتەسندە اوتوز اوچر دفعە اوقونمسی چوق فضیلتی بولونان مذكور كلمات مباركەنڭ هر برینڭ چوق انوارندن بر نورینی كوسترەجك (آلتی لمعە) در.

[برنجی لمعە]

حضرت یونس اِبْنِ مَتَّا عَلٰی نَبِیِّنَا و علیە الصّلاة والسّلامڭ مناجاتی، اڭ عظیم بر مناجاتدر و اڭ مهم بر وسیلۀ اجابۀ دعادر. حضرت یونس علیە السّلامڭ قصۀ مشهورەسنڭ خلاصەسی: دڭزە آتیلمش، بیوك بر بالیق اونی یوتمش. دڭز فیرطینەلی، كیجە دغدغەلی و قراڭلق.. و هر طرفدن امید كسیك بر وضعیتدە، 〚 لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّٖی كُنْتُ مِنَ الظَّالِمٖینَ〛 مناجاتی، اوڭا سرعتلە واسطۀ نجات اولمشدر.

شو مناجاتڭ سرّ عظیمی شودركە: او وضعیتدە اسباب، بالكلّیە سقوط ایتمش. چونكە او حالدە اوڭا نجات ویرەجك اویلە بر ذات لازمكە، حكمی هم بالیغە، هم دڭزە، هم كیجەیە، هم جوّ سمایە كچەبیلسین. چونكە اونڭ علیهندە كیجە، دڭز، حوت اتّفاق ایتمشلر. بو اوچنی بردن امرینە مسخّر ایدن بر ذات، اونی ساحل سلامتە چیقارابیلیر. اگر بتون خلق اونڭ خدمتكاری اولسە ایدیلر، یینە بش پارە فائدەلری اولمازدی. دیمك اسبابڭ تأثیری یوق.

مُسَبِّبُ الْاَسْبَابْدن باشقە بر ملجأ اولامدیغنی عین الیقین كوردیگندن.. سرّ احدیت، نور توحید ایچندە انكشاف ایتدیگی ایچون، شو مناجات بردنبرە كیجەیی، دڭزی، حوتی مسخّر ایتمشدر. او نور توحید ایلە، حوتڭ قارننی

بر تحت البحر كمیسی حكمنە كتیروب.. و زلزلەلی طاغ واری امواج دهشتی ایچندەكی دڭزی، او نور توحید ایلە، امنیّتلی بر صحرا و بر میدان جولان و تنزّهگاه أیلەیەرك، یینە او نور توحید ایلە سما یوزینی بلوطلردن سوپوروب، قمری بر لامبە كبی باشی اوستندە بولوندیردی. هر طرفدن اونی تهدید و تضییق ایدن او مخلوقات مدهشە، هر جهتدە اوڭا دوستلق یوزینی كوستردیلر. تا ساحل سلامتە چیقدی. شجرۀ یَقْطٖینْ آلتندە، او لطف ربّانی یی مشاهدە ایتدی.

ایشتە بز، حضرت یونس علیە السّلامڭ برنجی وضعیتندن یوز درجە داها مدهش بر وضعیتدەیز. كیجەمز، استقبالدر. استقبالمز، نظر غفلتلە اونڭ كیجەسندن یوز درجە داها قراڭلقلی و دهشتلیدر. دڭزیمز، شو سركردان كرۀ زمینمزدركە، بو دڭزڭ هر موجندە بیڭلر جنازە بولونویور.. اونڭ دڭزندن بیڭ درجە داها قورقولیدر. بزم هوای نفسمز ایسە، حوتمزدر.. حیات ابدیّەمزی صیقوب محوینە چالیشییور. بو حوت، اونڭ حوتندن بیڭ درجە داها مضردر. چونكە اونڭ حوتی، یوز سنەلك بر حیاتی محو ایدر. بزم حوتمز، یوز میلیونلر سنەلك حیاتمزڭ محوینە چالیشییور.

مادام حقیقی وضعیتمز بودر.. بز دە حضرت یونس علیە السّلامە اقتدا ایدوب، عموم اسبابدن یوزیمزی چویروب، طوغریدن طوغری یە مسبِّب الاسباب اولان ربّمزە التجا ایدرك 〚 لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّٖی كُنْتُ مِنَ الظَّالِمٖینَ〛 دیملی ییز. و عین الیقین آڭلاملی ییزكە، غفلت و ضلالتمز سببیلە علیهمزە اتّفاق ایدن استقبال و دنیا و هوای نفسمزڭ ضررلرینی دفع ایدەجك یالڭز او ذات اولابیلیركە، استقبال تحت امرندە، دنیا تحت حكمندە، نفسمز تحت ادارەسندەدر.

عجبا خالق سماوات و ارضدن باشقە هانكی سبب واركە، اڭ اینجە و اڭ كیزلی خاطرات قلبمزی بیلەجك.. و بزم ایچون استقبالی، آخرتڭ ایجادیلە ایشیقلاندیراجق.. و بزی دنیانڭ یوز بیڭ بوغوجی امواجندن قورتاراجق؟ حاشا! ذات واجب الوجوددن باشقە هیچ بر شی، هیچ بر جهتدە، اونڭ اذن و ارادەسی اولمادن امداد ایدەمز و خلاصكار اولاماز.

مادام حقیقت حال بویلەدر. ناصلكە، حضرت یونس علیە السّلامە او مناجاتڭ نتیجەسندە حوت بر مركوب و تحت البحر.. و دڭز بر كوزل خوش صحرا.. و كیجە مهتابلی بر لطیف صورت آلدی. بز دخی او مناجاتڭ سرّیلە

〚 لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّٖی كُنْتُ مِنَ الظَّالِمٖینَ〛 دیملی ییز. 〚 لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ〛 جملەسیلە استقبالمزە.. 〚 سُبْحَانَكَ〛 كلمەسیلە دنیامزە.. 〚 اِنّٖی كُنْتُ مِنَ الظَّالِمٖینَ〛 فقرەسیلە نفسمزە نظر مرحمتنی جلب ایتملی ییز. تاكە، نور ایمان ایلە و قرآنڭ مهتابیلە استقبالمز تنوّر ایتسین و او كیجەمزڭ دهشت و وحشتی، انسیّت و تنزّهە انقلاب ایتسین. و متمادیًا موت و حیاتڭ دگیشمەسیلە، سنەلرڭ و قرنلرڭ امواجی اوستنە حدسز جنازەلر بینوب عدمە آتیلان دنیامز و زمینمز دخی، قرآن حكیمڭ تزگاهندە یاپیلان بر سفینۀ معنویە حكمنە كچن حقیقت اسلامیّت ایچنە كیرسین.. و سلامتلە او دڭزڭ اوستندە كزوب، تا ساحل سلامتە چیقارق حیاتمزڭ وظیفەسی بیتسین.

و او دڭزڭ فیرطینەلری و زلزلەلری، سینامە پردەلری كبی تنزهڭ منظرەلرینی تازەلندیرمكلە، وحشت و دهشت یرینە، نظر عبرت و تفكّری كیفلندیرەرك اوخشایوب ایشیقلاندیرسین. هم او سرّ قرآنلە و او تربیّۀ فرقانیە ایلە، نفسمز بزە بینمەیەجك بر مركوبمز اولسون.. بزی نفسمزە بیندیروب، حیات ابدیّەمزی قزانمغە قوّتلی بر واسطەمز اولسون.

[الحاصل] مادام انسان، ماهیّتنڭ جامعیّتی اعتباریلە صیتمەدن متألّم اولدیغی كبی، ارضڭ زلزلەسندن و اهتزازاتندن و كائناتڭ قیامت هنگامندەكی زلزلۀ كبراسندن متألّم اولویور. هم ناصلكە خردەبینی بر میقروپدن قورقان، اجرام علویەدن ظهور ایدن قویروقلی ییلدیزدن دخی قورقار. هم ناصلكە خانەسنی سَور، اویلە دە قوجە دنیایی دە سَور. هم ناصلكە كوچك باغچەسنی سَور، اویلە دە حدسز ابدی جنّتی دخی مشتاقانە سَور. البتە بویلە بر انسانڭ معبودی، ربّی، ملجئی، خلاصكاری، مقصودی اویلە بر ذات اولابیلیركە، عموم كائنات اونڭ قبضۀ تصرّفندە.. و ذرّات و سیّارات دخی اونڭ تحت امرندەدر. البتە اویلە بر انسان، دائما یونس واریؑ 〚 لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّٖی كُنْتُ مِنَ الظَّالِمٖینَ〛 دیمەیە محتاجدر.

〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛

[ایكنجی لمعە]

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ٭ اِذْ نَادٰی رَبَّهُٓ اَنّٖی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَاَنْتَ اَرْحَمُ الرَّاحِمٖینَ〛

صبر قهرمانی حضرت ایّوب علیە السّلامڭ شو مناجاتی، هم مجرَّب، هم تأثیرلیدر. فقط آیتدن اقتباس صورتندە بزلر مناجاتمزدە، (رَبِّ اِنّٖی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَاَنْتَ اَرْحَمُ الرَّاحِمٖینَ)دیملی ییز.

حضرت ایّوب علیە السّلامڭ مشهور قصّەسنڭ خلاصەسی شودركە: پك چوق یارەلر و برەلر ایچندە أپی مدّت قالدیغی حالدە، او خستەلغڭ عظیم مكافاتنی دوشونەرك كمال صبر ایلە تحمّل ایتمش، قالمش. صوڭرە یارەلرندن تولّد ایدن قورتلر، قلبنە و دیلنە ایلیشدكلری زمان، ذكر و معرفت الٰهیەنڭ محللری اولان قلب و لسانیلە یاپدیغی عبودیتە خلل كلیر دوشونجەسیلە، كندی استراحتی ایچون دگل، بلكە عبودیّت الٰهیّە ایچون دیمش: "یا رب! ضرر بڭا طوقوندی. لسانًا ذكریمە و قلبًا عبودیّتمە خلل ویرییور" دییە مناجات ایتمش. جناب حق او خالص و صافی و غرضسز، للّٰه ایچون اولان او مناجاتی غایت خارقە بر صورتدە قبول ایتمش. كمال عافیتی احسان ایدوب انواع مرحمتنە مظهر أیلەمش.

ایشتە بو لمعەدە (بش نكتە) وار.

[برنجی نكتە] حضرت ایّوب علیە السّلامڭ ظاهری یارەلرینڭ و خستەلقلرینڭ مقابلی، بزم باطنی و روحی و قلبی خستەلقلریمز وار. ایچمز، طیشمزە.. طیشمز، ایچمزە بر چوریلسە، حضرت ایوب علیە السّلامدن داها زیادە یارەلی و خستەلقلی اولدیغمز كورونەجك. چونكە ایشلەدیگمز هر بر كناه، قفامزە كیرن هر بر شبهە، قلب و روحمزە متمادیًا یارەلر آچییور.

حضرت ایّوب علیە السّلامڭ یارەلری، قیصەجق حیات دنیویەسنی تهدید ایدییوردی. بزم معنوی یارەلریمز ایسە، پك اوزون اولان حیات ابدیّەمزی تهدید ایدییور. او مناجات ایوبیّەیە، او حضرتدن بیڭ دفعە داها زیادە بز محتاجز. باخصوص، ناصلكە او حضرتڭ یارەلرندن نشئت ایدن قورتلر، قلب و لساننە ایلیشمشلر، اویلە دە.. بزلرڭ كناهلریمزدن كلن یارەلر و یارەلردن حاصل اولان وسوسەلر و شبهەلر، نعوذ باللّٰه محل ایمان اولان باطن قلبمزە ایلیشوب ایمانمزی زدەلەیورلر و ایمانڭ ترجمانی اولان لسانڭ ذوق روحانیسنە ایلیشوب ذكردن نفرتكارانە اوزاقلاشدیرارق صوصدیرییورلر.

اوت، كناه قلبە ایشلەیوب، قلبی سیاهلاندیرا سیاهلاندیرا، تا نور ایمانی قلبدن چیقارنجەیە قدر قلبی

قاتیلاشدیرییور. هر بر كناه ایچندە كفرە كیدەجك بر یول وار. او كناه، استغفار ایلە چابوق امحا ایدیلمزسە، قورت دگل، بلكە كوچك معنوی بر ییلان اولارق ایصیریر.

مثلا، اوتاندیراجق بر كناهی كیزلی ایشلەین بر آدم، باشقەسنڭ اطّلاعندن چوق حجاب ایتدیگی زمان، ملائكە و روحانیاتڭ وجودی اوڭا چوق آغیر كلیر. كوچك بر امارە ایلە اونلری انكار ایتمك آرزو ایدر.

هم مثلا، جهنّم عذابنی انتاج ایدن بیوك بر كناهی ایشلەین بر آدم، جهنّمڭ تهدیداتنی ایشیتدكجە، استغفار ایلە اوڭا قارشو سپر آلمازسە، بتون روحیلە جهنّمڭ عدمنی آرزو ایتدیگندن، كوچك بر امارە ویا شبهە، جهنّمی انكار ایتدیرمەیە جسارت ویرر.

هم مثلا، فرض نمازینی قیلمایان و وظیفۀ عبودیتنی یرینە كتیرمەین و كوچك بر آمرندن كوچك بر وظیفەسزلك یوزندن آلدیغی تكدیردن متأثّر اولان بر آدمە، سلطان ازل و ابدڭ مكرّر امرلرینە قارشو فرضندە یاپدیغی بر تنبللك، بیوك بر صیقینتی ویرر. و او صیقینتیدن آرزو ایدر و معنًا دیركە: "كاشكە او وظیفۀ عبودیت بولونماسە ایدی!" بو آرزودن بر معنوی عداوت الٰهیّەیی اشمام ایدن بر انكار آرزوسی اویانیر. بر شبهە، وجود الٰهی یە دائر قلبە كلسە، قطعی بر دلیل كبی اوڭا یاپیشمەیە میل ایدر. بیوك بر هلاكت قاپوسی اوڭا آچیلیر. او بدبخت بیلمییوركە، غایت جزئی بر صیقینتی وظیفۀ عبودیتدن كلمەیە مقابل، انكاردە میلیونلرلە میلیارلرلە او صیقینتیدن داها مدهش معنوی صیقینتیلرە كندینی هدف ایدییور. بر سینگڭ ایصیرمەسندن قاچوب، ییلانلرڭ ایصیرمەسنی قبول ایدییور.

و هكذا... بو اوچ مثال قیاس ایدیلسینكە، 〚 بَلْ رَانَ عَلٰی قُلُوبِهِمْ〛 سرّی آڭلاشیلسین.

[ایكنجی نكتە] یگرمی آلتنجی سوزدە سرّ قدر بحثندە بیان ایدیلدیگی كبی، مصیبتلر و خستەلقلردە انسانلرڭ شكوایە (اوچ جهت) ایلە حقلری یوقدر.

[برنجی وجه] جناب حق، انسانە كییدیردیگی وجود لباسنی صنعتنە مظهر ایتمشدر. یعنی، انسانی بر مودل یاپمشدر. او وجود لباسنی او مودل اوستندە كسر، بیچر، تبدیل ایدر، تغییر ایدر.. مختلف اسماسنڭ جلوەسنی كوستریر. شافی اسمی خستەلغی ایستەدیگی كبی.. رزّاق اسمی دە آچلغی اقتضا ایدییور. و هكذا.. (مَالِكُ الْمُلْكِ یَتَصَرَّفُ فٖی مُلْكِهٖ كَیْفَ یَشَٓاءُ)

[ایكنجی وجه] حیات مصیبتلرلە، خستەلقلرلە تصفّی ایدر، كمال بولور. قوّت بولور، ترقّی ایدر. نتیجە ویرر، تكمّل ایدر. وظیفۀ حیاتیّەیی یاپار. یكنسق، استراحت دوشگندەكی حیات، خیر محض اولان وجوددن زیادە، شرّ محض اولان عدمە یاقیندر و اوڭا كیدر.

[اوچنجی وجه] شو دار دنیا، میدان امتحاندر و دار خدمتدر.. لذّت و اجرت و مكافات یری دگلدر. مادام دار خدمتدر و محلّ عبودیتدر.. خستەلقلر و مصیبتلر، دینی اولمامق و صبر ایتمك شرطیلە، او خدمتە و او عبودیتە چوق موافق اولور و قوّت ویرر. و هر بر ساعتی، بر كون عبادت حكمنە كتیردیگندن، شكوا دگل، شكر ایتمك كركدر.

اوت، عبادت ایكی قسمدر: بری مثبت، بری منفیدر. مثبت قسمی معلومدر. منفی قسمی ایسە، خستەلقلر و مصیبتلرلە، مصیبتزدە ضعفنی حسّ ایدوب، ربّ رحیمنە التجا ایدرك توجّه ایدوب، اونی دوشونوب، اوڭا یالوارارق خالص بر عبودیت یاپار. بو عبودیتە ریا كیرەمز، خالصدر. اگر صبر ایتسە، مصیبتڭ مكافاتنی دوشونسە، شكر ایتسە، او وقت هر بر ساعتی بر كون عبادت حكمنە كچر. قیصەجق بر عمری اوزون بر عمر اولور. حتّی بر قسمی واركە، بر دقیقەسی بر كون عبادت حكمنە كچر. حتّی مهاجر حافظ احمد اسمندەكی بر آخرت قرداشمڭ مدهش بر خستەلغنی زیادە مراق ایتدم. قلبمە اخطار ایدیلدیكە: "اونی تبریك ایت. خستەلغنڭ هر بر دقیقەسی، بر كون عبادت حكمنە كچییور." ذاتًا او ذات، صبر ایچندە شكر ایدییوردی.

[اوچنجی نكتە] بر ایكی سوزدە بیان ایتدیگمز كبی، هر انسان كچمش حیاتنی دوشونسە، قلبی و لسانی یا "آه!" دیر ویا "اوخ!" دیر. یعنی یا تأسّف ایدر ویا "الحمد للّٰه!" دیر.

تأسّفی دیدیرتن، اسكی زمانڭ لذائذینڭ زوال و فراقندن نشئت ایدن معنوی ألملردر. چونكە زوال لذّت، ألمدر. بعضًا موقّت بر لذّت، دائمی الم ویرر. دوشونمك ایسە، او ألمی دشییور، تأسّف آقیتییور.

اسكی حیاتندە كچیردیگی موقّت آلامڭ زوالندن نشئت ایدن معنوی و دائمی لذّت، "الحمد للّٰه!" دیدیرتیر. بو فطری حالتلە برابر، مصیبتلرڭ نتیجەسی اولان ثوابی و مكافات اخرویّەیی و قیصە عمرینڭ مصیبت واسطەسیلە اوزون بر عمر حكمنە كچمەسنی دوشونسە، صبردن زیادە، شكر ایدر. [اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰی كُلِّ حَالٍ] (سِوَی الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ) دیمەسی اقتضا ایدر. مشهور بر سوز واردركە: "مصیبت زمانی اوزوندر." اوت.. مصیبت زمانی اوزوندر. فقط، عرف ناسدە ظن ایدیلدیگی كبی صیقینتیلی اولدیغی ایچون اوزون دگلدر. بلكە اوزون بر عمر كبی حیاتی نتیجەلر ویردیگی ایچون اوزوندر.

[دردنجی نكتە] یگرمی برنجی سوزڭ برنجی مقامندە بیان ایدیلدیگی كبی، جناب حقّڭ انسانە ویردیگی صبر قوّتنی انسان اوهام یولندە طاغیتمازسە، هر مصیبتە قارشو كافی كلەبیلیر. فقط وهمڭ تحكّمیلە و انسانڭ غفلتیلە و فانی حیاتی باقی توهّم ایتمەسیلە، انسان صبر قوّتنی ماضی و مستقبلە طاغیتسە، او وقت حال حاضردەكی مصیبتە

قارشو صبری كافی كلمز، شكوایە باشلار. عادتا، حاشا، جناب حقّی انسانلرە شكوا ایدر. هم چوق حقسز بر صورتدە، هم دیوانەجەسنە شكوا ایدوب صبرسزلق كوستریر.

چونكە كچمش هر بر كون مصیبتڭ ایسە، زحمتی كیتمش، راحتی قالمش.. ألمی كیتمش، زوالندەكی لذّتی قالمش.. صیقینتیسی كچمش، ثوابی قالمش. بوندن شكوا دگل، بلكە متلذّذانە شكر ایتمك لازم كلیر. اونلرە كوسمك دگل، بالعكس محبّت ایتمك كركدر. اونڭ او كچمش فانی عمری، مصیبت واسطەسیلە باقی و مسعود بر نوع عمر حكمنە كچر. اونلردەكی آلامی وهم ایلە دوشونوب، بر قسم صبرینی اونلرە قارشو طاغیتمق دیوانەلكدر.

امّا كلەجك كونلر ایسە، مادام داها كلمەمشلر.. ایچلرندە چكەجگی خستەلغی ویا مصیبتی شیمدیدن دوشونوب صبرسزلق كوسترمك و شكوا ایتمك، احمقلقدر. "یارین، اوبر كون آچ قالاجغم، صوسز قالاجغم" دییە بوكون متمادیًا صو ایچمك، اكمك ییمك نە قدر احمقجەسنە بر دیوانەلكدر. اویلە دە، كلەجك كونلردەكی (شیمدی عدم اولان) مصیبت و خستەلقلری دوشونوب، شیمدیدن اونلردن متألّم اولمق، صبرسزلق كوسترمك و هیچ بر مجبوریت اولمادن كندی كندینە ظلم ایتمك اویلە بر بلاهتدركە، حقّندە شفقت و مرحمت لیاقتنی سلب ایدییور.

[الحاصل] ناصل شكر، نعمتی زیادەلشدیرییور. اویلە دە شكوا، مصیبتی زیادەلشدیرر هم مرحمتە لیاقتی سلب ایدر.

برنجی حرب عمومینڭ برنجی سنەسندە، ارضرومدە مبارك بر ذات، مدهش بر خستەلغە كرفتار اولمشدی. یاننە كیتدم. بڭا دیدی: "یوز كیجەدر بن باشمی یاصدیغە قویوب یاتامدم" دییە آجی شكایت ایتدی. بن چوق آجیدم.

بردن خاطریمە كلدی، دیدم: "قرداشم، كچمش صیقینتیلی یوز كونڭ، شیمدی سرورلی یوز كون حكمندەدر. اونلری دوشونوب، شكوا ایتمە.. اونلرە باقوب شكر ایت. كلەجك كونلر ایسە، مادام داها كلمەمشلر. ربّڭ اولان رحمن الرّحیمڭ رحمتنە اعتماد ایت. دوگولمەدن آغلاما. هیچدن قورقما. عدمە وجود رنكی ویرمە. بو ساعتی دوشون. سندەكی صبر قوّتی بو ساعتە كافی كلیر. دیوانە بر قوماندان كبی یاپماكە، دوشمانڭ صاغ جناح قوّتی، اونڭ صاغندەكی قوّتە التحاق ایتمش. اوڭا تازە بر قوّت اولدیغی حالدە، او طوتار مهم بر قوّتنی صاغ جناحە كوندریر. دوشمان عسكری یوقكن و داها كلمدن، او طوتار، بیوك بر قوّتی صول جناحە كوندریر. مركزی بتون بتون قوّتدن دوشورور. دوشمان ایشی آڭلار. مركزە هجوم ایدر. تار و مار ایدر."

دیدم: "قرداشم سن بونڭ كبی یاپما. بتون قوّتڭی بو ساعتە قارشو تحشید ایت. رحمت الٰهیّەیی و مكافات اخرویّەیی و فانی

و قیصە عمریڭی، اوزون و باقی بر صورتە چویردیگڭی دوشون. بو آجی شكوا یرندە فرحلی بر شكر ایت! "

او دە تمامیلە بر فرح آلارق، دیدی: "الحمد للّٰه، خستەلغم اوندە برە ایندی."

[بشنجی نكتە] (اوچ مسئلە) در. [برنجی مسئلە] اصل مصیبت، مضر مصیبت، دینە كلن مصیبتدر. مصیبت دینیەدن هر وقت درگاە الٰهی یە التجا ایدوب فریاد ایتمك كركدر.

فقط دینی اولمایان مصیبتلر، حقیقت نقطەسندە مصیبت دگلدرلر. بر قسمی اخطار رحمانیدر. ناصلكە بر چوبان، غیرڭ تارلەسنە تجاوز ایدن قویونلرینە طاش آتار. اونلر او طاشدن حسّ ایدرلركە، ضررلی ایشدن قورتارمق ایچون بر اخطاردر. ممنونانە دونرلر. اویلە دە، چوق ظاهری مصیبتلر واركە، الٰهی برر اخطاردر، برر ایقاظدر. و بر قسمی كفّارت الذّنوبدر. و بر قسمی غفلتی طاغیتوب، بشری اولان عجزینی و ضعفنی بیلدیرەرك بر نوع حضور ویرمكدر. مصیبتڭ خستەلق اولان نوعی، سابقًا كچدیگی كبی، او قسم، مصیبت دگل، بلكە بر التفات ربّانیدر. بر تطهیردر.

روایتدە واردركە: "ایرمش بر آغاجی سیلكمكلە ناصل میوەلری دوشویورسە، صیتمەلی بر خستەنڭ تیترەمەسندن دە كناهلری اویلە دوكولویور." حضرت ایّوب علیە السّلام، مناجاتندە استراحت نفسی ایچون دعا ایتمەمش. بلكە مصیبت، ذكر لسانی یە و تفكّر قلبی یە مانع اولدیغی زمان، عبودیت ایچون شفا طلب أیلەمش.

بز، او مناجات ایلە برنجی مقصدیمز، كناهلردن كلن معنوی، روحی یارەلریمزڭ شفاسنی نیت ایتملی ییز. مادّی خستەلقلر ایچون، عبودیتە مانع اولدیغی زمان التجا ایدەبیلیرز. فقط، معترضانە و مشتكیانە بر صورتدە دگل، بلكە متذلّلانە و استمدادكارانە بر صورتدە التجا ایدیلملی. مادام اونڭ ربوبیّتنە راضی ییز، او ربوبیّتی نقطەسندە ویردیگی شیئە رضا لازمدر. قضا و قدرینە اعتراضی اشمام ایدر بر طرزدە "آه!" "اوف!" دییوب شكوا ایتمك، بر نوع قدری تنقیددر، رحمتی اتهامدر. قدری تنقید ایدن، باشنی اورسە اورور، قیرار. رحمتی اتهام ایدن، رحمتدن محروم قالیر. قیریلمش ال ایلە انتقام آلمق ایچون او ألی استعمال ایتمك، ناصل قیریلمەسنی تزیید ایدییور.. اویلە دە.. مصیبتە كرفتار اولان آدم، اعتراضكارانە شكوا و مراق ایلە اونی قارشولاسە، مصیبتنی ایكیلشدیرر.

[ایكنجی مسئلە] مادّی مصیبتلری بیوك كوردكجە بویور. كوچك كوردكجە كوچولور. مثلا، كیجەلردە

انسانڭ كوزینە بر خیال ایلیشیر. اوڭا اهمّیت ویردكجە شیشر، اهمّیت ویریلمزسە غائب اولور. هجوم ایدن آریلرە ایلیشدكجە فضلە تهاجم كوسترمەلری، لاقید قالدقجە طاغیلمەلری كبی.. مادّی مصیبتلرە دە بیوك نظریلە، اهمّیتلە باقدقجە بویور. مراق واسطەسیلە او مصیبت، جسددن كچەرك قلبدە دە كوكلشیر، بر معنوی مصیبتی دخی نتیجە ویرر. اوڭا استناد ایدر، دوام ایدر. نە وقت او مراقی، قضایە رضا و توكّل واسطەسیلە ازالە ایتسە، بر آغاجڭ كوكی كسیلمش كبی، مادّی مصیبت خفیفلشە خفیفلشە، كوكی كسیلمش آغاچ كبی قورور، كیدر.

بو حقیقتی افادە ایچون بر وقت بویلە دیمشدم: (بیراق ای بیچارە فریادی، بلادن قیل توكّل. زیرا فریاد، بلا اندر خطا اندر بلادر، بیل. اگر بلا ویرنی بولدڭ ایسە، صفا اندر عطا اندر بلادر، بیل. اگر بلا ویرنی بولمازسەڭ، بتون دنیا جفا اندر فنا اندر بلادر، بیل. جهان طولو بلا باشڭدە واركن، نە باغیریرسڭ كوچك بر بلادن، كل توكّل قیل! توكّل ایلە بلا یوزندە كول، تا او دە كولسون. او كولدكجە كوچولور، ایدر تبدّل.)

ناصلكە، مبارزەدە مدهش بر خصمە قارشو كولمكلە، عداوت مصالحەیە، خصومت شاقەیە دونر. عداوت كوچولور، محو اولور. توكّل ایلە مصیبتە قارشو چیقمق دخی اویلەدر.

[اوچنجی مسئلە] هر زمانڭ بر حكمی وار. شو غفلت زمانندە مصیبت، شكلنی دگیشدیرمش. بعض زماندە و بعض اشخاصدە بلا، بلا دگل، بلكە بر لطف الٰهیدر. بن شو زماندەكی خستەلقلی سائر مصیبتزدەلری [فقط مصیبت دینە طوقونمامق شرطیلە] بختیار كوردیگمدن خستەلق و مصیبت علیهداری بولونمق خصوصندە بڭا بر فكر ویرمییور. و بڭا، اونلرە آجیمق حسّنی ایراث ایتمییور. چونكە هانكی بر كنچ خستە یانمە كلمشسە، كورویورمكە، امثاللرینە نسبتًا بر درجە وظیفۀ دینیّەیە و آخرتە قارشو مربوطیّتی وار. اوندن آڭلایورمكە، اویلەلر حقّندە او نوع خستەلقلر مصیبت دگل، بر نوع نعمت الٰهیەدر. چونكە، چندان او خستەلق اونڭ دنیوی، فانی، قیصەجق حیاتنە بر زحمت ایراث ایدییور. فقط اونڭ ابدی حیاتنە فائدەسی طوقونویور، بر نوع عبادت حكمنە كچییور. اگر صحّت بولسە، كنچلك سرخوشلغیلە و زمانڭ سفاهتیلە، البتە خستەلق حالتنی محافظە ایدەمەیەجك. بلكە، سفاهتە آتیلاجق.

[خاتمە] جناب حق، حدسز قدرتنی و نهایتسز رحمتنی كوسترمك ایچون، انساندە حدسز بر عجز و نهایتسز بر فقر درج أیلەمشدر. هم حدسز نقوش اسماسنی كوسترمك ایچون انسانی اویلە بر صورتدە خلق ایتمشكە، حدسز جهتلرلە ألملر

آلدیغی كبی، حدسز جهتلرلە دە لذّتلر آلابیلیر بر ماكینە حكمندە یاراتمش. و او ماكینۀ انسانیّەدە یوزر آلت وار. هر برینڭ ألمی آیری، لذّتی آیری، وظیفەسی آیری، مكافاتی آیریدر. عادتا انسان اكبر اولان عالمدە تجلّی ایدن بتون اسمای الٰهیە، بر عالم اصغر اولان انساندە دخی تجلّی ایدییور. و انساندە او اسمانڭ عمومیتلە جلوەلری وار. بوندە صحّت، عافیت و لذائذ كبی نافع امرلر، ناصل شكری دیدیرتیر و او ماكینەیی چوق جهتلرلە وظیفەلرینە سوق ایدر و انسان دە بر شكر فابریقەسی كبی اولور..

اویلە دە، مصیبتلرلە، خستەلقلرلە، آلام ایلە، سائر مهیّج و محرّك عارضەلرلە او ماكینەنڭ دیگر چرخلرینی حركتە كتیریر، تهییج ایدر. ماهیّت انسانیّەدە مندرج اولان عجز و ضعف و فقر معدننی ایشلتدیرر. بر لسان ایلە دگل، بلكە هر بر اعضانڭ لسانیلە بر التجا، بر استمداد وضعیتنی ویرر. كویا انسان او عارضەلرلە، آیری آیری بیڭلر قلمی تضمّن ایدن متحرّك بر قلم اولور. صحیفۀ حیاتندە ویاخود لوح مثالیدە مقدّرات حیاتنی یازار. اسمای الٰهیەیە بر اعلاننامە یاپار و بر قصیدۀ منظومۀ سبحانیە حكمنە كچوب، وظیفۀ فطرتنی ایفا ایدر.

[اوچنجی لمعە]

بو لمعەیە بر درجە حسّ و ذوق قاریشمشدر. حسّ و ذوقڭ جوشغونلقلری ایسە، عقلڭ دستورلرینی و فكرڭ میزانلرینی چوق دیڭلەمدكلرندن و مراعات ایتمدكلرندن، بو اوچنجی لمعە منطق میزانلریلە طارتیلماملی.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

〚 كُلُّ شَیْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَاِلَیْهِ تُرْجَعُونَ〛

آیتنڭ مأٓلنی افادە ایدن (یَا بَاقٖٓی اَنْتَ الْبَاقٖی ٭ یَا بَاقٖٓی اَنْتَ الْبَاقٖی) كلامنڭ ایكی جملەسی، مهم ایكی حقیقتی افادە ایدییورلر. اوندندركە، نقشیلرڭ رؤساسندن بر قسمی، بو ایكی جملە ایلە كندیلرینە بر ختمۀ مخصوصە یاپوب، مختصر بر ختمۀ نقشیّە حكمندە طوتویورلر. مادام او عظیم آیتڭ مأٓلنی، بو ایكی جملە افادە ایدییور. بز بو ایكی جملەنڭ افادە ایتدیگی ایكی حقیقت مهمّەنڭ (برقاچ نكتەسنی) بیان ایدەجگز.

[برنجی نكتە] برنجی دفعە (یَا بَاقٖٓی اَنْتَ الْبَاقٖی) بر عملیات جرّاحیە حكمندە اولوب، قلبی ماسوادن تجرید ایدییور، كسییور. شویلەكە: انسان، ماهیّت جامعیّتی اعتباریلە، موجوداتڭ همان اكثریسیلە علاقەداردر. هم انسانڭ ماهیّت جامعەسندە حدسز بر استعداد محبّت درج ایدیلمشدر. اونڭ ایچون انسان، عموم موجوداتە قارشو بر محبّت بسلەیور. قوجە دنیایی بر خانە كبی سوییور. ابدی جنّتە باغچەسی كبی محبّت ایدییور. حالبوكە، محبّت ایتدیگی مخلوقات طورمییورلر، كیدییورلر. فراقدن انسان دائما عذاب چكییور. اونڭ او حدسز محبّتی، حدسز بر معنوی عذابە مدار اولویور.

او عذابی چكمكدە قباحت و قصور اوڭا عائددر. چونكە، انسانڭ قلبندەكی حدسز استعداد محبّت، حدسز بر جمال باقی یە مالك بر ذاتە توجیه ایدیلمك ایچون ویریلمشدر. او انسان سٓوء استعمال ایدرك، او محبّتی فانی موجوداتە صرف ایتدیگی جهتلە قصور ایدییور، قصورڭ جزاسنی فراقڭ عذابیلە چكییور.

ایشتە بو قصوردن تبرّی ایدوب، او فانی محبوباتدن قطع علاقە ایتمك.. و او محبوبلر اونی ترك ایتمدن اوّل، او اونلری ترك ایتمك جهتیلە، محبوب باقی یە حصر محبّتی افادە ایدن (یَا بَاقٖٓی اَنْتَ الْبَاقٖی) اولان برنجی جملەسی: "باقئ حقیقی یالڭز سنسڭ. ماسوا فانیدر. فانی اولان، البتە باقی بر محبّتە و ازلی و ابدی بر عشقە و ابد ایچون یارادیلان بر قلبڭ علاقەسنە مدار اولاماز!" معناسنی افادە ایدییور. "مادام او حدسز محبوبات فانیدرلر، بنی بیراقوب كیدییورلر.. اونلر بنی بیراقمدن اوّل، بن اونلری (یَا بَاقٖٓی اَنْتَ الْبَاقٖی) دیمكلە بیراقییورم. یالڭز سن باقیسڭ و سنڭ ابقاڭ ایلە موجودات بقا بولابیلدیگنی بیلوب اعتقاد ایدرم. اویلە ایسە، سنڭ محبّتڭلە اونلر سویلیر. یوقسە علاقۀ قلبە لایق دگللر" دیمكدر.

ایشتە بو حالتدە قلب، حدسز محبوباتندن واز كچییور. حسن و جماللری اوستندە فانیلك طامغەسنی كورور. علاقۀ قلبنی كسر. محبوبلری عددنجە معنوی جریحەلر اولور. ایكنجی جملە اولان (یَا بَاقٖٓی اَنْتَ الْبَاقٖی) او حدسز جریحەلرە هم مرهم، هم تریاق اولور. یعنی: "یا باقی! مادام سن باقیسڭ، یتر. سن هر شیئە بدلسڭ. مادام سن وارسڭ، هر شی وار."

اوت، موجوداتدە سبب محبّت اولان حسن و احسان و كمال، عمومیتلە باقئ حقیقینڭ حسن و احسان و كمالاتنڭ اشاراتی و چوق پردەلردن كچمش ضعیف كولكەلریدرلر.. بلكە جلوۀ اسمای حسناسنڭ كولكەلرینڭ كولكەلریدرلر.

[ایكنجی نكتە] انسانڭ فطرتندە بقایە قارشو غایت شدید بر عشق وار. حتّی هر بر سودیگی شیدە قوّۀ واهمە

جهتیلە بر نوع بقا توهّم ایدر، صوڭرە سَور. نە وقت زوالنی دوشونسە ویا كورسە، دریندن درینە فریاد ایدر. بتون فراقلردن كلن فریادلر، عشق بقادن كلن آغلامەلرڭ ترجمانلریدر. اگر توهّم بقا اولمازسە، محبّت ایدەمز. حتّی دینیلەبیلیركە، "عالم بقانڭ و ابدی جنّتڭ بر سبب وجودی، شو ماهیّت انسانیەدەكی او شدید عشق بقادن چیقان غایت قوّتلی آرزوی بقا.. و بقا ایچون فطری و عمومی دعادركە، باقئ ذوالجلال، او شدید صارصیلماز فطری آرزویی و او تأثیرلی قوّتلی عمومی دعایی قبول ایتمشدركە، فانی انسانلر ایچون باقی بر عالمی خلق ایتمش."

هم هیچ ممكنمیدركە، فاطر كریم، خالق رحیم، كوچك معدەنڭ جزئی آرزوسنی و موقّت بر حیات ایچون لسان حال ایلە ایتدیگی دعاسنی، حدسز انواع مطعومات لذیذەنڭ ایجادیلە قبول ایتسین دە، عموم نوع بشرڭ پك بیوك بر احتیاج فطریدن كلن پك شدّتلی بر آرزوسنی.. و كلّی و دائمی و حقلی و حقیقتلی، قاللی و حاللی، بقایە دائر غایت قوّتلی دعاسنی قبول ایتمەسین؟ حاشا! یوز بیڭ دفعە حاشا! قبول ایتمەمسی ممكن دگلدر. هم حكمت و عدالتنە و رحمت و قدرتنە هیچ بر جهتلە یاقیشماز.

مادام انسان بقایە عاشقدر. البتە بتون كمالاتی و لذّتلری، بقایە تابعدر. و مادام بقا، باقئ ذوالجلالە مخصوصدر. و مادام باقینڭ اسماسی باقیەدر. و مادام باقینڭ آیینەلری، باقینڭ رنكنی و حكمنی آلیر و بر نوع بقایە مظهر اولور. البتە انسانە اڭ لازم ایش و اڭ مهم وظیفە، او باقی یە قارشو علاقە پیدا ایتمكدر و اسماسنە یاپیشمقدر. چونكە باقی یولنە صرف اولونان هر شی، بر نوع بقایە مظهر اولور.

ایشتە اونڭ ایچون ایكنجی (یَا بَاقٖٓی اَنْتَ الْبَاقٖی) جملەسی، بو حقیقتی افادە ایدییور. انسانڭ حدسز معنوی یارەلرینی تداوی ایتمكلە برابر، فطرتندەكی غایت شدّتلی آرزوی بقایی اونڭلە تطمین ایدییور.

[اوچنجی نكتە] شو دنیادە زمانڭ فنا و زوال اشیادەكی تأثیراتی غایت مختلفدر. موجودات ایسە، متداخل دائرەلر كبی بربری ایچندە ایكن، زوال نقطەسندە حكملری آیری آیری اولویور.

ناصلكە ساعتڭ ثانیەلرینی صایان دائرەسیلە، دقیقەیی و ساعتی و كونلری صایان دائرەلری ظاهرًا بربرینە بڭزر. فقط سرعتدە بربرینە مخالفدرلر. اویلە دە، انساندەكی جسم، نفس، قلب، روح دائرەلری اویلە متفاوتدرلر. مثلا، جسمڭ بقاسی، حیاتی و وجودی، بولوندیغی بر كون، بلكە بر ساعت اولدیغی حالدە.. و ماضی و مستقبلی معدوم و میّت بولوندیغی حالدە.. قلبڭ، حاضر كوندن چوق كون اوّل، چوق كون صوڭرەكی زمانە قدر دائرۀ وجودی

و حیاتی كنیشدر. روحڭ، حاضر كوندن سنەلر اوّل و سنەلر صوڭرەكی بر دائرۀ عظیمە، دائرۀ حیاتنە و وجودینە داخلدر.

ایشتە بو استعدادە بناءً، حیات قلبی و روحی یە مدار اولان معرفت الٰهیە و محبّت ربّانیّە و عبودیّت سبحانیّە و مرضیّات رحمانیّە جهتیلە، بو دنیادەكی فانی عمر، باقی بر عمری تضمّن ایدر. و ابدی و باقی بر عمری انتاج ایدر و باقی و لایموت بر عمر حكمنە كچر.

اوت.. باقئ حقیقینڭ محبّتی و معرفتی و رضاسی یولندە بر ثانیە، بر سنەدر. اگر اونڭ یولندە اولمازسە، بر سنە بر ثانیەدر. بلكە اونڭ یولندە بر ثانیە، لایموتدر، چوق سنەلردر. و دنیا جهتندە اهل غفلتڭ یوز سنەسی، بر ثانیە حكمنە كچر.

مشهور بویلە بر سوز واركە: (سِنَةُ الْفِرَاقِ سَنَةٌ ٭ وَسَنَةُ الْوِصَالِ سِنَةٌ) یعنی.. "فراقڭ بر ثانیەسی بر سنە قدر اوزوندر و وصالڭ بر سنەسی بر ثانیە قدر قیصەدر." بن بو فقرەنڭ بتون بتون عكسنە دییورمكە: وصال، یعنی باقئ ذوالجلالڭ رضاسی دائرەسندە لوجە اللّٰە بر ثانیە وصال، دگل یالڭز بویلە بر سنە، بلكە دائمی بر پنچرۀ وصالدر. غفلت و ضلالت فراقی ایچندە، دگل بر سنە، بلكە بیڭ سنە، بر ثانیە حكمندەدر. او سوزدن داها مشهور شو سوز وار: (اَرْضُ الْفَلَاتِ مَعَ الْاَعْدَٓاءِ فِنْجَانٌ سَمُّ الْخِیَاطِ مَعَ الْاَحْبَابِ مَیْدَانٌ) سوزی، حكممزی تأیید ایدییور.

مشهور اوّلكی سوزڭ صحیح بر معناسی بودركە: فانی موجوداتڭ وصالی مادام فانیدر، نە قدر اوزون دە اولسە، یینە قیصە حكمندەدر. سنەسی، بر ثانیە كبی كچر.. حسرتلی بر خیال و اسفلی بر رؤیا اولور. بقایی ایستەین قلب انسانی بر سنە وصالدە، یالڭز بر ثانیەجكدە، آنجق ذرّە كبی بر ذوقنی آلابیلیر. فراقڭ ایسە، ثانیەسی بر سنە دگل، سنەلردر. چونكە فراقڭ میدانی كنیشدر. بقایی ایستەین بر قلبە فراق، چندان بر ثانیە دە اولسە، سنەلر قدر تخریبات یاپار. چونكە حدسز فراقلری اخطار ایدر. مادّی و سفلی محبّتلر ایچون بتون ماضی و مستقبل، فراقلە طولودر.

شو مسئلە مناسبتیلە دیرز: ای انسانلر! فانی، قیصە، فائدەسز عمریڭزی.. باقی، اوزون، فائدەلی، میوەدار یاپمق ایسترمیسڭز؟ مادام ایستەمك، انسانیتڭ اقتضاسیدر. باقئ حقیقینڭ یولنە صرف ایدیڭز! چونكە، باقی یە متوجّه اولان شی، بقانڭ جلوەسنە مظهر اولور.

مادام هر انسان غایت شدّتلی بر صورتدە اوزون بر عمر ایستر، بقایە عاشقدر و مادام بو فانی عمری، باقی عمرە تبدیل ایدن بر چارە وار و معنًا چوق اوزون بر عمر حكمنە كچیرمك ممكندر. البتە انسانیّتی سقوط ایتمەمش بر انسان، او چارەیی آرایاجق و او امكانی بالفعلە چویرمگە

چالیشاجق و توفیق حركت ایدەجك.

ایشتە او چارە بودر: اللّٰه ایچون ایشلەییڭز، اللّٰه ایچون كوروشیڭز، اللّٰه ایچون چالیشیڭز! (لِلّٰهِ لِوَجْهِ اللّٰهِ لِاَجْلِ اللّٰهِ) رضاسی دائرەسندە حركت ایدیڭز. او وقت سزڭ عمریڭزڭ دقیقەلری، سنەلر حكمنە كچر. بو حقیقتە اشارت ایدن لیلۀ قدر كبی بر تك كیجە، سكسان كسور سنەدن عبارت اولان بیڭ آی حكمندە اولدیغنی نصّ قرآن كوسترییور.

هم بو حقیقتە اشارت ایدن اهل ولایت و حقیقت بینندە بر دستور محقّق اولان بسط زمان سرّیلە، چوق سنەلر حكمندە اولان برقاچ دقیقەلق زمانِ معراج، بو حقیقتڭ وجودینی اثبات ایدر و بالفعل وقوعنی كوستریر. معراجڭ برقاچ ساعت مدّتنڭ بیڭلر سنەلر حكمندە وسعتی و احاطەسی و اوزونلغی واردر. چونكە او، معراج یولیلە بقا عالمنە كیردی. بقا عالمنڭ برقاچ دقیقەسی، شو دنیانڭ بیڭلر سنەسنی تضمّن ایتمشدر.

هم شو حقیقتە بنا ایدیلن، بین الاولیا كثرتلە وقوع بولمش اولان بسط زمان [حاشیە]حادثەلریدر. بعض اولیا بر دقیقەدە، بر كونلك ایشی كورمش. بعضیلری بر ساعتدە، بر سنەلك وظیفەسنی یاپمش. بعضیلری بر دقیقەدە، بر ختمۀ قرآنیەیی اوقومش اولدقلرینی روایت ایدوب اخبار ایدییورلر. بویلە اهل حق و صدق، بیلەرك كذبە البتە تنزّل ایتمزلر. هم او درجە حدسز و كثرتلی بر تواترلە بسط زمان حقیقتنی عینًا مشاهدە ایتمشلركە، اصلا مدار شبهە اولاماز.

شو بسط زمانڭ هركسجە مصدَّق اولان بر نوعی، رؤیادە كورونویور. بعضًا بر دقیقەدە انسانڭ كوردیگی رؤیایی، كچیردیگی احوالی، قونوشدیغی سوزلری، آلدیغی لذّتلری ویا چكدیگی ألملری كورمك ایچون، یقظە عالمندە بر كون، بلكە كونلر لازمدر.

[الحاصل] انسان چندان فانیدر. فقط بقا ایچون خلق ایدیلمشدر. و باقی بر ذاتڭ آیینەسی اولارق یارادیلمشدر. و باقی میوەلری ویرەجك ایشلری كورمكلە توظیف ایدیلمشدر. و باقی بر ذاتڭ، باقی اسماسنڭ جلوەلرینە و نقشلرینە مدار اولاجق بر صورت كندیسنە ویریلمشدر. اویلە ایسە، بویلە بر انسانڭ حقیقی وظیفەسی و سعادتی، بتون جهازاتیلە و بتون استعداداتیلە، او باقئ سرمدینڭ دائرۀ مرضیّاتندە اسماسنە یاپیشوب، ابد یولندە