Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 23
[بشنجی لمعە]
〚 حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖیلُ〛 آیتنڭ [حاشیە]غایت مهم بر حقیقتنی اون بش مرتبە ایلە بیان ایدەجك بر رسالە اولاجقدی. فقط حقیقت و علمدن زیادە، ذكر و فكر ایلە مناسبتدار اولدیغندن، شیمدیلك تأخیر ایدیلدی. چندان اون برنجی لمعە اولان (مِرْقَاتُ السُّنَّةِ و تِرْیَاقِ مَرَضُ الْبِدْعَةِ) نامندەكی غایت مهم بر رسالە، بشنجی لمعە نامیلە بدایتًا یازیلمشدی. فقط او رسالە، اون بر نكتۀ مهمّەیە انقسام ایتدیگندن، اون برنجی لمعەیە كیردی. بشنجی لمعە آچیقدە قالدی. یازیلمدی.
[آلتنجی لمعە]
[لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ الْعَلِیِّ الْعَظٖیمِ] جملەسنڭ افادە ایتدیگی چوق آیاتڭ مهم حقیقتنی، یینە اون بش یگرمی مرتبۀ فكریّە ایلە بیان ایدەجك بر رسالە اولاجقدی. بو لمعەدە، بشنجی لمعە كبی، نفسمدە حسّ ایتدیگم و حركات روحیّەمدە ذكر و فكرلە مشاهدە ایتدیگم مرتبەلر اولدیغندن، علم و حقیقتدن زیادە، ذوق و حالە مدار اولمق جهتیلە، حقیقت لمعەلری ایچندە دگل، بلكە آخرلرندە یازیلمەسی مناسب كورولدی. فقط صوڭرە دە یازیلمدی.
[یدنجی لمعە]
سورۀ فتحڭ آخرندەكی آیتڭ یدی نوع اَخبار غیبیەسنە دائردر.
〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ٭ لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّءْیَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اِنْ شَٓاءَ اللّٰهُ اٰمِنٖینَ مُحَلِّقٖینَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرٖینَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَرٖیبًا٭ هُوَ الَّذٖٓی اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰی وَدٖینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدّٖینِ كُلِّهٖ وَكَفٰی بِاللّٰهِ شَهٖیدًا٭ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذٖینَ مَعَهُ اَشِدَّٓاءُ عَلَی الْكُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰیهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّٰهِ وَرِضْوَانًا سٖیمَاهُمْ فٖی وُجُوهِهِمْ مِنْ اَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰیةِ وَمَثَلُهُمْ فِی الْاِنْجٖیلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْئَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوٰی عَلٰی سُوقِهٖ یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِیَغٖیظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذٖینَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَاَجْرًا عَظٖیمًا〛
SAYFA 24
سورۀ فتحڭ بو اوچ آیتنڭ چوق وجوە اعجازی واردر. قرآن معجز البیانڭ اون وجوە كلّیۀ اعجازیەسندن اخبار بالغیب وجهی، شو اوچ آیتدە [یدی سكز ] وجهلە كورونویور
[برنجیسی] 〚 لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّءْیَا〛 الٓخرە فتح مكّەیی وقوعندن اوّل قطعیتلە خبر ویرییور. ایكی سنە صوڭرە خبر ویردیگی طرزدە وقوع بولمشدر.
[ایكنجیسی] 〚 فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَرٖیبًا〛 افادە ایدییوركە: "صلح حدیبیە، چندان ظاهری اسلام علیهندە كورولمش و قُرَیْشٖیلر بر درجە غالب كورونمش اولدیغی حالدە، معنًا صلح حدیبیە، معنوی بیوك بر فتح حكمندە اولاجق." و سائر فتوحاتە دە آناختار اولاجق دییە اخبار ایدییور.
فی الحقیقە، صلح حدیبیە ایلە، چندان مادّی قیلیچ، غلافنە موقّتًا قونولدی. فقط قرآن حكیمڭ بارقە آسا الماس قیلیجی چیقدی.. قلبلری، عقللری فتح ایتدی. مصالحە مناسبتیلە بربریلە اختلاط ایتدیلر. محاسن اسلامیت و انوار قرآنیە، عناد و تعصّبات قومیە پردەلرینی ییرتارق حكمنی اجرا ایتدی. مثلا، بر داهیۀ حرب اولان خالد بِنْ ولید و بر داهیۀ سیاست اولان عَمْرُو ابْنِ الْعَاصْ كبی، مغلوبیّتی قبول ایتمەین ذاتلر، صلح حدیبیە ایلە جلوەسنی كوسترن سیف قرآنی اونلری مغلوب ایدوب، مدینۀ منوّرەیە كمال انقیاد ایلە كلوب اسلامیتە كردندادۀ تسلیم اولدقدن صوڭرە حضرت خالد، بر » سیف اللّٰه « شكلنە كیردی و فتوحات اسلامیەنڭ بر قیلیجی اولدی.
[مهم بر سؤٓال؟] فخر العالمین و حبیب ربُّ العالمین حضرت رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ صحابەلرینڭ، مشركینە قارشو اُحُدُڭْ نهایتندە و حُنَیْنِڭْ بدایتندە مغلوبیتلرینڭ حكمتی نەدر؟
[الجواب] مشركلر ایچندە، او زماندە صفّ صحابەدە بولونان اكابر صحابەیە استقبالدە مقابل كلەجك حضرت خالد كبی چوق ذاتلر بولوندیغندن، شانلی شرفلی اولان استقباللری نقطۀ نظرندە بتون عزّتلرینی قیرمامق ایچون، حكمت الٰهیە، حسنات استقبالیەلرینڭ بر مكافات معجّلەسی اولارق ماضیدە اونلرە ویرمش، بتون بتون عزّتلرینی قیرمامش. دیمك حاضردەكی صحابەلر، مستقبلدەكی صحابەلرە قارشو مغلوب اولمشلر. تا او مستقبل صحابەلر، برق سیوف قورقوسیلە دگل، بلكە بارقۀ حقیقت شوقیلە اسلامیتە كیرسین و او شهامت فطریەلری چوق ذلّت چكمەسین.
[اوچنجیسی] 〚 لَا تَخَافُونَ〛 قیدیلە اخبار ایدییوركە: "سزلر امنیت مطلقە ایچندە كعبەیی طواف ایدەجكسڭز." حالبوكە، جزیرة العربدە بدوی اقوامڭ چوغی دوشمان اولمقلە برابر، مكّە اطرافی و قریش قبیلەسنڭ قسم اعظمی دوشمان ایكن "یاقین بر زماندە هیچ خوف ایدیلمدن كعبەیی طواف ایدەجكسڭز" دییە اخباریلە، جزیرة العربی اطاعت آلتنە آلمەیە.. و بتون قریشڭ اسلامیت ایچنە كیرمەسنە.. و امنیت تامّە وضع ایدیلمەسنە، دلالت و اخبار ایدر. عینًا خبر ویردیگی كبی وقوعە كلمشدر.
SAYFA 25
[دردنجیسی] 〚 هُوَ الَّذٖٓی اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰی وَدٖینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدّٖینِ كُلِّهٖ〛 كمال قطعیتلە اخبار ایدییوركە: "رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ كتیردیگی دین، عموم دینلرە غلبە چالاجق!" حالبوكە او زمان یوز میلیون تبعەسی بولونان نصاری و یهودی و مجوسی دینلری، روما، چین و ایران حكومتی كبی، یوزر میلیون تبعەلری بولونان جهانكیر دولتلرڭ ادیان رسمیەلری ایكن، كندی كوچك قبیلەسنە قارشو تام غلبە ایدەمەمش بر وضعیتدە اولان محمّد عربی علیە الصّلاة والسّلامڭ كتیردیگی دینی، عموم دینلرە غالب و عموم دولتلرە مظفّر اولاجغنی اخبار ایدییور. هم غایت وضوح و قطعیتلە اخبار ایدییور. استقبال، او خبر غیبی یی، بحر محیط شرقیدن بحر محیط غربی یە قدر اسلام قیلیجنڭ اوزامەسیلە تصدیق ایتمشدر.
[بشنجیسی] 〚 مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذٖینَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَی الْكُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰیهمْ رُكَّعًا سُجَّدًا〛 الٓخرە.. شو آیتڭ باشی، صحابەلرڭ، انبیادن صوڭرە نوع بشر ایچندە اڭ ممتاز اولدقلرینە سبب اولان سجایای عالیە و مزایای غالیەلرینی خبر ویرمكلە، معنای صریحیلە، طبقات صحابەنڭ استقبالدە متّصف اولدقلری آیری آیری ممتاز و خاص صفتلرینی افادە ایتمكلە برابر.. معنای اشاریسیلە، اهل تحقیقجە وفات نبویدن صوڭرە مقامنە كچەجك خلفای راشدینە خلافت ترتیبیلە اشارت ایدوب، هر بریسنڭ اڭ مشهور مدار امتیازلری اولان صفات خاصّەلرینی خبر ویرییور.
〚 وَالَّذٖینَ مَعَهُ〛 ایلە.. معیّت مخصوصە و صحبت خاصّە ایلە و اڭ اوّل وفات ایدرك یینە معیّتنە كیرمكلە مشهور و ممتاز اولان حضرت صدیق رضی اللّٰە عنهی كوستردیگی كبی.. 〚 اَشِدَّٓاءُ عَلَی الْكُفَّارِ〛 ایلە.. استقبالدە كرۀ ارضڭ دولتلرینی فتوحاتیلە تیترتەجك.. و عدالتیلە ظالملرە صاعقە كبی شدّت كوسترەجك اولان حضرت عمر رضی اللّٰە عنهی كوستریر.
و 〚 رُحَمَٓاءُ بَیْنَهُمْ〛 ایلە.. استقبالدە اڭ مهم بر فتنەنڭ وقوعی حاضرلانیركن، كمال مرحمت و شفقتندن اسلاملر ایچندە قان دوكولمەمك ایچون روحنی فدا ایدوب تسلیم نفس ایدرك قرآن اوقوركن مظلومًا شهید ایدیلمەسنی ترجیح ایدن حضرت عثمان رضی اللّٰە عنهی دە خبر ویردیگی كبی.. 〚 تَرٰیهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّٰهِ وَرِضْوَانًا〛 ایلە.. سلطنت و خلافتە كمال لیاقتلە و قهرمانلقلە كیردیگی حالدە، كمال زهدی و عبادتی و فقر و اقتصادی اختیار ایدن و ركوع و سجوددە دوامی و كثرتی هركسجە مصدَّق اولان حضرت علی رضی اللّٰە عنهڭ استقبالدەكی وضعیتنی.. و او فتنەلر ایچندەكی حربلریلە مسئول اولمدیغنی.. و نیّتی و مطلوبی، فضل الٰهی اولدیغنی خبر ویرییور.
[آلتنجیسی] 〚 ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰیةِ〛 فقرەسی، ایكی جهتلە اخبار غیبیدر.
(برنجیسی) حضرت پیغمبر علیە الصّلاة
SAYFA 26
والسّلام كبی امّی بر ذاتە نسبتًا غیب حكمندە اولان توراتدەكی اوصاف صحابەیی خبر ویرییور. اوت، اون طقوزنجی مكتوبدە بیان ایدیلدیگی كبی، آخر زماندە كلەجك پیغمبرڭؐ صحابەلری حقّندە توراتدە بو فقرە وار:. (قدسیلرڭ بایراقلری برابرندەدر.) یعنی، اونڭ صحابەلری، اهل طاعت و عبادت و اهل صلاحت و ولایتدرلر. بو وصفلرینی (قدسیلر)، یعنی (مقدّسلر) تعبیریلە افادە ایتمشدر. توراتڭ پك چوق آیری آیری لسانلرە ترجمە ایدیلمسی واسطەسیلە، او قدر تحریفات اولدیغی حالدە، یینە تورات، سورۀ فتحڭ 〚 مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰیةِ〛 حكمنی متعدّد آیاتیلە تصدیق ایدییور.
(ایكنجی جهت) اخبار غیبی بودركە: شو 〚 مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰیةِ〛 فقرەسیلە اخبار ایدییوركە: "صحابەلر و تابعینلر، عبادتدە اویلە بر درجەیە كلەجكلركە، روحلرندەكی نورانیت، یوزلرندە پارلایاجق و جبهەلرندە كثرت سجوددن حاصل اولان بر خاتم ولایت نوعندە، آلینلرندە نورانی سكّەلر كورونەجك." اوت استقبال بونی وضوح ایلە و قطعیت ایلە پارلاق بر صورتدە اثبات ایتمشدر. اوت، او قدر عجیب فتنەلر و دغدغۀ سیاست ایچندە، كیجە و كوندوزدە زَیْنَ الْعَابِدٖینْ كبی بیڭ ركعت نماز قیلان.. و طَائُوسِ یَمَنٖی كبی قرق سنە یاتسو آبدستیلە صباح نمازینی ادا ایدن چوق، هم پك چوق ذاتلر، 〚 مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰیةِ〛 سرّینی كوسترمشلر.
[یدنجیسی] 〚 وَمَثَلُهُمْ فِی الْاِنْجٖیلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْئَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوٰی عَلٰی سُوقِهٖ یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِیَغٖیظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ〛 فقرەسی، ایكی جهتلە اخبار غیبیدر.
برنجیسی: نبی امّی یەؐ نسبتًا غیب حكمندە اولان انجیلڭ، صحابەلر حقّندەكی اخبارینی اخباردر. اوت انجیلدە، آخر زماندە كلەجك پیغمبرڭؐ وصفندە (مَعَهُ قَضٖیبٌ مِنْ حَدٖیدٍ وَاُمَّتُهُ كَذٰلِكَ) كبی آیتلر وار. یعنی: "عیسی علیە السّلام كبی قیلیچسز دگل، بلكە صاحب السیف پیغمبر كلەجك، جهادە مأمور اولاجق و اونڭ صحابەلری دخی، قیلیچلی و جهادە مأمور اولاجقلردر. او قضیب حدید صاحبی، رئیس عالم اولاجق." چونكە انجیلڭ بر یرندە دیر: (بن كیدییورم، تا عالمڭ رئیسی كلسین!)
دیمك اولویوركە: انجیلڭ بو ایكی فقرەسندن آڭلاشیلییوركە، صحابەلر، چندان مبدأدە آز و ضعیف كورونەجكلر. فقط چكردكلر كبی نشو و نما بولارق یوكسلوب، قالینلاشوب، قوتلشەرك، كفّار اونلری بوغاجقلری وقتدە، اونلر كفّارڭ غیظلرینی كندیلرینە یوتغوندیروب، قیلیچلریلە نوع بشری كندیلرینە مسخّر ایدوب، رئیسلری اولان پیغمبر عالیشانڭ عالمە رئیس اولدیغنی اثبات ایدەجكلر. عینًا شو سورۀ فتحڭ آیتنڭ مأٓلنی افادە ایدییور.
ایكنجی وجه: شو فقرە اخبار ایدییوركە، صحابەلر، چندان آزلغندن و ضعفیتلرندن صلح حدیبیەیی قبول ایتمشلر.
SAYFA 27
فقط، البتە و هر حالدە او صحابەلر آز بر زمان صوڭرە اویلە بر سرعتلە انكشاف و احتشام و قوّت كسب ایدەجكلركە، روی زمین تارلەسندە دست قدرتلە اكیلن.. نوع بشرڭ او زماندەكی غفلتلری جهتیلە قیصە، قوّتسز، ناقص، بركتسز سنبللرینە نسبتًا، غایت یوكسك و قوّتلی و میوەدار و بركتلی بر صورتدە چوغالاجقلر و قوّت بولاجقلر و حشمتلی حكومتلری، غبطەدن و حسددن و قیصقانچلقدن كلن بر غیظ ایچندە بیراقاجقلر. اوت، استقبال بو اخبار غیبی یی چوق پارلاق بر صورتدە كوسترمشدر.
شو اخباردە خفی بر ایما داها واركە، صحابەیی توصیفات مهمّە ایلە ثنا ایدركن، مقامجە اڭ بیوك بر مكافاتڭ وعدی لازم كلدیگی حالدە، 〚 مَغْفِرَةً〛 كلمەسیلە اشارت ایدییوركە، استقبالدە صحابەلر ایچندە فتنەلر واسطەسیلە مهم قصورلر اولاجق. چونكە مغفرت، قصورڭ وقوعنە دلالت ایدر. و او زماندە صحابەلر نظرندە اڭ مهم مطلوب و اڭ یوكسك احسان، مغفرت اولاجق و اڭ بیوك مكافات ایسە، عفو ایلە مجازات ایتمەمكدر. 〚 مَغْفِرَةً〛 كلمەسی، ناصل لطیف بر ایمایی كوسترییور. اویلە دە، بو 〚 مَغْفِرَةً〛 كلمەسی سورەنڭ باشندەكی 〚 لِیَغْفِرَ لَكَ اللّٰهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَاَخَّرَ〛 جملەسی ایلە مناسبتداردر. سورەنڭ باشی، حقیقی كناهلردن مغفرت دگل.. چونكە عصمت وار، كناه یوق. بلكە مقام نبوّتە لایق بر معنا ایلە مغفرتدر. و آخرندە صحابەلرە مغفرت ایلە مژدە ایتمكلە، او ایمایە بر لطافت داها قاتار.
ایشتە آخر فتحڭ مذكور اوچ آیتی، اون وجوە اعجازندن یالڭز اخبار غیبی وجهنڭ چوق وجوهندن یالڭز یدی وجهنی بحث ایتدك. جزء اختیاری و قدرە دائر اولان یگرمی آلتنجی سوزڭ آخرندە، شو آخركی آیتڭ حروفاتنڭ وضعیتندەكی مهم بر لمعۀ اعجازە اشارت ایدیلمشدر. و بو آخركی آیت، جملەلریلە صحابەیە باقدیغی كبی، قیدلریلە دخی یینە صحابەنڭ احوالنە باقییور. و الفاظیلە صحابەنڭ اوصافنی افادە ایتدكلری كبی، حروفاتیلە و او آیاتدەكی حروفاتڭ تكرّر عددیلە، یینە [اصحاب بدر، احد، حُنَیْنْ، صُفَّە، رِضْوَانْ] كبی، طبقات مشهورۀ صحابەدە بولونان ذاتلرە اشارت ایدییور. و علم جفرڭ بر نوعی و بر آناختاری اولان توافق جهتیلە و ابجد حسابیلە داها چوق اسراری افادە ایدییور.
〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛
SAYFA 28
[بر تتمّە] سورۀ فتحڭ آخرندەكی آیتڭ معنای اشاریسی ایلە ویردیگی اخبار غیبی مناسبتیلە، كلەجك آیتدە عین خبر عین معنای اشاری ایلە ویردیگی مناسبتلە، بر نبذە اوندن بحث ایدیلەجك. 〚 وَلَهَدَیْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقٖیمًا〛 〚 وَمَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَالرَّسُولَ فَاُولٰٓئِكَ مَعَ الَّذٖینَ اَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیّٖنَ وَالصِّدّٖیقٖینَ وَالشُّهَدَٓاءِ وَالصَّالِحٖینَ وَحَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَفٖیقًا〛 بو آیتڭ بیانندە، بیڭلر نكتەلرندن (ایكی نكتەیە) اشارت ایدەجگز.
[برنجی نكتە] قرآن معجز البیان، مفاهیمیلە و معنای صریحیلە افادۀ حقائق ایتدیگی كبی، اسلوبلریلە و هیئاتیلە دە چوق معانئ اشاریەیی افادە ایدییور. هر بر آیتڭ چوق طبقۀ معنالری وار. قرآن، علم محیطدن كلدیگی ایچون، بتون معنالری مراد اولابیلیر. انسانڭ جزئی فكری ایلە و شخصی ارادەسیلە اولان كلاملری كبی بر ایكی معنایە انحصار ایتمز. ایشتە بو سرّە بناءً، آیات قرآنیەنڭ اهل تفسیر طرفندن حدسز حقائقی بیان ایدیلمش. مفسّرینڭ بیان ایتمدیگی داها چوق حقائقی وار. و بالخاصّە حروفاتندە معنای صریحندن باشقە، اشاراتندە چوق علوم مهمّە واردر.
[ایكنجی نكتە] ایشتە شو آیت كریمە.. 〚 مِنَ النَّبِیّٖنَ وَالصِّدّٖیقٖینَ وَالشُّهَدَٓاءِ وَالصَّالِحٖینَ وَحَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَفٖیقًا〛 تعبیریلە، صراط مستقیم اهلی و حقیقی نعم الٰهیەیە مظهر نوع بشردەكی طائفۀ انبیا و قافلۀ صدّیقین و جماعت شهدا و اصناف صالحین و انواع تابعینڭ بولوندقلرینی افادە ایتمكلە برابر، عالم اسلامیتدە بو بش قسمڭ اڭ مكمّلنی دخی آیریجە صراحتًا كوستردكدن صوڭرە، بو بش قسمڭ اماملرینی و باشدە رؤسالرینی صفات مشهورەلریلە ذكر ایتمكلە اونلرە دلالت ایدوب افادە ایتدیگی كبی، اخبار غیب نوعندن بر لمعۀ اعجاز ایلە او طائفەلرڭ استقبالدەكی رئیسلرینڭ وضعیتلرینی بر وجهلە تعیین ایدییور.
اوت، 〚 مِنَ النَّبِیّٖنَ〛 ناصلكە صراحتلە حضرت پیغمبر علیە الصّلاة والسّلامە باقییور.. 〚 وَالصِّدّٖیقٖینَ〛 فقرەسیلە ابو بكر الصّدیقەؓ باقییور. هم پیغمبر علیە الصّلاة والسّلامدن صوڭرە ایكنجی اولدیغنە و اڭ اوّل یرینە كچەجگنە و "صدّیق" اسمی امّتجە اوڭا عنوان مخصوص و صدّیقینلرڭ باشندە كورونەجگنە اشارت ایتدیگی كبی.. 〚 وَالشُّهَدَٓاءِ〛 كلمەسیلە حضرت عمری، حضرت عثمانی، حضرت علی یی رضوان اللّٰهِ علیهم اَجْمَعٖینی برابر افادە ایدییور. هم اوچی، صدّیقدنؓ صوڭرە نبوّتڭ خلافتنە مظهر اولاجقلرینی.. و اوچی دە شهید اولاجقلرینی، فضیلت شهادتلری دە سائر فضائللرینە علاوە ایدیلەجگنی اشارت ایدییور و غیبی بر صورتدە افادە ایدییور.
〚 وَالصَّالِحٖینَ〛 كلمەسیلە اَصْحَابِ صُفَّە، بَدِرْ، رِضْوَانْ كبی ممتاز ذواتە اشارت ایدرك.. 〚 وَحَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَفٖیقًا〛 جملەسیلە، معنای صریحیلە اونلرە اتّباعە تشویق
SAYFA 29
و تابعینلردەكی تبعیّتی چوق مشرّف و كوزل كوسترمكلە، معنای اشاریسیلە خلفای اربعەنڭ بشنجیسی اولارق [اِنَّ الْخِلَافَةَ بَعْدٖی ثَلَاثُونَ سَنَةً] حدیث شریفنڭ حكمنی تصدیق ایتدیرن مدّت خلافتنڭ آزلغیلە برابر، قیمتنی عظیم كوسترمك ایچون معنای اشاریسیلە حضرت حسن رضی اللّٰە عنهی كوستریر.
[الحاصل] سورۀ فتحڭ آخركی آیتی، خلفای اربعەیە باقدیغی كبی، بو آیت دخی تأییدًا، اخبار غیب نوعندن اونلرڭ استقبالدەكی وضعیتلرینە قسمًا اشارت صورتیلە باقار. ایشتە قرآنڭ انواع اعجازندن اولان اخبار غیب نوعنڭ لمعات اعجازیەسی، آیات قرآنیەدە او قدر چوقدركە، حصرە كلمز. اهل ظاهرڭ قرق اللی آیتە حصری، نظر ظاهری ایلەدر. حقیقتدە ایسە بیڭدن فضلەدر. بعضًا بر آیتدە بش وجهلە اخبار غیبی بولونور.
[بو تتمّەیە ایكنجی ایضاح] [حاشیە]بو آخر فتحڭ اشارت غیبیەسنی تأیید ایدن.. هم فاتحۀ شریفەدە صراط مستقیم اهلنڭ 〚 صِرَاطَ الَّذٖینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ〛 آیتندەكی مراد، كیملر اولدیغنی بیان ایدن.. هم ابد الآبادڭ پك اوزون یولندە اڭ نورانی، انسیّتلی، كثرتلی، جاذبەدار بر قافلۀ رفقایی كوسترن.. و اهل ایمانی و اصحاب شعوری شدّتلە او قافلەیە تبعیّت نقطەسندە التحاقە و رفاقتە معجزانە سوق ایدن شو آیت.. 〚 فَاُولٰٓئِكَ مَعَ الَّذٖینَ اَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیّٖنَ وَالصِّدّٖیقٖینَ وَالشُّهَدَٓاءِ وَالصَّالِحٖینَ وَحَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَفٖیقًا〛.. آخر فتحڭ آخركی آیتی كبی علم بلاغتدە (مَعَارٖیضُ الْكَلَامْ) و (مُسْتَتْبَعَاتُ التَّرَالكٖیبْ) تعبیر ایدیلن، معنای مقصوددن باشقە اشاری و رمزی معنالرلە خلفای اربعەیە و بشنجی خلیفە اولان حضرت حسن رضی اللّٰە عنهە اشارت ایدییور. غیبی اموردن برقاچ جهتدە خبر ویرییور. شویلەكە:
ناصلكە شو آیت، معنای صریحیلە، نوع بشردە نعم الٰهیەیە مظهر اولان و اهل صراط مستقیم اولان قافلۀ انبیا و طائفۀ صدّیقین و جماعت شهدا و انواع صالحین و صنف تابعین و محسنین اولدیغنی افادە ایتدیگی كبی.. عالم اسلامیتدە دخی او طائفەلرڭ اڭ اكملی و اڭ افضلی بولوندیغنی.. و نبیّ آخر زمانڭ سرّ وراثت نبوّتندن تسلسل ایدن طائفۀ وَرَثَۀ انبیایی.. و صدّیق اكبرڭؓ معدن صدّیقیتندن تسلسل ایدن قافلۀ صدّیقینی.. و خلفای ثلاثەنڭ شهادت مرتبەسیلە مربوط بولونان قافلۀ شهدایی.. 〚 وَالَّذٖینَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ〛 سرّیلە باغلانان جماعت صالحینی و 〚 اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖی یُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ〛 سرّینی امتثال ایدن و صحابەلرڭ و خلفای راشدینڭ
SAYFA 30
رفاقتندە كیدن اصناف تابعینی اخبار غیب نوعندن كوستردیگی كبی.. 〚 وَالصِّدّٖیقٖینَ 〛 كلمەسیلە معنای اشاری جهتندە رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامدن صوڭرە مقامنە كچەجك و خلیفەسی اولاجق و امّتجە » صدّیق« عنوانیلە شهرت بولاجق و صدّیقین قافلەسنڭ رئیسی اولاجق حضرت ابو بكر الصّدّیق رضی اللّٰە عنهی اخبار ایدییور.
〚 وَالشُّهَدَٓاءِ〛 كلمەسیلە دە خلفای راشدیندن اوچنڭ شهادتنی خبر ویرییور و حضرت صدیقدنؓ صوڭرە اوچ شهید، خلیفە اولاجقلر. چونكە (شُهَدَٓاءِ) جمعدر. جمعڭ اقلّی اوچدر. دیمك حضرت عمر، حضرت عثمان، حضرت علی رضی اللّٰە عنهم حضرت صدیقدنؓ صوڭرە ریاست اسلامیّتە كچەجكلر، هم شهید اولاجقلر. عین خبر غیبی وقوع بولمشدر.
هم〚 وَالصَّالِحٖینَ〛 قیدیلە، اهل صُفّە كبی طاعات و عباداتدە توراتڭ ثناسنە مظهر اولمش اهل صلاحت و تقوی و عبادت، استقبالدە كثرتلە بولوناجغنی اخبار ایتمكلە برابر.. 〚 وَحَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَفٖیقًا〛 جملەسیلە صحابەیە علم و عملدە رفاقت و تبعیّت ایدن تابعینلرڭ تبعیّتنی تحسین ایتمكلە، ابد یولندە او درت قافلەنڭ رفاقتلرینی حسن و كوزل كوسترمكلە برابر.. حضرت حسنڭؓ برقاچ آی كبی قیصەجق مدّت خلافتی، چندان آز ایدی. فقط [اِنَّ ابْنٖی حَسَنٌ هٰذَا سَیِّدٌ سَیُصْلِحُ اللّٰهُ بِهٖ بَیْنَ فِئَتَیْنِ عَظٖیمَتَیْنِ] حدیثندەكی معجزانە اخبار غیبئ نبوی یی تصدیق ایدن.. و ایكی بیوك اوردونڭ و ایكی جماعت اسلامیەنڭ مصالحەسنی تأمین ایدن و نزاعی اورتەدن قالدیران حضرت حسن رضی اللّٰە عنهڭ قیصەجق مدّت خلافتنی اهمّیتلی كوستروب، خلفای اربعەیە بر بشنجی خلیفە كوسترمك ایچون، اخبار غیبی نوعندن معنای اشاریسی ایلە، 〚 وَحَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَفٖیقًا〛 كلمەسندە، بشنجی خلیفەنڭ اسمنە علم بلاغتدە » مُسْتَتْبَعَاتُ التَّرَاكٖیبْ« تعبیر ایدیلن بر سرّ ایلە اشارت ایدییور.
ایشتە مذكور اشاری اخبارلر كبی، داها چوق سرلری وار. صددیمزە كلمدیگی ایچون شیمدیلك قاپو آچیلمدی. قرآن حكیمڭ چوق آیاتی واركە، هر بر آیت، چوق وجهلرلە اخبار غیبی نوعندندر. بو نوع اخبارات غیبیۀ قرآنیە بیڭلردر.
[خاتمە] قرآن حكیمڭ توافق جهتندن تظاهر ایدن اعجازی نكتەلرندن بر نكتەسی شودركە: قرآن حكیمدە اسم اللّٰه و رحمان و رحیم و رب و اسم جلال یرندە اولان 〚 هُوَ〛 نڭ مجموعی، درت بیڭ كسوردر.
SAYFA 31
〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 حساب ابجدڭ ایكنجی نوعیكە، حروف هجا ترتیبیلەدر، او دە درت بیڭ كسور ایدر. بیوك عددلردە كوچك كَسِرلر توافقی بوزمدیغندن، كوچك كسرلردن قطع نظر ایدیلدی. هم 〚 الٓمٓ〛 تضمّن ایتدیگی ایكی واو عاطفلە برابر، ایكی یوز سكسان كسور ایدر. عینًا سورة البقرەنڭ ایكی یوز سكسان كسور اسم جلالنە، هم ایكی یوز سكسان كسور آیاتڭ عددینە توافق ایتمكلە برابر، ابجدڭ هجائی طرزندەكی ایكنجی حسابلە، یینە درت بیڭ كسور ایدر. او دە یوقاریدە ذكری كچن بش اسمای مشهورەنڭ عددینە توافق ایتمكلە برابر.. 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 ڭ [كسرلرندن قطع نظر ] عددینە توافق ایدییور.
دیمك بو سرّ توافقە بناءً 〚 الٓمٓ〛 هم مسمّاسنی تضمّن ایدن اسمدر، هم البقرەیە اسم، هم قرآنە اسم، هم ایكیسنە مختصر بر فهرست، هم ایكیسنڭ اَنْمُوذَجٖی و خلاصەسی، هم چكردگی، هم 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 ڭ مجملیدر. ابجدڭ مشهور بر حسابیلە 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 اسم ربّ عددینە مساوی اولمقلە برابر، 〚 اَلرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 دەكی مشدّد (ر)، ایكی (ر) صاییلسە، او وقت طقوز یوز طقسان اولوب، پك چوق اسرار مهمّەیە مدار اولمقلە برابر.. اون طقوز حرفیلە اون طقوز بیڭ عالمڭ مفتاحیدر.
قرآن معجز البیاندە لفظۀ جلالڭ توافقات لطیفەسندندركە، صحیفەنڭ آخركی سطرینڭ یوقاری قسمندە سكسان لفظۀ جلال بربرینە توافقلە باقدیغی كبی، آشاغی قسمندە دە عینًا سكسان لفظۀ جلال بربرینە توافقلە باقار. تام آخركی سطرڭ اورتەسندە اللی بش لفظۀ جلال، بربری اوستنە دوشوب اتّحاد ایدرك، كویا اللی بش لفظۀ جلالدن تركّب ایتمش بر تك لفظۀ جلالدر. آخركی سطرڭ باشندە یالڭز بعض اوچ حرفلی قیصە بر كلمە فاصلە ایلە، یگرمی بش تام توافق، تام اورتەدەكی اللی بشڭ تام توافقنە ضم ایدیلسە، سكسان توافق اولوب، او سطرڭ نصف اوّلندەكی سكسان توافقە و نصف آخردەكی یینە سكسان توافقە توافق ایدییور. عجبا بویلە لطیف، ظریف، منتظم و موزون، اعجازلی بو توافقات، نكتەسز، حكمتسز اولورمی؟ حاشا، اولاماز. بلكە او توافقڭ اوجی ایلە مهم بر دفینە آچیلابیلیر.
〚 رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖینَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا〛
〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛
SAYFA 32
[سكزنجی لمعە]
〚 فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَسَعٖیدٌ〛 و 〚 فَاسْتَقِمْ كَمَٓا اُمِرْتَ〛 آیتلرینڭ بر نكتۀ غیبیەسنی غوث اعظم سیّد عبد القادر كیلانینڭ بر كرامت غیبیەسیلە تفسیر ایدن.. و كرامات اولیایی انكار ایدن ملحدلری اسكات ایدوب خدمت قرآنیەدە چالیشانلری تشویق ایدن حقیقتلی بر رسالەدر. سكّۀ تصدیق غیبی مجموعەسنە یازیلدیغی ایچون بورایە یازیلمامشدر.
[طوقوزنجی لمعە]
(بو لمعەیی هركس اوقوماسین. وحدت الوجودڭ اینجە قصورلرینی هركس كورەمز، محتاج دە دگللردر.)
بِاسْمِهٖ وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
اَلسَّلَامُ عَلَیْكُمْ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهُ
عزیز، صدّیق، مخلص، خالص قرداشم!
قرداشمز عبد المجیدە آیری مكتوب یازمدیغمڭ سببی، سزە یازدیغم مكتوبلری كافی كوردیگمدندركە، عبد المجید، خلوصیدن صوڭرە قیمتدار بر قرداشم، بر طلبەمدر. هر صباح و آقشام خلوصی ایلە برابر، بعضًا داها اوّل دعامدە اسمیلە حاضر اولویور. سزە یازدیغم مكتوبلردن، اوّلا صبری، صوڭرە حقّی افندی استفادە ایدییورلر. اونلرە دە آیری مكتوب یازمییورم. جناب حق سنی اونلرە مبارك بیوك بر قرداش یاپمش. سن بنم یریمە عبد المجید ایلە مخابرە ایت، مراق ایتمەسین، خلوصیدن صوڭرە اونی دوشونویورم. فقط طلبەلگنی حقّیلە ایفا ایتمییور. اونڭ ایچون، بالذّات اونڭ ایلە مخابرە ایتمەیورم.
[برنجی سؤٓالڭز] جدلریڭزدن بریسنڭ امضاسنڭ (اَلسَّیِّدْ مُحَمَّدْ) اولدیغنە دائر محرم بر سؤٓالڭز وار.
قرداشم، بوڭا علمی و تحقیقی و كشفی جواب ویرمك ألمدە دگل. فقط بن آرقداشلریمە دیردمكە: "خلوصی، نە شیمدیكی توركلرە بڭزر و نە دە كردلرە بڭزر. بوندە باشقە بر خاصیت كورویورم." آرقداشلرم دە بنی تصدیق ایدییورلردی. (دَادِ حَقْ رَا قَابِلِیَّتْ شَرْطْ نٖیسْتْ) سرّیلە، خلوصیدە بر اصالت تظاهری وار. بر داد حقدر.
SAYFA 33
هم سن قطعیًّا بیلكە، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ ایكی آلی وار. بری، نسبی آلیدر. بری دە شخص معنوئ نورانیسنڭ رسالت نقطەسندە آلی وار. بو ایكنجی آلدە سن قطعیًّا داخل اولمقلغڭلە برابر، برنجی آلدە دخی دلیلسز بر قناعتم واركە، جدّیڭڭ امضاسی سببسز دگلدر.
عزیز قرداشم، سنڭ [ایكنجی سؤٓالڭ] خلاصەسی:، محیی الدّین عربی دیمش: "روحڭ مخلوقیتی، انكشافندن عبارتدر." او سؤٓال ایلە، بنم كبی ضعیف بر بیچارەیی، محیی الدّین عرب كبی مدهش بر خارقۀ حقیقتە و بر داهیۀ علمِ اسرارە قارشو مبارزەیە مجبور ایدییورسڭ. فقط مادام نصوص قرآنە استنادًا بحثە كیریشەجگم.. بن سینك دخی اولسەم، او قارتالدن داها یوكسك اوچابیلیرم. بلكە محیی الدّین آلداتماز، فقط آلدانیر. هادیدر، فقط هر كتابندە مُهْدی اولامییور. كوردیگی طوغریدر، فقط حقیقت دگلدر. یگرمی طقوزنجی سوزدە، روح بحثندە، مدار سؤآلڭز اولان او حقیقت ایضاح ایدیلمشدر.
اوت، روح، ماهیّتی اعتباریلە بر قانون امریدر. فقط وجود خارجی كییدیریلمش بر ناموس ذی حیاتدر و وجود خارجی صاحبی بر قانوندر. حضرت محیی الدّین، یالڭز ماهیّتی نقطەسندە دوشونمشدر. وحدت الوجود مشربنجە، اشیانڭ وجودینی خیال كورویور. او ذات، خارقە كشفیاتیلە و مشاهداتیلە.. و مهم بر مشرب صاحبی و مستقل بر مسلك اختیار ایتدیگندن، بالمجبوریە، ضعیف تأویلاتیلە، تكلّفلی بر صورتدە، بعض آیاتی مشربنە و مشهوداتنە تطبیق ایدییور، آیاتڭ صراحتنی اینجیتییور. سائر رسالەلردە جادّۀ مستقیمۀ قرآنیّە و منهاجِ قویمِ اهلِ سنّت بیان ایدیلمشدر. او ذات قدسینڭ كندینە مخصوص بر مقامی وار، هم مقبولیندندر. فقط میزانسز كشفیّاتندە حدودلری چیگنەمش و جمهور محقّقینە چوق مسئلەلردە مخالفت ایتمش.
ایشتە بو سرّ ایچوندركە، او قدر یوكسك و خارقە بر قطب و بر فرید دوران اولدیغی حالدە، كندینە مخصوص طریقتی غایت قیصەجق، [صَدْرَالدّٖینِ قُنَوٖی یە منحصر] قالییور كبیدر. و آثارندن دە استقامتكارانە استفادە نادر اولویور. حتّی چوق محقّقین اصفیا، او قیمتدار آثارینی مطالعە ایتمەیە رواج كوسترمییورلر، حتّی بعضیلری منع ایدییورلر.
حضرت محیی الدّینڭ مشربیلە اهل تحقیقڭ مشربنڭ مابینندەكی اساسلی فرقی و اونلرڭ مأخذلرینی كوسترمك، چوق اوزون تدقیقاتە و چوق یوكسك و كنیش نظرلرە محتاجدر. اوت، فرق او قدر دقیق و درین.. و مأخذ او قدر یوكسك و كنیشدركە: حضرت محیی الدّین، خطاسندن مؤاخذە ایدیلمەمش، مقبول اولارق قالمش.
SAYFA 34
یوقسە، اگر علمًا، فكرًا و كشفًا او فرق و او مأخذ كورونسە ایدی، اونڭ ایچون غایت بیوك بر سقوط و آغیر بر خطا اولوردی. مادام فرق او قدر دریندر، بر تمثیل ایلە او فرقی و او مأخذلری و حضرت محیی الدّینڭ او مسئلەدە یاڭلیشنی كوسترمگە چالیشاجغز. شویلەكە:
مثلا: بر آیینەدە كونش كورونویور. شو آیینە، كونشڭ هم ظرفی، هم موصوفیدر. یعنی كونش بر جهتدە اونڭ ایچندە بولونور.. بر جهتدە آیینەیی زینتلندیروب، آیینەنڭ پارلاق بر بویاسی و بر صفتی اولور. اگر او آیینە، فوطوغراف آیینەسی ایسە، كونشڭ مثالنی ثابت بر صورتدە كاغدە آلییور. شو حالدە، آیینەدە كورونن كونش، فوطوغرافڭ رسم كاغدندەكی كورونن ماهیّتی، هم آیینەیی سوسلندیروب صفتی حكمنە كچدیگی جهتدە، حقیقی كونشڭ غیریدر. كونش دگل، بلكە كونشڭ جلوەسنڭ باشقە بر وجودە كیرمسیدر. آیینە ایچندە كورونن كونشڭ وجودی ایسە، خارجدەكی كورونن كونشڭ عین وجودی دگل ایسە دە، اوڭا ارتباطی و اوڭا اشارت ایتدیگی ایچون، اونڭ عین وجودی ظن ایدیلمش.
ایشتە بو تمثیلە بناءً، "آیینەدە حقیقی كونشدن باشقە بر شی یوقدر" دینیلمك.. آیینەیی ظرف و ایچندەكی كونشڭ وجود خارجیسی مراد اولمق جهتیلە دینیلەبیلیر. یوقسە، "آیینەنڭ صفتی حكمنە كچمش منبسط عكسی و فوطوغراف كاغدینە انتقال ایدن رسمی جهتیلە كونشدر" دینیلسە، خطادر.. "كونشدن باشقە ایچندە بر شی یوقدر" دیمك یاڭلیشدر. چونكە، آیینەنڭ پارلاق یوزندەكی عكس و آرقەسندە تشكّل ایدن رسم وار. بونلرڭ دە آیری آیری برر وجودی وار. چندان او وجودلر، كونشڭ جلوەسندندر.. فقط كونش دگللر. انسانڭ ذهنی و خیالی، بو آیینە مثالنە بڭزر. شویلەكە:
انسانڭ آیینۀ فكرندەكی معلوماتڭ دخی ایكی وجهی وار: بر وجهلە علمدر و بر وجهلە معلومدر. اگر ذهنی، او معلومە ظرف یاپسەق، او وقت او معلوم، موجود ذهنی بر معلوم اولور.. وجودی آیری بر شیدر. اگر ذهنی او شیئڭ حصولیلە موصوف یاپسەق، ذهنە صفت اولور.. او شی او وقت علم اولور. بر وجود خارجیسی واردر. او معلومڭ وجودی و جوهری دخی اولسە، بونڭ كبی عَرَضی بر وجود خارجیسی اولور.
ایشتە بو ایكی تمثیلە كورە، كائنات بر آیینەدر. هر بر موجودڭ ماهیتی دە بر آیینەدر. قدرت ازلیە ایلە ایجاد الٰهی یە معروضدرلر. هر بر موجود، بر جهتلە شمس ازلینڭ بر اسمنڭ بر نوع آیینەسی اولوب، بر نقشنی كوستریر. حضرت محیی الدّینڭ مشربندە اولانلر، یالڭز آیینەلك و ظرفیت جهتندە.. و آیینەدەكی وجود مثالی یی نفی نقطەسندە.. و عكس،
SAYFA 35
عین منعكس اولمق اوزرە كشف ایدوب، باشقە مرتبەیی دوشونمەیەرك، (لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ) دیمكلە، یاڭلیش ایتمشلر. (حَقَٓائِقُ الْاَشْیَٓاءِ ثَابِتَةٌ) قاعدۀ اساسیّەسنی انكار ایتمك درجەسنە دوشمشلر.
امّا اهل حقیقت ایسە، وراثت نبوّتڭ سرّیلە و قرآنڭ قطعی افاداتیلە كورمشلركە، آیینۀ موجوداتدە قدرت و ارادۀ الٰهیّە ایلە وجود بولان نقشلر، اونڭ اثرلریدر. (هَمَە اَزْ اُوسْتْ) در، (هَمَە اُوسْتْ) دگل. اشیانڭ بر وجودی واردر و او وجود بر درجە ثابتدر. چندان او وجود، وجود واجبە نسبتًا، وهمی و خیالی حكمندە، ضعیفدر. فقط قدیر ازلینڭ ایجادیلە و ارادەسیلە و قدرتیلە واردر.
ناصلكە تمثیلدە، آیینە ایچندەكی كونشڭ حقیقی وجود خارجیسندن باشقە، بر وجود مثالیسی وار. و آیینەیی زینتلی بویالایان منبسط عكسنڭ دخی، عَرَضی و آیری بر وجود خارجیسی وار. و آیینەنڭ آرقەسندەكی فوطوغرافڭ رسم كاغدینە انتقاش ایدن صورتِ شمسیّەنڭ دخی آیری و عَرَضی بر وجود خارجیسی واردر. هم بر درجە ثابت بر وجوددر.
اویلە دە، كائنات آیینەسندە و ماهیّات اشیا آیینەلرندە اسمای قدسیۀ الٰهیەنڭ ارادە و اختیار و قدرتیلە حاصل اولان جلوەلریلە تظاهر ایدن نقوش مصنوعاتڭ، وجود واجبدن آیری، حادث بر وجودی واردر. او وجودە قدرت ازلیە ایلە ثبات ویریلمش. فقط اگر ارتباط كسیلسە، بتون اشیا بردن فنایە كیدر. بقای وجود ایچون هر آن، هر شی، خالقنڭ ابقاسنە محتاجدر. چندان (حَقَٓائِقُ الْاَشْیَٓاءِ ثَابِتَةٌ) در. فقط اونڭ اثبات و تثبیتیلە ثابتدر.
ایشتە حضرت محیی الدّین، "روح مخلوق دگل.. عالم امردن و صفت ارادەدن كلمش بر حقیقتدر" دیمەسی، چوق نصوصڭ ظاهرینە مخالف اولدیغی كبی، مذكور تحقیقاتە بناءً التباس ایتمش، آلدانمش، ضعیف وجودلری كورمەمش. اسمای الٰهیەدن خلّاق، رزّاق كبی چوق اسملرڭ مظهرلری، وهمی و خیالی شیلر اولاماز. مادام او اسما حقیقتلیدرلر. البتە مظهرلرینڭ دە حقیقت خارجیّەلری واردر.
[اوچنجی سؤٓالڭز] علم جفرە آناختار اولاجق بر درس ایستەیورسڭز؟
[الجواب] بز كندی آرزو و تدبیریمزلە بو خدمتدە بولونمایورز. اختیاریمزڭ فوقندە، بزە، داها خیرلی بر اختیار ایشمزە حاكمدر. علم جفر، مراقلی و ذوقلی بر مشغلە اولدیغندن، وظیفۀ حقیقیّەدن آلیقویوب مشغول ایدییور. حتّی، قاچ دفعەدر اسرار قرآنیەیە قارشو، او آناختار ایلە بعض سرلر آچیلییوردی.. كمال اشتیاق و ذوق ایلە متوجّه اولدیغم وقت قپانییوردی.
SAYFA 36
بوندە ایكی حكمت بولدم:
بریسی: [لَا یَعْلَمُ الْغَیْبَ اِلَّا اللّٰهُ] یاساغنە قارشو خلاف ادبدە بولونمق احتمالی وار.
ایكنجیسی: حقآئق اساسیّۀ ایمانیّە و قرآنیەیی، براهین قطعیە ایلە امّتە درس ویرمك خدمتی ایسە، علم جفر كبی علوم خفیّەنڭ یوز درجە داها فوقندە بر مزیّتی و قیمتی واردر. بو وظیفۀ قدسیەدە، قطعی حجّتلر و محكم دلیللر سٓوء استعمالە میدان ویرمییورلر. فقط جفر كبی، محكم قاعدەلرە مربوط اولمایان علوم خفیّەدە سٓوء استعمال كیروب شارلاتانلرڭ استفادە ایتمەلری احتمالی وار. ذاتًا حقیقتلرڭ خدمتنە نە وقت احتیاج كورولسە، احتیاجە كورە بر نبذە احسان ایدیلییور.
ایشتە علم جفرڭ آناختارلری ایچندە اڭ قولایی و بلكە اڭ صافیسی و بلكە اڭ كوزلی، اسم بدیعدن كلن و قرآندە لفظۀ جلالدە جلوەسنی كوسترن و بزم نشر ایتدیگمز آثاری زینتلندیرن توافقڭ انواعلریدر. كرامت غوثیەنڭ برقاچ یرندە بر نبذە كوستریلمشدر. ازجملە، توافق برقاچ جهتدە بر شیئی كوسترسە، دلالت درجەسندە بر اشارتدر. بعضًا بر تك توافق، بعض قرائنلە دلالت حكمنە كچر. هر نە ایسە.. شیمدیلك بو قدر یتر. جدّی احتیاج اولسە سزە بیلدیریلەجكدر.
[دردنجی سؤٓالڭز] یعنی سزڭ دگل، عمر افندینڭ سؤآلیكە، بدبخت بر دوقتور، "حضرت عیسی علیە السّلامڭ پدری وارمش" [حاشیە]دییە، دیوانەجەسنە بر تأویل ایلە بر آیتدن كندینە كویا شاهد كوسترییور.
او بیچارە آدم، بر زمان حروف مقطّعە ایلە بر خطّ ایجادینە چالیشییوردی. هم پك حرارتلی چالیشییوردی. او وقت آڭلادمكە، او آدم، زندیقلرڭ طورندن حسّ ایتمشكە، زندیقلر حروفات اسلامیّەنڭ قالدیریلمەسنە تشبّث ایدەجكلر. او آدم كویا "او سیلە قارشو بر خدمت ایدەجگم" دییە، چوق بیهودە چالیشمش. شیمدی بو مسئلەدە و هم ایكنجی مسئلە بینندە، یینە