[١٠٨]

[بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ]

وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

عزیز، صدّیق رسالۀ نور شاكردلری قرداشلرم،

رسالۀ نورڭ شاكردلرینڭ ضعیف قسملرینە ضرر ویرن، خاطرە كلمەین اختیار بر ذات طرفندن بر اعتراض مناسبتیلە و او كبی اعتراضلرڭ اساسنی كسەجك بر حقیقتی بیان ایتمەیە مجبور اولدم. اوّلجە بریسنە دیدیگم كبی بونی تكرار ایدییورم:

هم موجب تعجّب، هم مدار تأسّفدركە، اهل حقیقت، اتّفاقدەكی فوق العادە قوّتی ضایع ایتدكلری و ضیاع سببیلە مغلوب اولدقلری حالدە، اهل نفاق و ضلالت، مشربلرینە ضد اولدیغی حالدە، اتّفاقدەكی اهمّیتلی قوّتی الدە ایتمك ایچون اتّفاق ایدییورلر. بو اتّفاقدن قزاندقلری قوّتلە یوزدە اون ایكن، طقسان اهل حقیقتی مغلوب ایدییورلر. و اڭ زیادە مدار تعجّب و مدار حیرت شودركە: اڭ زیادە معاونت و تشویق بكلەدیگمز و اونلر دە، او یاردیمە اسلامیتجە و مسلكجە و وظیفۀ دینیەجە مكلّف اولدقلری حالدە بزە یاردیمی یاپمایوب، بالعكس یاڭلیش آڭلامەسنە بناءً، رسالۀ نورڭ خدمتنە فتور ویرەجك بر طرزدە، موقع اجتماعیلرینڭ اهمّیتنە استنادًا اعتراض ایتمشلر. بر حقیقتە دائر بیاناتە اعتراض ایتمشلر.

بن بیلمییورم هانكی مسئلەدر، هانكی آیتە دائردر؟ اولسە اولسە، غایت محرم قسمندن اولان برنجی شعاع نامندە، اشارات قرآنیەدن بر مسئلەیە دائر اولاجقدر. بو عاجز قرداشڭز، هم اعتراض ایدن او اسكی دوست ذاتە، هم اهل دقّتە و سزلرە بیان ایدییورمكە:

قرآن معجز البیانڭ فیضیلە، یڭی سعید، حقائق ایمانیەیە دائر منطقجە و حقیقتجە او درجە قوّتلی برهانلر ذكر ایدییوركە، دگل یالڭز مسلمان علماسنی، بلكە اڭ معنّد آوروپە فیلسوفلرینی دە تسلیمە مجبور ایدییور و ایتمكدەدر. امّا رسالۀ نورڭ قیمت و اهمّیتنە اشاری و رمزی بر طرزدە، حضرت علیؓ و غوث اعظمڭ؈ اخباراتی نوعندن، قرآن معجز البیان دخی بو زماندە بر معجزۀ معنویەسی اولان رسالۀ نورە نظر دقّتی جلب ایتمسی، قرآنڭ معنای اشاری طبقەسندن رموز و ایمالری بولونمسی، اعجازینڭ شأنندندر. و او لسان غیبڭ، بلاغت معجزەكارانەسنڭ مقتضاسیدر.

اوت، اسكیشهر حپسخانەسندە، دهشتلی بر زماندە و قدسی بر تسلّی یە پك چوق محتاج اولدیغمز هنگامدە معنوی بر اخطار ایلە، "رسالۀ نورڭ مقبولیتنە دائر اسكی اولیالردن شاهدلر كتیرییورسڭ. حالبوكە [وَلَا رَطْبٍ وَلَا یَابِسٍ اِلَّا فٖی كِتَابٍ مُبٖینٍ] سرّیلە اڭ زیادە بو مسئلەدە سوز صاحبی قرآندر. عجبا قرآن، رسالۀ نوری قبول ایدرمی؟ اوڭا نە نظرلە باقییور؟" دینیلدی. بویلە عجیب سؤٓال قارشوسندە بولوندم. بن دە قرآندن استمداد أیلەدم.

بردن، اوتوز اوچ آیتڭ معنای صریحنڭ تفرّعاتی نوعندەكی طبقاتدن، معنای اشاری طبقەسندن و او معنای اشاری كلّیتندە داخل بر فردی رسالۀ نور اولدیغنی.. و دخولنە و مدار امتیازینە بر قوّتلی قرینە بولوندیغنی، بر ساعت ظرفندە حسّ ایتدم. بر قسمنی بر درجە ایضاحلی و بر قسمنی مجملاً كوردم. قناعتمدە هیچ بر شك و شبهە و وهم و وسوسە قالمدی. بن دە اهل ایمانڭ ایماننی، رسالۀ نورلە تقویە نیّتیلە او قطعی قناعتمی یازدم و خاص قرداشلریمە محرم طوتولمق شرطیلە ویردم.

هم او رسالەدە، بز دیمەیورزكە، آیاتڭ معنای صریحی بودر. تا خواجەلر [فٖیهِ نَظَرٌ] دیسین. هم دیمەمشزكە، معنای اشارینڭ كلّیتی بودر. بلكە دییورزكە، معنای صریحنڭ تحتندە متعدّد طبقەلر وار. بر طبقەسی دە، معنای اشاری و رمزیدر. و او معنای اشاری دە، بر كلّیدر. هر عصردە جزئیاتلری وار. و رسالۀ نور دخی بو عصردە او معنای اشاری طبقەسنڭ كلّیتندە بر فرددر. و او فردڭ قصدًا بر مدار نظر اولدیغنە و اهمّیتلی بر وظیفە كورەجگنە، اسكیدنبری علما مابینندەكی جاری بر دستور جفری و ریاضی ایلە قرینەلر، بلكە حجّتلر كوستریلمش ایكن، قرآنڭ آیتنی ویا صراحتنی، دگل اینجیتمك، بلكە اعجازینە و بلاغتنە خدمت ایدییور. بو نوع اشارات غیبیەیە اعتراض ایدیلمز. اهل حقیقتڭ، نهایتسز اشارات قرآنیەدن حد و حسابە كلمەین استخراجاتلرینی انكار ایدەمەین، بونی دە انكار ایتمەملی و ایدەمز.

امّا بنم كبی اهمّیتسز بر آدمڭ ألندە بویلە اهمّیتلی بر اثرڭ ظهور ایتمەسنی استغراب و استبعاد ایدوب، بویلە اعتراض ایدن ذات، اگر بوغدای دانەسی قدر چام چكردگندن طاغ كبی چام آغاجنی خلق ایتمك عظمت و قدرت الٰهیەیە دلیل اولدیغنی دوشونسە، البتە بزم كبی عجز مطلق و فقر مطلقدە بولونان بر كیمسەدن، بویلە احتیاج شدید زمانندە، بویلە بر اثرڭ ظهوری، وسعت رحمت الٰهیەیە دلیلدر دیمەیە مجبور اولور.

بن، سزی و معترضلری رسالۀ نورڭ شرف و حیثیتیلە تأمین ایدییورمكە، بو اشارتلر و اولیالرڭ ایمالی خبرلری و رمزلری، بنی دائما شكرە و حمدە و قصورلرمدن استغفارە سوق ایتمش. هیچ بر وقتدە، هیچ بر دقیقە، نفس امّارەمە مدار فخر و غرور اولان بر انانیت و بنلك ویرمدیگنی، سزڭ كوزیڭزڭ اوڭندەكی یگرمی سنە حیاتمڭ ترشّحاتیلە اثبات ایدییورم.

اوت، بو حقیقتلە برابر، انسان قصوردن، نسیاندن خالی دگل. بنم بیلمدیگم چوق قصورلرم وار. بلكە دە فكرم قاریشمش، رسالەلردە بعض خطالر دە اولمش. فقط قرآنڭ حروفات قدسیەسنڭ یرینە، بشرڭ ترجمەسنی اقامە پردەسی آلتندە، نقصان حرفلرلە، یڭی خطّ آلتندە، تحریفكارانە اهل ضلالتڭ تأویلات فاسدەلری آیاتڭ صراحتنی اینجیتمەلرینە باقمییور كبی.. بیچارە، مظلوم بر آدمڭ، قرداشلرینڭ ایماننی قوّتلندیرمك ایچون، بر نكتۀ اعجازیەیی بیان ایتدیگی ایچون، خدمت ایمانیّەسنە فتور ویرەجك درجەدە اعتراض ایتمك، البتە دگل اهل حقیقت ذاتلر، بلكە ذرّە مقدار انصافی بولونان اعتراض ایدەمز.

بنم شخصم ایچون موجب حیرتدركە، او اعتراض ایدن اختیار، بنم سلسلۀ علمدە اڭ مهم استادم اولان شیخ فهیمڭ؈تلمیذی و اڭ زیادە مربوط اولدیغم امام ربّانینڭؓ بر طلبەسی اولدیغی حالدە، هركسدن زیادە قصورلریمە، اسكی قاریشیق حیاتلریمە، طاشقینلقلریمە باقمایارق بتون قوّتیلە امدادیمە قوشمق لازم ایكن، مع التّأسّف اوندن ترشّح ایدن بر اعتراض، بعض ضعیف آرقداشلریمزە فتور و اهل ضلالتە بر سند حكمنە كچدیگنی چوق تأسّفلە ایشیتدك.

او اختیار ذاتدن، چابوق بو سٓوء تفهّمی ازالە ایتمك ایچون تعمیرە چالیشمەسنی، هم دعاسیلە، هم تأثیرلی نصیحتیلە یاردیمنی بكلرز.

بونی دە علاوە ایدییورمكە: بو زماندە غایت قوّتلی و حقیقتلی میلیونلر فداكارلری بولونان مشربلر، مسلكلر، طریقتلر، بو دهشتلی ضلالت هجومنە قارشو ظاهرًا مغلوبیتە دوشدكلری حالدە.. بنم كبی یاریم امّی و كیمسەسز و متمادیًا ترصّد آلتندە، قرەقول قارشوسندە و متعدّد جهتلرلە علیهمدە مدهش پروپاغاندەلر و هركسی بندن تنفیر ایتمك وضعیتندە بولونان بر آدم، او مسلكلردن داها ایلری، داها قوّتلی طایانان رسالۀ نورە صاحب دگلدر. او اثر، اونڭ هنری اولاماز. اونڭلە افتخار ایدەمز. بلكە طوغریدن طوغری یە

قرآن حكیمڭ بو زماندە بر نوع معجزۀ معنویەسی اولارق، رحمت الٰهیە طرفندن احسان ایدیلمشدر. او آدم، بیڭلر آرقداشیلە برابر او هدیۀ قرآنیەیە ال آتمشلر. هر ناصلسە برنجی ترجمانلق وظیفەسی اوڭا دوشمش.

اونڭ فكری و علمی و ذكاسنڭ اثری اولمادیغنە قطعی دلیل، رسالۀ نوردە اویلە پارچەلر واركە، بعض آلتی ساعتدە، بعض ایكی ساعتدە، بعض بر ساعتدە، بعض قرق دقیقەدە، بعض اون دقیقەدە یازیلان رسالەلر وار. بن یمینلە تأمین ایدییورمكە، اسكی سعیدڭ [حاشیە]قوّۀ حافظەسی دە برابر اولمق شرطیلە، او اون دقیقەلق ایشی، اون ساعتدە فكرملە یاپامییورم. او بر ساعتلك رسالەیی، ایكی كوندە استعدادملە، ذهنملە یاپامییورم. و او بر كوندە آلتی ساعتلك رسالە اولان اوتوزنجی سوزی، نە بن یاپابیلیرم و نە دە اڭ مدقّق دیندار فیلسوفلر، آلتی كوندە او تحقیقاتی یاپابیلیرلر. و هكذا...

دیمك، بز مفلس اولدیغمز حالدە، غایت زنكین بر مجوهرات دكّاننڭ دلّالی و بر خدمتجیسی اولمشز. جناب حق، فضل و كرمیلە، بزی و عموم رسالۀ نور طلبەلرینی شو خدمت قدسیەدە خالصانە و مخلصانە دائم موفّق أیلەسین. آمین. بِحُرْمَةِ سَیِّدِ الْمُرْسَلٖینَ.

سعید النّورسی

عزیز، صدّیق قرداشلرم،

اهل ضلالتڭ اسپارطە موفّقیتنە قارشو، بر مبعوثڭ عموجەسی و اقرباسندن اون دانەدن فضلە مأموریتدە بولونان استانبولدە خواجە و شیخ ذاتڭ جریانلرینە بر پردە صورتندە، الیم بر طرزدە اختیارلق عَتَهِندن و وهّاملق و تعصّبندن استفادە ایدوب علیهمزدە استعمال ایتدیلر. فقط مراق ایتمەییڭز، بو جبهەدە دە بر شی قازانامایاجقلر. جناب حقّە حوالە ایدییورز. نقلیات عسكریە سببیلە حزب القرآنی داها آلامدق. عموم قرداشلریمزە سلام و دعا و رمضانلرینی تبریك ایدرز.

سعید النّورسی

احمد نظیف و آرقداشلرینە یازیلان بر مكتوبڭ صورتیدر. بلكە سزە دە فائدەسی وار دییە كوندریلدی.

[بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ]

وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

اَلسَّلَامُ عَلَیْكُمْ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهُ

عزیز، صارصیلماز، صدّیق، قهرمان قرداشلرم،

بوكون تسبیحاتدە بر معنا خاطرە كلدی. رسالۀ نور شاكردلرینڭ یڭی بر سلاح مدافعە معناسندە قلبمە كلدیكە، عبد الحكیم كبی منطقسز و معناسز تجاوزلرە قارشو استعمال ایدیلەبیلیر تأثیرلی بر سلاح، او دە شودر: عموم رسالۀ نور طلبەلری مشترك بر نقطەیە دعا ایتمەلریدر. مادام بز مظلومز. مادام قارشومزدە زندقە و ضلالت وار. بزە ایلیشن، زندقەیە یاردیم چیقار.

اگر او آدم یازدیغمز مكتوبلە انتباهە كلوب ندامت ایتسە، تعمیرە چالیشسە، اونی رسالۀ نور شاكردلری حلال ایدرلر. یوقسە قرآنڭ خدمتندە بزی استخدام ایدن ذات ذوالجلالڭ عدالتنە حوالە ایدرك (یا ربّی! حقسز بزە ظلم ایدن، وظیفەمزە ضرر ویرن آدملری یا اصلاح أیلە، یا انتقاممزی آل) دییە عموم شاكردلر بو دعادە اتّفاق ایدەجكلر. متجاوزلرڭ قوّتی وارسە طایانسینلر.

رسالۀ نورڭ خاص طلبەلری هر بری یوزر روحی اولسە، ایماننە فدا ایتدیگی حالدە، بویلە بر زماندە اونلردن بریسنی غرضكارانە، زندیقلرە خوش كورونمك فكریلە تكفیر ایتمك، نە درجە بر جنایت اولدیغنی ویا بشنجی شعاعڭ طوقادینە مقابلە، مبعوثلرڭ تشویقیلە زندقە حسابنە رسالۀ نورڭ خالص، مخلص شاكردلرینی تكذیب ویا تضلیل ایتمك، قبردەكی جنازەلری دە آغلاتاجق بر جنایت و اسلامیتە بر خیانتدر. بو خیانت و جنایتە قارشو سلاحمز بد دعادر. اگر او آدم اصرار ایتدی، ندامت ایتمدی، قطعیًّا آڭلاشیلییوركە، آرقەسندە دهشتلی زندیقلر اونڭ عَتَهِندن و ضعیف طمارندن ویا قورقاقلغندن استفادە ایدوب استعمال ایدییورلر. او بد دعایە مستحق اولورلر.

بو مكتوبی استانبولە كوندرمە. یالڭز بر واسطە ایلە اصرارندن صوڭرە بو كلەجك فقرەیی اوڭا كوندریرسڭز.

بز سعیدڭ قرداشلری و رسالۀ نورڭ شاكردلری، ایمانمز ایچون و حقیقت قرآنیە ایچون هر بر شیئی فدا ایتمەیە قرار ویردیگمز و شیمدی یە قدر باغلاندیغمز حقیقتلری هیچ كیمسە جرح ایدەمەمش. ان شٓاء اللّٰه ایدیلمز. بزم بو قدسی و صرف اخروی خدمتمزە بر سٓوء توهّم نتیجەسندە سزڭ تحقیقسز تلقیناتڭز، بزە اهمّیتلی ضرر ویردی. چابوق بزە آجییوب تعمیر ایتمزسەڭز، بیڭلر لسان ایلە (یا رب! بزە بویلە حقسز تجاوز ایدوب ظلم ایدنلردن انتقاممزی آل) دییەجگز.

قرداشلرم! بو ذاتڭ عمجەزادەسی یگرمی سنەدنبری هم مبعوث، هم ئولن رئیسڭ اڭ خاص دوستیدر. اسپارطەدە بو دفعە اللرینە كچن محرم رسالەلرڭ جرح ایدیلمز حقیقتلرینە قارشو، هیچ خاطرە كلمەین بویلە بر اختیار خواجەیی استعمال ایتمەلری محتملدر. تلاش ایتمەییڭز، هیچ بر خلط ایدەمزلر. هم احتمال واركە، او صوفی مشرب ذات، بعض طلبەلرڭ حدّمدن چوق زیادە حسن ظنلری و رسالۀ نورڭ شخص معنویسنڭ فوق العادە اهمّیتی و اسكی سعیدڭ سیاسی حیاتی، او آدمە چوق یاڭلیش بر فكر ویرمش. بزی انانیت و بنلك، حبّ جاه حسابنە آیتلری تأویل ایدوب لهمزە چویرییور دییە اتهام ایدییور.

سز دخی بو احتمالە قارشو دیییڭزكە: یڭی سعید مقام نقطەسندە بتون اصراریمزە و بو خدمتدە استادلق نقطەسندە بتون حسن ظنلریمزە قارشو، اسكی سعیدڭ عكسنە اولارق، ترك انانیت و دنیایە قاریشمامق اساسلری ایلە شدّتلە مقابلە ایدییور. حتّی هر مشربدە بولونان و مقبول اولان زیادە بر محبّت و حرمتی و مقام ویرمەسنی قبول ایتمییور، رد ایدییور. خدمتكارلق بڭا یتر دییور. و بالفعل اثبات ایدییور. بز كوزیمزلە كورویورز.

هم قرق سنەدنبری اڭ معنّد و مدقّق فیلسوفلر و مشهور عالملرە قارشو، دائما قوّتلی بر منطقلە غالبانە مناظرە ایدن و میداندە آثاریلە و یگرمی سنە حیاتیلە دلیلسز هیچ بر حقیقتی یازمایان بر آدم، البتە و هر حالدە انانیت شطحاتندن كلن صاچمە صاپان دعوالر اوندن صدور ایتمز. [وَعَیْنُ الرِّضَا عَنْ كُلِّ عَیْبٍ كَلٖیلَةٌ وَلٰكِنَّ عَیْنَ السُّخْطِ تُبْدِی الْمَسَاوِیَا] قاعدەسنجە، سٓوء تفهّم ایلە حبّەیی قبّە یاپوب اوڭا سویلنمش، او دە بر تعصّب طمارینە طوقونمش، مفرطانە اعتراض ایتمش. صوڭرە اونڭ اعتراضنی علیهمزە پروپاغاندە یاپمق ایچون او چوروك حبّەیی دخی قبّە یاپمش.

قرداشلرم! بو حادثەیی اعظام ایدوب اشاعە ایتمەییڭز. آلدیرماییڭز، اهمّیت ویرمەییڭز. تا پروپاغاندەجیلر استفادە ایتمەسینلر. الباقی، ایشمزی، بزی استخدام ایدنە حوالە ایدییورز.

عزیز قرداشم نظیف! بو یڭی حادثە و خستە مسئلەسی، سنڭ رؤیاڭڭ تعبیریدر، اهمّیتی یوقدر. یگرمی سنەدنبری یوزر بیڭ انسانلرڭ اللرینە كچن و اكثرینە معنوی شفا ویرن و پك چوقلرینە دە مادّی بر علاج حكمنە كچن [وَالَّذٖینَ اٰمَنُوا...] آیتنڭ معنای اشاریسنە مظهر بولونان رسالۀ نوردن ضرر توهّم ایتمك، صاچمە بر هذیانلە بر پروپاغاندەدر، مراق ایتمەییڭز. خستەیی بورایە یانمە كوندرمەییڭز. جناب حق اوڭا شفا ویرسین. او طلبە اولدیغی جهتلە سائر شاكردلرڭ دعالرندن استفادە ایدر. ان شٓاء اللّٰه شفا بولور.

قرداشڭز

سعید النّورسی

[١٠٩]

اسكی سعیدڭ آثارندن اشارات الاعجاز تفسیری رسالۀ نورە كیرمسی مناسبتیلە، اسكی سعیدڭ رسالۀ نور دائرەسندە، یڭی سعیدڭ و آرقداشلرینڭ فقرەلری ایچندە بر ایكی فقرەسی كیرمك حقّنی قزاندیغندن، یگرمی اوچ سنە اوّل رمضان شریفدە، فاتحەنڭ آخرینە عائد بردن اهمّیتلی، ایمانی بر فقرەسی، لاحقەنڭ اوچنجی پارچەسنڭ باشنە كیردی. فقط او غایت مختصر قونوشدیغی ایچون تام دقّتلە آڭلاشیلابیلیر. ایكنجی فقرەسی، سورۀ اخلاصڭ بر نكتۀ اعجازیەسنە دائردر.

[فاتحەنڭ آخرندە اشارت اولونان اوچ یولڭ بیانی]

ای برادر پر أمل! خیالڭی الە آل، بنملە برابر كل. ایشتە بر زمیندەییز. اطرافنە باقارز. كیمسە دە كورمز بزی.

چادیر دیركلری حكمندە یوكسك طاغلر اوستندە، قراڭلقلی بر بلوط طبقەسی آتیلمش. هم او دخی قاپلاتمش زمینمزڭ یوزی،

منجمد بر سقف اولمش. فقط آلت یوزی آچیقمش، او یوز كونش كورورمش. ایشتە بلوط آلتندەییز، صیقییور ظلمت بزی.

صیقینتی دە بوغویور، هواسزلق ئولدیرر. شیمدی بزە اوچ یول وار، بر عالم ضیادار. بر كرّە سیر ایتدمدی بو زمین مجازی.

اوت، بر كرّە بورایە دە كلمشم، اوچندە آیری آیری كیتمشم. برنجی یول، بودر.. اكثری بوردن كیدر. او دە دور عالمدر، سیاحتە چكر بزی.

ایشتە بز دە یولدەییز، بویلە یایان كیدرز. باق، شو صحرانڭ قوم دریالرینە، ناصل حدّت صاچییور، تهدید ایدییور بزی.

باق، شو دریانڭ طاغ واری امواجنە، او دە بزە قیزییور. ایشتە الحمد للّٰه، اوتەكی یوزە چیقدق. كورورز كونش یوزی.

فقط چكدیگمز زحمتی آنجق دە بز بیلیرز. اوف، تكرار بورایە دوندك، شو زمین وحشتزار، بلوط طامی ظلمتدار، بزە لازم، رونقدار ایدر قلبدەكی كوزی،

بر عالم ضیادار. فوق العادە اگر بر جسارتڭ وار، كیررز دە برابر. بو یول پر خطركار. ایكنجی یولمزی،

طبیعتِ ارضی دلرز، او طرفە كچرز، یا فطری بر تونلدن تیترەیەرك كیدرز. بر وقتدە بو یولدە سیر ایتدم دە كچدم بی ناز و پر نیازی.

فقط او زمان، طبیعتڭ زمینی اریتەجك، ییرتاجق بر مادّە وار ایدی ألمدە. اوچنجی یولڭ او دلیل معجزی، قرآن اونی بڭا ویرمشدی.

قرداشم! آرقەمی دە بیراقما، هیچ دە قورقما! باق، ها شورادە تونل واری مغارەلر، تحت الارض آقینتیلر بكلرلر ایكیمزی.

بزی كچیرەجكلر. طبیعت دە، شو مدهش جمودیەلری دە سنی هیچ قورقوتماسین. زیرا بو عبوس چهرەسی آلتندە مرحمتلی صاحبنڭ تبسّملی یوزی.

رادیوم واری او مادّۀ قرآنی ایشیقلە سزمشدم. ایشتە كوزیڭە آیدین! ضیادار عالمە چیقدق. باق، شو زمین پر نازی.

بو فضای لطیف شیرین. یاهو باشڭی قالدیر! باق، سماواتە سر چكمش، بلوطلری دە ییرتمش، آشاغیدە بیراقمش، دعوت ایدییور بزی،

شو شجرۀ طوبی. مگر او قرآن ایمش. داللری هر طرفە اوزانمش. تدلّی ایدن بو دالە بز دە آصیلملی ییز، اورایە آلسین بزی.

او شجرۀ سماوی، بر تمثالی، زمیندە اولمش شرع أنوری. دیمك زحمت چكمدن او یول ایلە چیقاردق بو عالم ضیایە، صیقمدن زحمت بزی.

مادام یاڭلیش ایتمشز، اسكی یرە دونرز، طوغری یولی بولورز. باق، اوچنجی یولمز، شو طاغلر اوستندە طورمش اولان شهبازی.

هم دە بتون جهانە اوقویور بر اذانی. باق مؤذّن اعظمە. محمّد الهاشمیؐ، دعوت ایدر انسانی، عالم نور أنورە. الزام ایدر نیاز ایلە نمازی.

بلوطلری دە ییرتمش، باق، بو هُدی طاغلرینە. سماواتە سر چكمش، باق، شریعت جبالنە. ناصل مزیَّن ایتمش زمینمزڭ یوزی كوزی.

ایشتە چیقملی ییز بورادن، همّت طیّارەسیلە. ضیای نسیم اورادە، نور جمال اورادە. ایشتە بورادەدر اُحُدُ توحید، او جبل عزیزی.

ایشتە شورادەدر جودیّ اسلامیّت، او جبل سلامت. ایشتە جبل القمر اولان قرآن أزهر، زُلال نیل آقییور او محتشم منبعدن. ایچ، او آب لذیذی.

[فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَحْسَنُ الْخَالِقٖینَ* وَاٰخِرُ دَعْوٰینَٓا اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ]

ای آرقداش! شیمدی خیالی باشدن چیقار، عقلی قفایە كچیر. اوّلكی ایكی یولڭ مغضوب و ضالّین یولی، خطرلری پك چوقدر، قیشدر دائم كوز، یازی.

یوزدە بری قورتولور، افلاطون، سقراط كبی. اوچنجی یول سهلدر، هم قریب، مستقیمدر. ضعیف قوی مساوی، هركس او یولدن كیدر. اڭ راحتی بودركە شهید اولمق، یا غازی.

ایشتە نتیجەیە كیررز. اوت، دهای فنّی، اوّلكی ایكی یولدر اوڭا مسلك و مذهب. فقط هُدای قرآنی، اوچنجی یولدر اونڭ. صراط مستقیمە ایصال ایدر او بزی.

اَللّٰهُمَّ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقٖیمَ صِرَاطَ الَّذٖینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَلَا الضَّٓالّٖینَ. اٰمٖینَ

[حقیقی بتون الم ضلالتدە، بتون لذّت ایماندەدر. خیال لباسنی كییمش معظّم بر حقیقت]

ای یولداش هوشدار! صراط مستقیمڭ او مسلك نورانی، مغضوب و ضالّینڭ او طریق ظلمانی، تام فرقلرینی كورمك اگر ایسترسەڭ ای عزیز،

كل، وهمڭی الە آل، خیال اوستنە دە بین. شیمدی سنڭلە كیدرز ظلمات عدمە. او مزار اكبری، او شهر پر امواتی بر زیارت ایدرز.

بر قدیر ازلی كندی دست قدرتلە بو ظلمات قطعەدن بزی طوتدی چیقاردی، بو وجودە بیندیردی، كوندردی شو دنیایە، شو شهر بی لذائذ.

ایشتە شیمدی بز كلدك شو عالم وجودە، او صحرای هائلە. كوزیمز دە آچیلدی، شش جهتدە بز باقدق. اوّل استعطافكارانە اوڭمزە باقارز.

لكن بلیّەلر، ألملر اوڭمزدە، دوشمانلر كبی تهاجم ایدر. اوندن قورقدق، چكیندك. صاغە صولە، عناصر طبایعە باقارز، اوندن مدد بكلرز.

لكن بز كورییورزكە، اونلرڭ قلبلری قاسیّە، مرحمتسز. دیشلرینی بیلرلر. حدّتلی دە باقارلر. نە ناز دیڭلر، نە نیاز.

مضطر آدملر كبی مأیوسانە نظری یوقاری یە قالدیردق، هم استمدادكارانە اجرام علویەیە باقارز. پك دهشتلی، تهدیدكار دە كورورز.

كویا برر كُلّە، بومبە اولمشلر، یووەلردن چیقمشلر، هم أطراف فضادە پك سرعتلی كچرلر. هر ناصلسەكە اونلر بربرینە طوقونماز.

كر بریسی یولنی قضارا بر شاشیرتسە، العیاذ باللّٰه شو عالم شهادت ئودی دە پاتلایاجق. تصادفە باغلیدر، بوندن دخی خیر كلمز.

مأیوسانە نظری او جهتدن چویردك، الیم حیرتە دوشدك. باشمز دە اگیلدی، سینەمزدە صاقلاندق. نفسمزە باقارز، مطالعە ایدرز.

ایشتە ایشیتییورز، زواللی نفسمزدن بیڭلرلە حاجتلرڭ صیحەلری كلییور، بیڭلرلە فاقتلرڭ أنینلری چیقییور. تسلّی یی بكلركن توحّش ایدییورز.

اوندن دە خیر كلمدی. پك التجاكارانە وجدانمزە كیردك. ایچنە باقییورز، بر چارەیی بكلرز. ایواه، یینە بولماییز، بز مدد ویرملی ییز.

زیرا اوندە كورونور بیڭلرلە امللری، غلیانلی آرزولر، هیجانلی حسّیات كائناتە اوزانمش. هر برندن تیتررز، هیچ یاردیم ایدەمەییز.

او آمال صیقیشمشلر وجود عدم ایچندە.. بر طرفی أزلە، بر طرفی ابدە اوزانوب كیدییورلر. اویلە وسعتلری وار، كر دنیایی یوتارسە او وجدان دە طوق اولماز.

ایشتە بو الیم یولدە نرەیە بر باش اوردق، اوندە بر بلا بولدق. زیرا مغضوب و ضالّین یوللری بویلە اولور. تصادف و ضلالت او یولدە نظر أنداز.

او نظری بز طاقدق، بو حالە بویلە دوشدك. شیمدی دخی حالمزكە، مبدأ و معادی، هم صانع و هم حشری موقّت اونوتمشز.

جهنّمدن بتردر، اوندن داها مُحْرِقْدر، روحمزی ازییور. زیرا او شش جهتدنكە اونلرە باش اوردق، اویلە حالت آلمشز.

كە یاپیلمش او حالت، هم خوف ایلە دهشتدن، هم عجز ایلە رعشتدن، هم قَلَقْ و وحشتدن، هم یُتْمْ و هم یأسدن مركّب وجدان سوز.

شیمدی هر جهتە مقابل بر جبهەیی آلیرز، دفعنە چالیشیرز. [اوّل] قدرتمزە مراجعت ایدرز. وا أسفا، كورورز

كە عاجزە، ضعیفە. [ثانیًا] نفسدە اولان حاجاتڭ صوصمەسنە توجّه ایدییورز. وا أسفا، طورمایوب باغیریرلر، كورورز.

[ثالثًا] استمدادكارانە بر خلاصكاری ایچون باغیرر چاغیررز. نە كیمسە ایشیتییور، نە جوابی ویرییور. بز دە ظن ایدییورز،

هر بر شی بزە دوشمان، هر بر شی بزدن غریب. هیچ بر شی قلبمزە بر تسلّی ویرمییور، هیچ امنیت بخش ایتمز، حقیقی ذوقی ویرمز.

[رابعًا] بز اجرام علویەیە باقدقجە، اونلر نظرە ویرر بر خوف ایلە دهشتی. هم وجدانڭ مزعجی بر توحّش كلییور عقل سوز، اوهام ساز.

ایشتە ای برادر! بو ضلالتڭ یولی، ماهیّتی شویلەدر. كفردەكی ظلمتی بو یولدە تمام كوردك. شیمدی دە كل قرداشم، او عدمە دونرز.

تكرار یینە كلیرز. بو كرّە طریقمز صراط مستقیمدر، هم ایمانڭ یولیدر. دلیل و اماممز عنایت و قرآندر، شهبازِ أدوار پرواز.

ایشتە سلطان ازلڭ رحمت و عنایتی وقتا بزی ایستەدی، قدرت بزی چیقاردی، لطفًا بزی بیندیردی قانون مشیئتە اطوار اوستندە پرداز.

شیمدی بزی كتیردی، شفقت ایلە كییدیردی شو خلعت وجودی. امانت رتبەسنی بزە توجیه أیلەدی، نشانی نیاز و نماز.

شو أدوار و أطوارڭ بو اوزون یولمزدە برر منزل نازدر. یولمزدە تسهیلات ایچوندركە (قدردن) بر أمرنامە ویرمش صحیفەدە جبهەمز.

هر نرەیە كلیرز، هر هانكی طائفەیە مسافر اولویورز، پك اخوّتكارانە استقبال كورویورز. مالمزدن ویررز، ماللرندن آلیرز.

تجارت محبّتی، اونلر بزی بسلرلر، هدیەلرلە سوسلرلر، هم دە تشییع ایدرلر. كلە كلە ایشتە كلدك، دنیا قاپوسندەییز، ایشیتییورز آواز.

باق، كیردك شو زمینە، آیاغمزی باصدق شهادت عالمنە. شهر آیین رحمن، كورولتو خانۀ انسان. هیچ بر شی بیلمەییز. دلیل و اماممز،

مشیئت رحماندر. وكیل دلیلمز، نازنین كوزلریمز. كوزلریمزی آچدق، دنیا ایچنە صالدق. خاطریڭە كلیرمی اوّلكی كلیشمز؟

غریب، یتیم اولمشدق، دوشمانلریمز چوقدی. بیلمزدك حامیمزی. شیمدی نور ایمان ایلە او دوشمانلرە قارشو بر ركن متینمز.

استنادی نقطەمز، هم حمایتكاریمز دفع ایدر دوشمانلری. او ایمان باللّٰهدركە ضیای روحمز، هم نور حیاتمز، هم دە روح روحمز.

ایشتە قلبمز راحت، دوشمانلری آلدیرماز، بلكە دوشمان طانیماز. اوّلكی یولمزدە وقتا وجدانە كیردك، ایشیتدك اوندن بیڭلرلە فریاد و فیزار و آواز.

اوندن بلایە دوشدك. زیرا آمال، آرزولر، استعداد و حسّیات دائم ابدی ایستر. اونڭ یولنی بیلمزدك. بزدن یول بیلمەمزلك، اوندە فیزار و نیاز.

فقط الحمد للّٰه، شیمدی كلیشمزدە بولدق نقطۀ استمدادكە دائم حیات ویرر او استعداد، آمالە. تا ابد الآبادە اونلری ایدر پرواز.

اونلرە یول كوستریر، او نقطەدن استعداد. هم استمداد ایدییور، هم آب حیاتی ایچر، هم كمالنە قوشویور او نقطۀ استمداد، او شوق انكیز رمز و ناز.

ایكنجی قطب ایمانكە تصدیق حشردر، سعادت ابدی. او صدفڭ جوهری ایمان، برهانی قرآن، وجدانِ انسانی بر راز.

شیمدی باشڭی قالدیر، شو كائناتە بر باق. اونڭ ایلە بر قونوش. اوّلكی یولمزدە پك مدهش كورونوردی. شیمدی دە متبسّم، هر طرفە كولویور، نازنینانە نیاز و آواز.

كورمزمیسڭ كوزیمز، آری مثال اولمشدر، هر طرفە اوچویور. كائنات بوستانیدر هر طرفدە چیچكلر، هر چیچك دە ویرییور اوڭا بر آب لذیذ.

هم انسیّت، تسلّی، تحبّبی ویرییور. او دە آلیر كتیریر، شهد شهادت یاپار. بالدە بر بال آقدیرر او اسرار انكیز شهباز.

حركات اجرامە، یا نجوم یا شموسە نظریمز قوندقجە، اللرینە ویررلر خالقڭ حكمتنی، هم مایۀ عبرتی، هم جلوۀ رحمتی آلیر، ایدییور پرواز.

كویا شو كونش بزلرلە قونوشویور. دیر: ای قرداشلریمز! توحّشلە صیقیلماییڭز. اهلاً سهلاً مرحبًا! خوش تشریف ایتدیڭز. منزل سزڭ، بن بر مومدار شهناز.

بن دە سزڭ كبی یم، فقط صافی، عصیانسز، مطیع بر خدمتكارم. او ذات احد صمدكە محض رحمتیلە خدمتڭزە بنی مسخّر بر نور ایتمش. بندن حرارت، ضیا.. سزدن نماز و نیاز.

یاهو باقڭ قمرە! ییلدیزلرلە دڭزلر، هر بری دە كندینە مخصوص برر لسانلە، اهلاً سهلاً مرحبًا! دیرلر. خوش كلدیڭز، بزی طانیمازمیسڭز؟

سرّ تعاونلە باق، رمز نظاملە دیڭلە. هر بریسی سویلەیور: بز دە برر خدمتكار، رحمت ذوالجلالڭ برر آیینەداری یز. هیچ دە أوزولمەییڭز. بزدن صیقیلماییڭز.

زلزلە نعرەلری، حادثات صیحەلری سزی هیچ قورقوتماسین، وسوسە دە ویرمەسین. زیرا اونلر ایچندە بر زمزمۀ أذكار، بر دمدمۀ تسبیح، ولولۀ ناز و نیاز.

سزی بزە كوندرن او ذات ذوالجلال، اللرندە طوتمشدر بونلرڭ دیزكینلرینی. ایمان كوزی اوقویور یوزلرندە آیت رحمت، هر بری برر آواز.

ای مؤمن قلب هشیار! شیمدی كوزلریمز بر پارچە دیڭلنسینلر. اونلرڭ بدلنە حسّاس قولاغمزی ایمانڭ مبارك النە تسلیم ایدرز. دنیایە كوندریرز. دیڭلەسین لذیذ بر ساز.

اوّلكی یولمزدە بر ماتم عمومی، هم واویلای موتی ظن اولونان او سسلر، شیمدی یولمزدە، برر نواز و نماز، برر آواز نیاز، برر تسبیحە آغاز.

دیڭلە هوادەكی دمدمە، قوشلردەكی جیوجیوە، یاغموردەكی زمزمە، دڭزدەكی غَمْغَمَە، رعدلردەكی رَقْرَقَە، طاشلردە طَقْطَقَە برر معنیدار نَواز.

ترنّمات هوا، نَعرات رعدیّە، نَغَمات امواج برر ذكر عظمت. یاغمورڭ هَزَجاتی، قوشلرڭ سَجَعاتی برر تسبیح رحمت، حقیقتە بر مجاز.

اشیادە اولان اصوات برر صوت وجوددر، بن دە وارم دیرلر. او كائنات ساكت بردن سوزە باشلایور: بزی جامد ظن ایتمە، ای انسان بوش بوغاز!

طیورلری سویلەدیر، یا بر لذّت نعمت، یا بر نزول رحمت. آیری آیری سسلرلە، كوچك آغازلریلە رحمتی آلقیشلارلر. نعمت اوستندە اینر. شكر ایلە ایدر پرواز.

رمزًا اونلر دیرلر: ای كائنات قرداشلر! نە كوزلدر حالمز، شفقتلە پروردەییز، حالمزدن ممنونز. سیوری دیمدكلریلە فضایە صاچییورلر برر آواز پر ناز.

كویا بتون كائنات علوی بر موسیقیدر، ایمان نوری ایشیتیر اذكار و تسبیحلری. زیرا حكمت رد ایدر تصادف وجودینی، نظام ایسە طرد ایدر اتّفاقی اوهام ساز.

ای یولداش! شیمدی شو عالم مثالیدن چیقارز، خیالی وهمدن اینرز، عقل میدانندە طورورز. میزانە چكرز، ایدرز یوللری بَرْ أنداز.

اوّلكی الیم یولمز مغضوب و ضالّین یولی. او یول ویرر وجدانە، تا اڭ درین یرینە، هم بر حسّ ألیمی، هم بر شدید ألمی. شعور اونی كوستریر. شعورە ضد اولمشز.

هم قورتولمق ایچون دە مضطر و هم محتاجز. یا او تسكین ایدیلسین، یا احساس دە اولماسین. یوقسە طیاناماییز، فریاد و فیزار دیڭلنمز.

هُدا ایسە شفادر، هوا ابطال حسدر. بو دە تسلّی ایستر، بو دە تغافل ایستر، بو دە مشغلە ایستر، بو دە اگلنجە ایستر، هوساتِ سِحرباز.

تا وجدانی آلداتسین، روحی تنویم ایدیلسین، تا الم حس اولماسین. یوقسە او ألم ألیم، وجدانی احراق ایدر، فیزارە طیانیلماز، ألم یأس چكیلمز.

دیمك صراط مستقیمدن نە قدر اوزاق دوشسە، او درجە نسبتًا شو حالت تأثیر ایدر، وجدانی باغیرتدیرر. هر لذّتڭ ایچندە ألمی وار برر ایز.

دیمك هوس، هوا، اگلنجە، سفاهتدن ممزوج اولان شعشعۀ مدنی، بو ضلالتدن كلن شو مدهش صیقینتی یە بر یالانجی مرهم، اویوتوجی زهر باز.

ای عزیز آرقداشم! ایكنجی یولمزدە، او نورانی طریقدە بر حالتی حس ایتدك. او حالتلە اولویور حیات معدن لذّت، آلام اولور لذائذ.

اونڭلە بونی بیلدككە، متفاوت درجەدە، قوّت ایمان نسبتندە روحە بر حالت ویرر. جسد روحلە متلذّذدر، روح وجدانلە متلذّذ.

بر سعادت عاجلە وجداندە مندرجدر. بر فردوس معنوی قلبندە مندمجدر. دوشونمكسە دشمكدر، شعور ایسە شعارِ راز.

شیمدی نە قدر قلب ایقاظ ایدیلیرسە، وجدان تحریك ایدیلسە، روحە احساس ویریلسە، لذّت زیادە اولور. هم دە دونر آتشی نور، شِتاسی یاز.

وجداندە فردوسلرڭ قاپولری آچیلیر، دنیا اولور بر جنّت. ایچندە روحلریمز ایدر پرواز و پرداز، اولور شهباز و شهناز، یلپاز نماز و نیاز.

ای عزیز یولداشم! شیمدی اللّٰهە ایصمارلادق. كل، برابر بر دعا ایدرز. صوڭرە دە بولوشمق اوزرە آیریلیرز.

اَللّٰهُمَّ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقٖیمَ. اٰمٖینَ

[ایجاز ایلە بیان اعجاز قرآن ]

بر زمان رؤیادە كوردمكە، اگری طاغ آلتندەیم. بردن او طاغ پاتلادی. طاغ كبی طاشلری عالمە طاغیتدی، صارصدی جهانی.

فجأةً بر آدم یانمدە پیدا اولدی. دیدیكە: ایجاز ایلە بیان ایت، اجمال ایلە ایجاز ایت، بیلدیگڭ انواع اعجاز قرآنی.

داها رؤیادە ایكن تعبیرینی دوشوندم. دیدم: شورادەكی انفلاق، بشردە بر انقلابە مثال. انقلابدە ایسە البت هدای فرقانی

هر طرفدە یوكسلوب، هم دە حاكم اولاجق. اعجازینڭ بیانی زمانی دە كلەجك. او سائلە جوابًا دیدم: اعجاز قرآنی،

یدی منابع كلّیەدن تجلّی، هم یدی عناصردن تركّب ایدر. برنجی منبع: لفظڭ فصاحتندن، سلاست لسانی،

نظمڭ جزالتندن، معنا بلاغتندن، مفهوملرڭ بداعتندن، مضمونلرڭ براعتندن، اسلوبلرڭ غرابتندن بردن تولّد ایدن بارقۀ بیانی.

اونلرلە اولدی ممتزج، مزاج اعجازندە عجیب بر نقش بیان، غریب بر صنعت لسانی. تكراری هیچ بر زمان اوصاندیرماز انسانی.

ایكنجی عنصر ایسە: امور كونیّەدە غیبی اولان اساسات، الٰهی حقائقدن، غیبی اولان اسراردن غیبئ آسمانی.

ماضیدە غائب اولان، غیبی اولان اموردن، مستقبلدە مستتر قالمش اولان احوالدن بردن تضمّن ایدن بر علم الغیوب خزانی.

عالم الغیوب لسانی، شهادت عالمیلە قونوشویور اركانی. رموز ایلە بیانی، هدف نوع انسانی، اعجازڭ بر لمعۀ نورانی.

اوچنجی منبع ایسە: بش جهتلە خارقە بر جامعیت واردر. لفظندە، معناسندە، احكامدە، هم علمندە، مقاصدڭ میزانی.

(لفظی) تضمّن ایدر پك واسع احتمالات، هم وجوە كثیرەكە هر بری نظر بلاغتدە مستحسن، عربیەجە صحیح، سرّ تشریعی لایق كورویور آنی.

(معناسندە) مشارب أولیا، اذواق عارفینی، مذاهب سالكین، طرق متكلّمین، مناهج حكما او اعجاز بیانی،

بردن احاطە ایتمش، هم دە تضمّن ایتمش. دلالتندە وسعت، معناسندە كنیشلك. بو پنجرە ایلە باقسەڭ، كورورسڭ نە كنیشدر میدانی.

(احكامدەكی استیعاب) شو خارقە شریعت اوندن اولمش استنباط. سعادت دارینڭ بتون دساتیرینی، بتون اسباب أمنی،

اجتماعی حیاتڭ بتون روابطنی، وسائل تربیە، حقائق احوالی بردن تضمّن ایتمش اونڭ طرز بیانی.

(علمندەكی استغراق) هم علوم كونیە، هم علوم الٰهیە، اوندە مراتب دلالات، رموز ایلە اشارات، سورەلر سورلرندە جمع ایتمشدر جنانی.

(مقاصد و غایاتدە) موازنت، اطّراد، فطرت دساتیرینە مطابقت، اتّحاد.. تمام مراعات ایتمش، حفظ أیلەمش میزانی.

ایشتە لفظڭ احاطەسندە، معنانڭ وسعتندە، حكمڭ استیعابندە، علمڭ استغراقندە، موازنۀ غایاتدە جامعیت پرشانی.

دردنجی عنصر ایسە: هر عصرڭ درجۀ فهمنە، ادبی رتبەسنە، هم هر عصردەكی طبقاتە درجۀ استعداد، رتبۀ قابلیت نسبتندە ایدییور بر افاضۀ نورانی.

هر عصرە، هر عصردەكی هر طبقەیە قاپوسی كشادە. كویا هر دمدە، هر یردە تازە نازل اولویور او كلام رحمانی.

اختیارلاندقجە زمان، قرآن دە كنچلشییور، رموزی هم توضّح ایدر، طبیعت و اسبابڭ پردەسنی دە ییرتار او خطاب یزدانی.

نور توحیدی، هر دم هر آیتدن فیشقیرر، شهادت پردەسنی غیب اوستندە قالدیرر. علویت خطابی، دقّتە دعوت ایدر او نظر انسانی.

كە او لسان غیبدر، شهادت عالمیلە بالذّات اودر قونوشور. شو عنصردن بو چیقار: خارقە تازەلگی بر احاطۀ عمّانی.

تأنیس اذهان ایچون عقل بشرە قارشو الٰهی تنزّلات. تنزیلڭ اسلوبندە تنوّعی، مونسلگیدر محبوب انس و جانی.

بشنجی منبع ایسە: نقل و حكایاتندە، اخبار صادقەدە اساسی نقطەلردن حاضر مشاهد كبی بر اسلوب بدیع پر معانی

نقل ایدرك بشری اونڭلە ایقاظ ایدر. منقولاتی شونلردر: اخبار اوّلینی، احوال آخرینی، اسرار جهنّم و جنانی،

حقائق غیبیّە، هم اسرار شهادت، سرائر الٰهی، روابط كونیەیە دائر حكایاتیدر حكایت عیانی.

كە نە واقع رد أیلەمش، نە منطق تكذیب ایتمش. منطق قبول ایتمزسە، رد دە بیلە ایدەمز. سماوی كتابلرڭكە مَطْمَحِ جهانی،

اتّفاقی نقطەلردە مصدّقانە نقل ایدر، اختلافی یرلرندە مصحّحانە بحث ایدر. بویلە نقلی امورلر بر (امّیؐ)دن صدوری خارقۀ زمانی.

آلتنجی عنصر ایسە: متضمّن و مؤسِّس اولمش دین اسلامە. اسلامیت مثلنە نە ماضی مقتدردر، نە مستقبل مقتدر، آراشدیرسەڭ زمان ایلە مكانی.

ارضمزی سنوی، یومی دائرەسندە شو خیط سماویدر، طوتمش دە دوندیرییور. كرەیە آغیر باصمش، هم دخی اوڭا بینمش، بیراقمییور عصیانی.

یدنجی منبع ایسە: شو آلتی منبعدن چیقان انوار ستّە، بردن ایدر امتزاج. اوندن چیقار بر حسن، بوندن كلیر بر حدس، واسطۀ نورانی.

شوندن چیقان بر ذوقدر، ذوق اعجاز بیلینیر، تعبیرینە لسانمز یتیشمز. فكر دخی قاصردر، كورونور دە طوتولماز او نجوم آسمانی.

اون اوچ عصر مدّتدە میل التّحدّی وارمش قرآنڭ اعداسندە. شوق تقلید اویانمش قرآنڭ احبابندە. ایشتە اعجازڭ بر برهانی.

شو ایكی میل شدیدلە یازیلمشدر، میداندە میلیونلرلە كتب عربیە، كلمشدر كتبخانۀ وجودە. اونلر ایلە تنزیلی، دوشرسە بر میزانی،

موازنە ایدیلسە، دگل دانای بی مُدانی، حتّی اڭ عامی آدم، كوز قولاقلە دییەجك: بونلر ایسە انسانی، شو ایسە آسمانی.

هم دە حكم ایدەجك: شو بونلرە بڭزەمز، رتبەسندە اولاماز. اویلە ایسە یا عمومدن آشاغی.. بو ایسە بالبداهە معلوم اولمش بطلانی.

اویلە ایسە عمومڭ فوقندەدر. مضمونلری او قدر زماندە، قاپو آچیق، بشرە وقف ایدیلمش، كندینە دعوت ایتمش أرواحیلە اذهانی.

بشر اوندە تصرّف، كندینە دە مال ایتمش. اونڭ مضمونلریلە یینە قرآنە قارشو چیقمامش. هیچ بر زمان چیقاماز، كچدی زمان امتحانی.

سائر كتابلرە بڭزەمز، اونلرە مَقٖیسْ اولماز. زیرا یگرمی سنە ظرفندە منجّمًا حاجتلرە نسبتًا نزولی، متفرّق، متقاطع بر حكمت ربّانی.

اسباب نزولی مختلف، متباین. بر مادّەدە أسئلە متكرّر، متفاوت. حادثات احكامی متعدّد، متغایر. مختلف، متفارق نزولنڭ أزمانی.

حالات تلقّیسی متنوّع، متخالف. اقسام مخاطبی متعدّد، متباعد. غایات ارشادندە متدرّج، متفاوت. شو اساسلرە مستند بنائی، هم بیانی.