〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛٭ (وَبِهٖ نَسْتَعٖینُ)

[تنبیه] بو اشارات الاعجاز تفسیری، اسكی حرب عمومینڭ برنجی سنەسندە، جبهۀ حربدە، مأخذسز اولارق كتاب موجود اولمدیغی حالدە تألیف ایدیلمشدر. حرب زماننڭ ضرورتندن باشقە (درت سببە)بناءً غایت مختصر و ایجازلی بر طرزدە یازیلمش. فاتحە و نصف اوّل، داها مجمل، داها مختصر قالمشدر.

[اوّلًا] او زمان، ایضاحە مساعدە ایتمییوردی. اسكی سعید، ایجازلی و قیصە بر تعبیراتلە افادۀ مرام ایدییوردی.

[ثانیًا] غایت ذكی اولان كندی طلبەلرینڭ درجۀ فهملرینی دوشونویوردی. باشقەلرڭ آڭلامەلرینی دوشونمییوردی.

[ثالثًا] اسكی سعید، اڭ دقیق و اڭ اینجە اولان نظم قرآندەكی (ایجازلی اولان اعجازی) بیان ایتدیگی ایچون، قیصە و اینجە دوشمشدر. فقط شیمدی ایسە، یڭی سعید نظریلە مطالعە ایتدم. الحق، اسكی سعیدڭ بتون خطیئٓاتیلە برابر شو تفسیردەكی تدقیقات عالیەسی، اونڭ بر شاە أثریدر. یازیلدیغی وقت دائما شهید اولمغە حاضرلاندیغی ایچون، خالص بر نیت ایلە و بلاغتڭ قانونلرینە و علوم عربیەنڭ دستورلرینە تطبیق ایدرك یازدیغی ایچون، هیچ برینی جرح ایدەمدم. بلكە جناب حق بو اثری، اوڭا بر كفّارت الذّنوب یاپاجق و بو تفسیری دە تام آڭلایاجق آدملری یتیشدیرەجك ان شٓاء اللّٰه.

اگر برنجی حرب عمومی كبی مانعلر اولماسە ایدی، تفسیرڭ شو برنجی جلدی، اعجاز وجوهندن اولان اعجاز نظمی یی بیان ایتدیگی كبی.. دیگر جزؤلر و مكتوبلر دە، متفرّق حقائق تفسیریّەیی ایچنە آلسە ایدی، قرآن معجز البیانە كوزل بر تفسیر جامع اولوردی. بلكە ان شٓاء اللّٰه شو جزؤ تفسیر و آلتمش آلتی عدد، بلكە یوز اوتوز عدد سوزلر و مكتوبات رسالەلریلە برابر مأخذ اولورسە، ایلریدە بختیار بر هیئت اویلە بر تفسیر قرآنی یازسین ان شٓاء اللّٰه.

سعید النّورسی

[حاشیە] بو خارقە تفسیردە، منافقلر حقّندە اولان اون ایكی آیت ایلە معنّد كافرلر ایچون اولان ایكی آیتڭ ایضاحات و تفصیلاتنڭ ایچندە، بعض چوق مناسبات بلاغتنڭ چوقلر آڭلامایاجق و استفادە ایتمەیەجك اهمّیتسز نكتەلرینڭ ذكر ایدیلمسنڭ سرّی.. و دیگر آیتلردەكی تحقیقە و ایضاحە مخالف اولارق ماهیّت كفریەنڭ تفصیلاتنە و اهل نفاقڭ تمسّك ایتدكلری شبهەلرینە پك آز تماس ایدیلمەسنڭ حكمتی.. و یالڭز الفاظ قرآنیەنڭ اینجە اینجە اشارات و دلالتلرینڭ اهمّیتلە بیان ایدیلمەسنڭ سببی (اوچ نكتە) در.

[برنجی نكتە] بدایت ظهور اسلامیتدە، معنّد و كتابسز كافرلرڭ و نفاقە كیرن اسكی دینلرڭ منافقلری كبی، عینًا بو زمان آخردە بر نظیرەسی چیقاجغنی درس قرآنیدن كلن بر سنوحات ایلە اسكی سعید حسّ ایتمش. منافقلر حقّندەكی آیتلری ایضاح ایلە اڭ اینجە نكتەلری بیان ایتمش. فقط مطالعەجیلرڭ ذهنلرینی بولاندیرمامق ایچون ماهیت مسلكلرینی و استناد نقطەلرینی مجمل بیراقمش، ایضاح ایتمەمش. ذاتًا رسالۀ نورڭ مسلگی اودركە، ذهنلردە بر ایز بیراقمامق ایچون، سائر علمایە مخالف اولارق، معارضلرڭ شبهەلرینی ذكر ایتمدن اویلە بر جواب ویرركە، داها وهم و وسوسەیە یر قالماز. اسكی سعید، بو تفسیردە رسالۀ نور كبی، ذهنلری بولاندیرمامق ایچون یالڭز بلاغت نقطەسندە لفظڭ دلالتنە و اشاراتنە اهمّیت ویرمش.

[ایكنجی نكتە] مادام قرآن حكیمڭ هر حرفی اوقونمەسیلە اویلە بر قیمتی اولوركە، بر حرف، اون، یوز، بیڭ و بیڭلر ثوابی و باقی میوۀ اخروی یی ویرەجك ماهیتدەدر. البتە اسكی سعیدڭ بو تفسیرندە بر صاچ كبی، بر ذرّە كبی، قرآنڭ كلماتنە تماس ایدن نكتەلری ایضاح ایتمسی اسراف دگل، اهمّیتسز دگلدر. بلكە كوز قپاقلرینڭ كیرپیكلری و بلكە كوز ببگنڭ ذرّەلری كبی قیمتلی اولدیغنی حسّ ایتمشكە، او دهشتلی حرب ایچندە بو اینجەجك صاچ كبی مناسبتلری یازمقدن و دوشونمكدن، آوجی خطّندە دوشمان كُلَّەلری اونی شاشیرتمامش، اوندن واز كچیرمەمش. [حاشیە]

[اوچنجی نكتە] توركچەیە ترجمەسی، عربجەدەكی جزالت و بلاغت و خارقە قیمتنی محافظە ایدەمەمش، بعضًا دە مختصر كیتمش. اونڭ ایچون منافقلر حقّندەكی اوزون تفصیلاتڭ بر قسمنی نشر ایتمەمگی نیت ایتدم. فقط قرآنە عائد اولمسی جهتیلە، قرآنە عائد بر ذرّەنڭ دە قیمتی بیوكدر. بلكە بعضیلرینە دە فائدەسی واردر. ان شٓاء اللّٰه عربی تفسیر، بو ترجمەنڭ آخرندە بر مانع اولمازسە نشر ایدیلەجك. ترجمەدەكی نقصانلرینی ازالە ایدەجك. فقط عربی تفسیردە توافقڭ انواعندن چوق خارقەلر واردر. بشر اختیاری قاریشمامشدر. اونڭ ایچون، او مطبوعڭ عین طرزندە امكانی وارسە، ممكن اولدیغی قدر چالیشمق لازمدركە، علامت مقبولیت اولان او خارقەلر غائب اولماسین.

سعید النّورسی

[بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ]

قرق سنە اوّل، حرب عمومیدە، جبهەدە، آوجی خطّندە، بعضًا آت اوستندە تألیف ایدیلن بو اشارات الاعجاز تفسیرینڭ بر قسمنی، استادیمزدن درس آلدق. علم بلاغتی و قواعد عربیەیی بیلمدیگمز حالدە، آلدیغمز درس ایلە بوندەكی بر سرّ عظیمی فهم ایتدككە، بو اشارات الاعجاز تفسیری حقیقتًا خارقەدر. بو تفسیر، قرآنڭ وجوە اعجازندن یالڭز نظمندەكی اعجازی خارقە بر طرزدە كوسترمسی مناسبتیلە (درت نقطە) یی بیان ایدییورز.

[برنجیسی] مادام قرآن كلام اللّٰهدر، عموم عصرلر اوزرندە و آرقەسندە اوتوران مختلف طبقە طبقە اولارق دیزیلمش بتون نوع بشرە خطاب ایدییور، درس ویرییور. هم بو كائناتڭ خالق ذوالجلالنڭ كلامی اولارق ربوبیتڭ اڭ یوكسك مرتبەسندن چیقوب، بو بیڭلرلە مختلف طبقە مخاطبلرلە قونوشویور. عمومنڭ بتون سؤٓاللرینە و احتیاجلرینە جواب ویرییور. البتە معنالری كلّی و عمومیدر. بشر كلامی كبی مخصوص بر زمانە، معیّن بر طائفەیە و جزئی بر معنایە انحصار ایتمییور. بتون جن و انسڭ بیڭلر مختلف طبقەدە اولان افكار و عقول و قلوب و ارواحنڭ هر بریسنە لایق غدالری ویرییور، طاغیتییور.

[ایكنجیسی] كلام ازلیدن كلن و بتون عصرلری و بتون طوائف نوع بشری مخاطب اتّخاذ ایدن قرآن حكیمڭ غایت كلّی معنالرینڭ جوهرلرینڭ صدفی حكمندە اولان لفظ قرآنی، البتە كلّیدر. یالڭز قرائتندە هر بر حرفنڭ اون، یوز، بیڭ و بیڭلر و ایّام مباركەدە اوتوز بیڭە قدر ثواب اخروی و میوۀ جنّت ویرن حروف قرآنیەنڭ هر برندە موجودیتی قطعی اولان اعجازڭ بر قسمنی بو تفسیردە كوردك.

[اوچنجیسی] بر شیئڭ حسن و جمالی، او شیئڭ مجموعندە كورونور. جزؤلرە آیریلدیغی وقت، مجموعندە كورونن حسن و جمال، پارچەلرندە كورونمز. او شیئڭ عمومندە تظاهر ایدن نقش و كوزللك، هر بر قسمندە آرانماز. كورونمدیگی وقت، كورونمەمسی، اونڭ سبب قصوری توهّم ایدیلمز.

بویلە اولمەسنە رغمًا، قرآن حكیمڭ سورە و آیتلرندە كورونن معجزۀ نظم، هیئات و كیفیات اعتباریلە تحلیل ایدیلدیگی وقت، باشقە بر طرزدە یینە كندینی اهل دقّتە كوسترییور. ایشتە بو اشارات الاعجاز عربی تفسیری، اعجاز قرآنڭ یدی منبعندن بر منبعی اولان نظمندەكی جزالتی، اڭ اینجە اسرارینە قدر بیان و اظهار ایدییور. قرآن حكیمڭ اون، یوز، بیڭ و بیڭلر و ایّام مباركەدە اوتوز بیڭە قدر ثمرۀ اخروی ویرن حروفاتنڭ هر برینە عائد، اشارات الاعجازڭ اعظمی اهتمام ایلە اونلردەكی اعجازی كوسترمگە چالیشمەسی، البتە اسراف دگل، عین حقیقتدر.

[دردنجیسی] قرآن حكیمڭ كلام ازلیدن كلمەسی و بتون عصرلردەكی بتون طبقات نوع بشرە خطاب ایتمسی حسبیلە، معناسندە بر جامعیت و كلّیتِ خارقە واردر. انساندەكی عقل و لسان كبی، بر آندە یالڭز بر مسئلەیی دوشونمك و یالڭز بر لفظی سویلەمك كبی جزئی دگل، بلكە كوز مثللو و محیط بر نظرە صاحب اولمق كبی، كلام ازلی دخی بتون زمانی و بتون طائفۀ انسانیەیی نظرە آلان بر كلّیتدە بر كلام الٰهیدر. البتە اونڭ معناسی، بشر كلامی كبی جزئی بر معنایە و خصوصی بر مقصدە منحصر دگلدر. بو سببدن، بتون تفسیرلردە كورونن و صراحت، اشارت، رمز، ایما، تلویح، تلمیح كبی طبقەلرلە مفسّرینڭ بیان ایتدكلری معنالر، قواعد عربیەیە و اصول نحوە و اصول دینە مخالف اولمامق شرطیلە، او معنالر، او كلامدن بالذّات مراددر، مقصوددر.

طاهری زبیر صونغور ضیا جیلان بایرام

[افادة المرام ]

قرآن عظیم الشّان، بتون زمانلردە كلوب كچن نوع بشرڭ طبقەلرینە، ملّتلرینە و فردلرینە خطابًا عرش اعلادن ایراد ایدیلن الٰهی و شموللی بر نطق و عمومی، ربّانی بر خطابە اولدیغی كبی.. بیلینمسی، بر فردڭ ویا كوچك بر جماعتڭ اقتدارندن خارج و بالخاصّە بو زماندە دنیا مادّیاتنە عائد پك چوق فنلری و علملری جامعدر.

بو اعتبارلە، زمانجە، مكانجە، اختصاصجە دائرۀ احاطەسی پك طار اولان بر فردڭ فهمندن و قریحەسندن چیقان بر تفسیر، بحقٍّ قرآن عظیم الشّانە تفسیر اولاماز. چونكە قرآنڭ خطابنە مخاطب اولان ملّتلرڭ، انسانلرڭ احوال روحیەلرینی و مادیاتلرینی جامع بولوندیغی اینجە فنلرە، علملرە بر فرد، واقف و صاحب اختصاص اولامازكە، اوڭا كورە بر تفسیر یاپابیلسین. هم بر فردڭ مسلگی و مشربی تعصّبدن خالی اولامازكە، حقائق قرآنیەیی كورسون، بی طرفانە بیان ایتسین. هم بر فردڭ فهمندن چیقان بر دعوا، كندیسنە خاص اولوب، باشقەسی او دعوانڭ قبولنە دعوت ایدیلەمز. مگركە، بر نوع اجماعڭ تصدیقنە مظهر اولا.

بناءً علیه، قرآنڭ اینجە معنالرینڭ و تفسیرلردە طاغینیق بر صورتدە بولونان محاسننڭ و زمانڭ تجربەسیلە، فنّڭ كشفی سایەسندە تجلّی ایدن حقیقتلرینڭ تثبیتیلە، هر بری برقاچ فندە متخصّص اولمق اوزرە، محقّقین علمادن یوكسك بر هیئتڭ تدقیقاتیلە، تحقیقاتیلە بر تفسیرڭ یاپیلمەسی لازمدر. نیتەكیم، قانونی حكملرڭ تنظیم و اطّرادی، بر فردڭ فكرندن دگل، یوكسك بر هیئتڭ نظر دقّت و تدقیقاتندن كچمەسی لازمدركە، عمومی بر امنیت و جمهور ناسڭ اعتمادینی قزانمق اوزرە ملّتە قارشو بر كفالت ضمنیّە حصولە كلسین. و اجماعِ ملّت، حجّیتی الدە ایدەبیلسین.

اوت، قرآن عظیم الشّانڭ مفسّری، یوكسك بر دها صاحبی و نافذ بر اجتهادە مالك و بر ولایت كاملەیی حائز بر ذات اولملیدر. بالخاصّە بو زمانلردە بو شرطلر، آنجق یوكسك و عظیم بر هیئتڭ

تساندیلە و او هیئتڭ تلاحق افكارندن و روحلرینڭ تناسبیلە بربرینە یاردیم ایتمەسندن و حریت فكرلرندن و تعصّبلرندن آزادە اولارق تام اخلاصلرندن طوغان داهی بر شخص معنویدە بولونور. ایشتە قرآنی، آنجق بویلە بر شخص معنوی تفسیر ایدەبیلیر.

چونكە (جزئدە بولونمایان، كلّدە بولونور) قاعدەسنە بناءً، هر فرددە بولونمایان بو كبی شرطلر، هیئتدە بولونور. بویلە بر هیئتڭ ظهورینی چوقدنبری بكلەیوركن، حسّ قبل الوقوع قبیلندن اولارق، مملكتی ییقوب یاقاجق بیوك بر زلزلەنڭ عرفەسندە بولوندیغمز ذهنە كلدی. [حاشیە]

(بر شی تمامیلە الدە ایدیلەمدیگی تقدیردە، او شیئی تمامیلە ترك ایتمك جائز دگلدر) قاعدەسنە بناءً، عجز و قصورملە برابر، قرآنڭ بعض حقیقتلریلە، نظمندەكی اعجازینە دائر بعض اشارتلری تك باشمە قید ایتمگە باشلادم. فقط برنجی حرب عمومینڭ پاتلامەسیلە ارضرومڭ، پاسینلرڭ طاغلرینە و درەلرینە دوشدك. او قیامتلردە، او طاغلر و تپەلردە فرصت بولدقجە، قلبمە كلنلری بربرینە اویمایان عبارەلرلە، او دهشتلی و مختلف حاللردە یازییوردم.

او زمانلردە، او كبی یرلردە مراجعت ایدیلەجك تفسیرلرڭ، كتابلرڭ بولونمسی ممكن اولمدیغندن، یازدقلرم، یالڭز سنوحات قلبیّەمدن عبارت قالدی. شو سنوحاتم، اگر تفسیرلرە موافق ایسە، نُورٌ عَلٰی نُورٍ.. شاید مخالف جهتلری وارسە، بنم قصورلریمە عطف ایدیلەبیلیر. اوت، تصحیحە محتاج یرلری واردر. فقط خطّ حربدە، بیوك بر اخلاص ایلە، شهیدلر آراسندە یازیلوب كییدیریلن او ییرتیق عبارەلرڭ تبدیلنە (شهیدلرڭ قان و البسەلرینڭ تبدیلنە جواز ویریلمدیگی كبی) جواز ویرەمدم. و قلبم راضی اولمدی. شیمدی دە راضی دگلدر. چونكە او زماندەكی اخلاص و خلوصی شیمدی بولامییورم. [حاشیە]

مع هذا، قلمە آلدیغم شو اشارات الاعجاز آدلی اثریمی، حقیقی بر تفسیر نیّتیلە یاپمادم. آنجق علمای اسلامدن اهل تحقیقڭ تقدیرلرینە مظهر اولدیغی تقدیردە، اوزاق بر استقبالدە یاپیلاجق یوكسك بر تفسیرە بر اورنك و بر مأخذ اولمق اوزرە، او زمانلرڭ انسانلرینە بر یادگار مقصدیلە یاپدم.

[قرآن نەدر؟ تعریفی ناصلدر؟]

[الجواب] قرآن، شو كتاب كبیر كائناتڭ بر ترجمۀ ازلیّەسی.. و آیات تكوینیەیی اوقویان متنوّع دیللرینڭ ترجمان ابدیسی.. و شو عالم غیب و شهادت كتابنڭ مفسّری.. و زمیندە و كوگدە كیزلی اسمای الٰهیەنڭ معنوی خزینەلرینڭ كشّافی.. و سطور حادثاتڭ آلتندە مُضْمَرْ حقائقڭ مفتاحی.. و عالم شهادتدە عالم غیبڭ لسانی.. و شو عالَم پردەسی آرقەسندە اولان و عالم غیب جهتندن كلن التفاتات ابدیۀ رحمانیە و خطابات ازلیۀ سبحانیەنڭ خزینەسی.. و اسلامیت عالم معنویسنڭ كونشی، تملی، هندسەسی.. و عالم اخروینڭ مقدّس خریطەسی..

و ذات و صفات و اسما و شئون الٰهیەنڭ قول شارحی، تفسیر واضحی، برهان قاطعی، ترجمان ساطعی.. و شو عالم انسانیتڭ مربّیسی.. و انسانیت كبرا اولان اسلامیتڭ ماء و ضیاسی.. و نوع بشرڭ حكمت حقیقیەسی.. و انسانیّتی سعادتە سوق ایدن حقیقی مرشدی و هادیسی..

و انسانە هم بر كتاب شریعت، هم بر كتاب حكمت، هم بر كتاب دعا، هم بر كتاب عبودیت، هم بر كتاب امر و دعوت، هم بر كتاب ذكر، هم بر كتاب فكردر. هم انسانڭ بتون حاجات معنویەسنە مرجع اولاجق چوق كتابلری تضمّن ایدن، تك، جامع بر كتاب مقدّسدر. هم بتون اولیا و صدّیقینڭ و عرفا و محقّقینڭ مختلف مشربلرینە و آیری آیری مسلكلرینە.. و هر برندەكی مشربڭ مذاقنە لایق و او مشربی تنویر ایدەجك و هر بر مسلگڭ مساقنە موافق و اونی تصویر ایدەجك برر رسالە ابراز ایدن مقدّس بر كتبخانە حكمندە بر كتاب سماویدر.

قرآن، عرش اعظمدن، اسم اعظمدن و هر اسمڭ مرتبۀ اعظمندن كلدیگی ایچون (اون ایكنجی سوزدە بیان و اثبات ایدیلدیگی كبی) قرآن، بتون عالملرڭ ربّی اعتباریلە اللّٰهڭ كلامیدر.

هم بتون موجوداتڭ الٰهی عنوانیلە اللّٰهڭ فرمانیدر. هم بتون سماوات و ارضڭ خالقی نامنە بر خطابدر. هم ربوبیت مطلقە جهتندن كلن بر مكالمەدر. هم سلطنت عامۀ سبحانیە حسابنە بر خطبۀ ازلیەدر. هم رحمت واسعۀ محیطە نقطۀ نظرندن بر دفتر التفاتات رحمانیەدر. هم الوهیتڭ عظمت حشمتی حیثیتیلە، باشلرندە بعضًا شیفرەلر بولونان بر مخابرە مجموعەسیدر. هم اسم اعظمڭ محیطندن نزول ایلە عرش اعظمڭ بتون محاطنە باقان و تفتیش ایدن حكمتفشان بر كتاب مقدّسدر. و شو سردندركە، كلام اللّٰه عنوانی، كمال لیاقتلە قرآنە ویریلمشدر. و دائما دە ویریلییور.

قرآندن صوڭرە، سائر انبیانڭ كتب و صحفلری درجەسی كلیر. سائر نهایتسز كلمات الٰهیەنڭ بر قسمی دخی، خاص بر اعتبار ایلە، جزئی بر عنوان ایلە، خصوصی بر تجلّی ایلە، جزئی بر اسم ایلە، خاص بر ربوبیّت ایلە و مخصوص بر سلطنت ایلە و خصوصی بر رحمت ایلە ظاهر اولان الهامات صورتندە بر مكالمەدر. ملك و بشر و حیواناتڭ الهاماتلری، كلّیت و خصوصیت اعتباریلە پك چوق مختلفدر.

قرآن، عصرلری مختلف بتون انبیانڭ كتابلرینی و مشربلری مختلف بتون اولیانڭ رسالەلرینی و مسلكلری مختلف بتون اصفیانڭ اثرلرینی اجمالًا تضمّن ایدن.. و جهات ستّەسی پارلاق.. و اوهام و شبهاتڭ ظلماتندن مصفّا.. و نقطۀ استنادی، بالیقین وحی سماوی و كلام ازلی.. و هدفی و غایەسی، بالمشاهدە سعادت ابدیە.. ایچی، بالبداهە خالص هدایت.. اوستی، بالضّرورە انوار ایمان.. آلتی، بعلمِ الیقین دلیل و برهان.. صاغی، بالتّجربە تسلیم قلب و وجدان.. صولی، بعینِ الیقین تسخیر عقل و اذعان.. میوەسی، بحقِّ الیقین رحمت رحمان و دار جنان.. مقامی و رواجی، بالحدس الصّادق مقبول ملك و انس و جان بر كتاب سماویدر.

قرآنڭ تعریفنە دائر صفتلرڭ هر بری باشقە یرلردە قطعی اثبات ایدیلمش ویا اثبات ایدیلەجكدر. دعوا مجرّد دگل، هر بریسی برهان قطعی ایلە مُبَرْهَنْدر.

سعید النّورسی

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ٭

〚 اَلرَّحْمٰنُ٭ عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ٭ خَلَقَ الْاِنْسَانَ٭ عَلَّمَهُ الْبَیَانَ〛

(فَنَحْمَدُهُ مُصَلّٖینَ عَلٰی نَبِیِّهٖ مُحَمَّدٍنِ الَّذٖٓی اَرْسَلَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمٖینَ وَجَعَلَ مُعْجِزَاتِهِ الْكُبْرَی الْجَامِعَةَ بِرُمُوزِهَا وَاِشَارَاتِهَا لِحَقَٓائِقِ الْكَٓائِنَاتِ بَاقِیَةً عَلٰی مَرِّ الدُّهُورِ اِلٰی یَوْمِ الدّٖینِ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ عَٓامَّةً وَاَصْحَابِهٖ كَٓافَّةً)

[اوّلًا] شو اشارات الاعجاز آدلی اثردن مقصدیمز، قرآنڭ نظمنە، لفظنە و عبارەسنە عائد اعجاز اشارتلرینی و رمزلرینی بیان ایتمكدر. چونكە اعجازڭ مهم بر وجهی، نظمندن تجلّی ایدر. و اڭ پارلاق اعجاز، قرآنڭ نظمندەكی نقشلردن عبارتدر.

[ثانیًا] قرآندەكی عناصر اساسیە و قرآنڭ تعقیب ایتدیگی مقصدلر (توحید نبوّت حشر ایلە عدالت و عبادت ) اولمق اوزرە درتدر. بو درت عنصری بیان ایدەجگز.

[سؤٓال؟] قرآنڭ، شو درت هدفە طوغری یورودیگی نەدن معلومدر؟

[الجواب] اوت، بنی آدم، بیوك بر كروان و عظیم بر قافلە كبی ماضینڭ درەلرندن وجود و حیات صحراسندە مسافر اولوب، استقبالڭ یوكسك طاغلرینە و مزیَّن باغلرینە متوجّهًا قافلە قافلە اولارق متسلسلًا یورومكدە ایكن، كائناتڭ نظر دقّتنی جلب ایتدی. "شو غریب و عجیب مخلوقلر كیملردر؟ نرەدن كلییورلر؟ نرەیە كیدییورلر؟" دییە احواللرینی آڭلامق اوزرە حكومتِ خلقت فنّ حكمتی قارشولرینە چیقاردی: و آرالرندە شویلە بر محاورە باشلادی.

حكمت: نرەدن كلییورسڭز؟ نرەیە كیدییورسڭز؟ بو دنیادە ایشڭز نەدر؟ رئیسڭز كیمدر؟

بو سؤٓالە، بنی آدم نامنە، امثالی بیوك پیغمبرلر كبی، محمّد عربی علیە الصّلاة والسّلام نوع بشرە وكالتًا قارشوسنە چیقارق، شویلە جوابدە بولوندی:

ای حكمت! بو كوردیگڭ انسانلر، سلطان ازلینڭ قدرتیلە، یوقلق قراڭلقلرندن وارلق و ضیا عالمنە چیقاریلان مخلوقلردر. سلطان ازلی، بتون موجوداتی ایچندە بز انسانلری سچمش و امانت كبرایی بزە ویرمشدر. بز، حشر یولیلە سعادت ابدیەیە متوجّهًا حركت ایتمكدەیز. دنیادەكی ایشمز دە، او سعادت ابدیە یوللرینی تأمین ایتمكلە، رأس المالمز اولان استعدادلریمزی نَمالاندیرمقدر. بوندن صوڭرە شو عظیم انسان كرواننە سلطان ازلیدن رسالت وظیفەسیلە كلوب ریاست ایدن بنم. ایشتە او سلطان ازلینڭ رسالت براتی اولارق بڭا ویردیگی قرآن عظیم الشّان المدەدر. شبهەڭ وارسە آل، اوقو!

محمّد عربی علیە الصّلاة والسّلامڭ ویردیگی شو جوابلر، قرآندن مقتبس و قرآن لسانیلە سویلندیگندن، قرآنڭ عناصر اساسیەسنڭ شو درت مقصددە تمركز ایتدیگی آڭلاشیلییور.

[سؤٓال؟] شو مقاصد اربعە، قرآنڭ هانكی آیتلرندە بولونویور؟

[الجواب] او عناصر اربعە قرآنڭ هیئت مجموعەسندە بولوندیغی كبی.. قرآنڭ سورەلرندە، آیتلرندە، كلاملرندە، حتّی كلمەلرندە بیلە صراحتًا ویا اشارتًا ویا رمزًا بولونمقدەدرلر. چونكە قرآنڭ كلّی، جزؤلرندە كوروندیگی كبی.. قرآنڭ جزؤلری دە قرآنڭ كلّنە آیینەدرلر. بونڭ ایچوندركە قرآن، مشخّص اولدیغی حالدە، افراد صاحبی اولان كلّی كبی تعریف ایدیلیر.

[سؤٓال؟]〚 بِسْمِ اللّٰهِ〛 و〚 اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ〛 كبی آیتلردە مقاصد اربعەیە اشارتلر وارمیدر؟

[الجواب ] اوت، (قُلْ) كلمەسی، قرآنڭ چوق یرلرندە مذكوردر. ویا مقدّردر. بو مذكور و مقدر اولان (قُلْ) كلمەلرینە اساس اولمق اوزرە〚 بِسْمِ اللّٰهِ〛 دن اوّل (قُلْ) كلمەسی مقدّردر. یعنی، یا محمّدؐ! بو جملەیی انسانلرە سویلە و تعلیم ایت. دیمك بسملەدە الٰهی و ضمنی بر امر وار. بناءً علیه شو مقدّر اولان (قُلْ) امری، رسالت و نبوّتە اشارتدر. چونكە رسول اولماسە ایدی، تبلیغ و تعلیمە مأمور اولمازدی. كذلك، حصری افادە ایدن (جار و مجرورڭ) تقدیمی، توحیدە ایمادر. و كذا،〚 اَلرَّحْمٰنِ〛 نظام و عدالتە،〚 اَلرَّحٖیمِ〛 دە حشرە دلالت ایدر.

و كذا〚 اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ〛 دەكی (ل) اختصاصی افادە ایتدیگندن توحیدە اشارتدر.〚 رَبِّ الْعَالَمٖینَ〛 عدالتلە نبوّتە رمزدر. چونكە تربیە رسوللر واسطەسیلە اولور.〚 مَالِكِ یَوْمِ الدّٖینِ〛 ذاتًا صراحتًا حشر و قیامتە دلالت ایدر. و كذا〚 اِنَّٓا اَعْطَیْنَاكَ الْكَوْثَرَ〛 صدفی دە، او مقاصد اربعە جوهرلرینی تضمّن ایتمشدر.

〚 بِسْمِ اللّٰهِ〛 بو كلام كونش كبیدر. یعنی كونش باشقەلرینی كوستردیگی كبی، كندینی دە كوستریر. باشقە بر كونشە احتیاج بیراقماز. 〚 بِسْمِ اللّٰهِ〛 باشقەلرینە یاپدیغی وظیفەیی، كندیسنە دە یاپییور. ایكنجی بر〚 بِسْمِ اللّٰهِ〛 داها لازم دگلدر.

اوت،〚 بِسْمِ اللّٰهِ〛 اویلە مستقل بر نوردركە، بو نور هیچ بر شیئە باغلی دگلدر. حتّی بو نورڭ (جار و مجروری) بیلە هیچ بر شیئە محتاج دگلدر. آنجق (ب) حرفندن مستفاد اولان (اَسْتَعٖینُ) ویا عرفًا معلوم اولان (اَتَیَمَّنُ) ویاخود مقدّر اولان (قُلْ) ڭ استلزام ایتدیگی (اَقْرَأُ) فعللرندن برینە متعلّقدر.

[اخطار]〚 بِسْمِ اللّٰهِ〛 دەكی جار و مجرورە متعلّق اولارق مذكور اولان فعللر، بسملەدن صوڭرە تقدیر ایدیلیركە، حصری افادە ایتمكلە، اخلاص و توحیدی تضمّن ایتسین. اسم: جناب حقّڭ ذاتی اسملری اولدیغی كبی، فعلی اسملری دە واردر. بو فعلی اسملرڭ غفّار و رزّاق، محیی و ممیت كبی پك چوق نوعلری واردر.

[سؤٓال] بو فعلی اسملرڭ كثرتلە تنوّعی نەدن میدانە كلییور؟

[الجواب] قدرت ازلیەنڭ كائناتدەكی موجوداتڭ نوعلرینە، فردلرینە اولان نسبت و تعلّقندن حصولە كلیر. بو اعتبارلە〚 بِسْمِ اللّٰهِ〛 قدرت ازلیەنڭ تعلّق و تأثیرینی جلب ایدر. و او تعلّق، عبدڭ كسبنە و ایشنە یاردیم ایدیجی بر روح كبی اولور. اویلە ایسە، هیچ كیمسە هیچ بر ایشنی بسملەسز بیراقماسین.

〚 اَللّٰهُ〛 لفظۀ جلالی، بتون صفات كمالیەیی تضمّن ایدن بر صدفدر. چونكە لفظۀ جلال، ذات اقدسە دلالت ایدر. ذات اقدس دە بتون صفات كمالیەیی استلزام ایدر. اویلە ایسە، او لفظۀ مقدسە، دلالت التزامیە ایلە بتون صفات كمالیەیە دلالت ایدر.

[اخطار] باشقە اسم خاصلردە بو دلالت یوقدر. چونكە باشقە ذاتلردە، صفات كمالیەیی استلزام ایتمك یوقدر.

〚 اَلرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 بو ایكی صفتڭ لفظۀ جلالدن صوڭرە ذكرلرینی ایجاب ایدن مناسبتلردن بریسی شودركە: لفظۀ جلالدن جلال سلسلەسی تجلّی ایتدیگی كبی، بو ایكی صفتدن دخی جمال سلسلەسی تجلّی ایدییور.

اوت، هر بر عالمدە امر و نهی، ثواب و عذاب، ترغیب و ترهیب، تسبیح و تحمید، خوف و رجا كبی پك چوق فروعات، جلال و جمالڭ تجلّیسیلە تسلسل ایدەكلمكدەدر.

ایكنجیسی، جناب حقّڭ اسمی، ذات اقدسنە عین اولدیغی جهتلە، لفظۀ جلال، صفات عینیەیە اشارتدر.〚 اَلرَّحٖیمِ〛 دە، فعلی اولان صفات غیریەیە ایمادر.〚 اَلرَّحْمٰنِ〛 دخی، نە عین و نە غیر اولان صفات سبعەیە رمزدر. زیرا رحمان، رزّاق معناسنەدر. رزق، بقایە سببدر. بقا، تكرّر وجوددن عبارتدر. وجود ایسە، برنجیسی ممیّزە، ایكنجیسی مخصّصە، اوچنجیسی مؤثّرە اولمق اوزرە (علم، ارادە، قدرت) صفتلرینی استلزام ایدر. بقا دخی، ثمرۀ رزق محصولی اولدیغی ایچون (بصر، سمع، كلام) صفتلرینی اقتضا ایدركە، مرزوق ایستەدیگی زمان احتیاجنی كورسون، ایستەدیگی زمان ایشیتسین. آرالرندە واسطە بولوندیغی تقدیردە، او واسطە ایلە قونوشسون. بو آلتی صفت، شبهەسز برنجی صفتی اولان حیاتی استلزام ایدرلر.

[سؤٓال؟] رحمان بیوك نعمتلرە، رحیم كوچك نعمتلرە دلالت ایتدكلری جهتلە، رحیمڭ رحماندن صوڭرە ذكری، یوقاریدن آشاغی یە اینمك معناسنە اولان (صنعة التّدلی ) قاعدەسنە داخلدر. بو ایسە بلاغتجە مقبول دگلدر.

[الجواب] اوت، قاشلر كوزە، گم آتە متمّم اولدقلری و اونلرڭ نقصانلرینی اكمال ایتدكلری كبی، كوچك نعمتلر دە بیوك نعمتلرە متمّمدرلر. بو اعتبارلە متمّم اولان، حدّ ذاتندە كوچك دە اولسە، فائدەیی اكمال ایتدیگندن، بیوكدن داها بیوك اولمسی ایجاب ایدر.

و كذا، بیوكدن بكلنیلن منفعت كوچگە متوقّف ایسە، او كوچك، بیوك صیرەسنە كچر. او بیوك دخی كوچك حكمندە قالیر. كلید ایلە آناختار، لسان ایلە روح كبی.

و كذا، بو مقام، نعمتلرڭ تعدادی ویا نعمتلر ایلە امتنان مقامی دگلدر. آنجق انسانلری، كیزلی و كوچك نعمتلرە تنبیه و ایقاظ ایتمك مقامیدر. اوّلكی مقاملردەكی "تدلّی" شو تنبیه مقامندە "ترقّی" صاییلیر. چونكە كیزلی و كوچك نعمتلری انسانلرە كوسترمك و انسانلری اونلرڭ وجودینە ایقاظ ایتمك، داها لایق و داها لازمدر. بو اعتبارلە، شو مسئلەمزدە تدلّی دگل، ترقّی واردر.

[سؤٓال؟] مبدأ و مأخذ اعتباریلە (رقة القلب ) معناسنی افادە ایدن بو ایكی صفتڭ جناب حق حقّندە قوللانیلمەسی جائز دگلدر. اگر معنای حقیقیلرینڭ لازمی و نتیجەسی اولان انعام و احسان قصد ایدیلیرسە، مجازدە نە حكمت واردر؟

[الجواب] بو ایكی صفت، - "یَدْ" كبی- معنای حقیقیلریلە جناب حق حقّندە قوللانیلمەسی محال اولان متشابهاتدندر. متشابهاتدە معنای مجازینڭ، معنای حقیقینڭ لفظیلە، اسلوبیلە كوستریلمسندەكی حكمت، انسانلرڭ مألوف و معلوملری اولمایان معنالری و حقیقتلری ذهنلرینە یاقینلاشدیروب قبول ایتدیرمكدن عبارتدر. مثلا یدڭ معنای مجازیسی انسانلرە مأنوس اولمدیغندن، معنای حقیقینڭ شكلیلە، لفظیلە كوستریلمەسی ضرورتی واردر.

〚 اَلْحَمْدُ〛 (اوّلًا) بو كلمەیی ما قبلنە باغلاتدیران جهت مناسبت، (رحمان و رحیمڭ) دلالت ایتدكلری نعمتلرڭ حمد و شكر ایلە قارشیلانمەسی لزومندن عبارتدر.

(ثانیًا) شو〚 اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ〛 جملەسی، هر بری نعم اساسیەدن برینە اشارت اولمق اوزرە، قرآنڭ درت سورەسندە تكرّر ایتمشدر. او نعمتلر دە (نشئۀ اولٰی ایلە نشئۀ اولٰی دە بقا نشئۀ اخرا ایلە نشئۀ اخری دە بقا ) نعمتلرندن عبارتدر.

(ثالثًا) بو جملەنڭ قرآنڭ باشلانغیجی اولان فاتحە سورەسنە فاتحە، یعنی باشلانغیچ یاپیلمەسی نەیە بناءًدر؟

[الجواب] كائناتڭ و طولاییسیلە انسانلرڭ خلقتندەكی حكمت و غایە 〚 وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِیَعْبُدُونِ〛 فرمان جلیلنجە عبادتدر.

حمد ایسە، عبادتڭ اجمالی بر صورتی و كوچك بر نسخەسیدر. 〚 الحمد للّٰە〛 ڭ بو مقامدە ذكری، خلقتڭ غایەسنی تصوّر ایتمەیە اشارتدر.

(رابعًا) حمدڭ اڭ مشهور معناسی، صفات كمالیەیی اظهار ایتمكدر. شویلەكە: جناب حق، انسانی، كائناتە جامع بر نسخە و اون سكز بیڭ عالمی حاوی شو بیوك عالمڭ كتابنە بر فهرست اولارق یاراتمشدر. و اسمای حسنادن هر بریسنڭ تجلّیگاهی اولان هر بر عالمدن بر اورنك، بر نمونە، انسانڭ جوهرندە ودیعە بیراقمشدر.

اگر انسان، مادّی و معنوی هر بر عضوینی اللّٰهڭ امر ایتدیگی یرە صرف ایتمكلە، حمدڭ شعبەلرندن اولان شكر عرفی یی ایفا و شریعتە امتثال ایتسە، انسانڭ جوهرندە ودیعە بیراقیلان او اورنكلرڭ هر بریسی، كندیلرینە مخصوص عالملرە برر پنجرە اولور. انسان، او پنجرەلردن او عالملرە باقار. و او عالمە تجلّی ایدن صفتلە، او عالمدن تظاهر ایدن اسمە بر مرآت و بر آیینە اولور. او وقت انسان، روحیلە، جسمیلە عالم شهادت و عالم غیبە بر خلاصە اولور. و هر ایكی عالمە تجلّی ایدن، انسانە دە تجلّی ایدر. ایشتە بو جهتلە انسان، صفات كمالیۀ الٰهیّەیە هم مظهر اولور، هم مُظهِر اولور. نیتەكیم محیی الدّین عربی [كُنْتُ كَنْزًا مَخْفِیًّا فَخَلَقْتُ الْخَلْقَ لِیَعْرِفُونٖی] حدیث شریفنڭ بیانندە، [مخلوقاتی یاراتدمكە، بڭا بر آیینە اولسون. و او آیینەدە جمالمی كورەیم] دیمشدر.

〚 لِلّٰهِ〛 (ل)، بورادە اختصاص ایچوندر. حمدڭ ذات اقدسە خاص و منحصر اولدیغنی افادە ایدر. بو (لام )ڭ متعلقی اولان اختصاص حذف اولدقدن صوڭرە، اوڭا انتقال ایتمشدركە، اخلاص و توحیدی افادە ایتسین.

[اخطار] مشخّص اولان بر شیئڭ عمومی بر مفهوم ایلە ملاحظە ایدیلدیگنە بناءً، ذات اقدس دە مشخّص اولدیغی حالدە، واجب الوجود مفهومیلە تصوّر ایدیلەبیلیر.

〚 رَبِّ〛 یعنی هر بر جزئی، بر عالَم مثابەسندە بولونان شو عالمی بتون اجزاسیلە تربیە و ییلدیزلر حكمندە اولان او جزؤلرڭ ذرّاتنی كمال انتظاملە تحریك ایدر.