بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ وَبِهٖ نَسْتَعٖینُ

Tenbîh: Bu İşârâtü’l-İ‘câz tefsîri, eski harb-i umûmî’nin birinci senesinde, cebhe-i harbde, me’hazsiz olarak kitap mevcûd olmadığı hâlde te’lîf edilmiştir. Harb zamanının zarûretinden başka Dört Sebebebinâen gāyet muhtasar ve îcâzlı bir tarzda yazılmış. Fâtiha ve nısf-ı evvel, daha mücmel, daha muhtasar kalmıştır.

Evvelen: O zaman, îzâha müsâade etmiyordu. Eski Saîd, îcâzlı ve kısa bir ta‘bîrâtla ifâde-i merâm ediyordu.

Sâniyen: Gāyet zeki olan kendi talebelerinin derece-i fehimlerini düşünüyordu. Başkaların anlamalarını düşünmüyordu.

Sâlisen: Eski Saîd, en dakîk ve en ince olan nazm-ı Kur’ândaki îcâzlı olan i‘câzı beyân ettiği için, kısa ve ince düşmüştür. Fakat şimdi ise, Yeni Saîd nazarıyla mütâlaa ettim. Elhak, Eski Saîd’in bütün hatîâtıyla beraber şu tefsîrdeki tedkîkāt-ı âliyesi, onunbir şâheseridir. Yazıldığı vakit dâimâ şehîd olmaya hazırlandığı için, hâlis bir niyet ile ve belâgatin kanunlarına ve ulûm-u Arabiyenin düstûrlarına tatbîk ederek yazdığı için, hiç birini cerh edemedim. Belki Cenâb-ı Hakk bu eseri, ona bir keffâretü’z-zünûb yapacak ve bu tefsîri de tam anlayacak adamları yetiştirecek inşâallâh.

Eğer birinci harb-i umûmî gibi mâni‘ler olmasa idi, tefsîrin şu birinci cildi, i‘câz vücûhundan olan i‘câz-ı nazmîyi beyân ettiği gibi; diğer cüz’ler ve mektûblar da, müteferrik hakāik-i tefsîriyeyi içine alsa idi, Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân’a güzel bir tefsîr-i câmi‘ olurdu. Belki inşâallâh şu cüz’-i tefsîr ve altmış altı aded, belki yüz otuz aded Sözler ve Mektûbât risâleleriyle beraber me’haz olursa, ileride bahtiyar bir hey’et öyle bir tefsîr-i Kur’ânî yazsın inşâallâh.

Saîdü’n-Nûrsî

Hâşiye: Bu hârika tefsîrde, münâfıklar hakkında olan on iki âyet ile muannid kâfirler için olan iki âyetin îzâhât ve tafsîlâtının içinde, bazı çok münâsebât-ı belâgatinin çoklar anlamayacak ve istifâde etmeyecek ehemmiyetsiz nüktelerinin zikredilmesinin sırrı; ve diğer âyetlerdeki tahkîke ve îzâha muhâlif olarak mâhiyet-i küfriyenin tafsîlâtına ve ehl-i nifâkın temessük ettikleri şübhelerine pek az temas edilmesinin hikmeti; ve yalnız elfâz-ı Kur’âniyenin ince ince işârât ve delâletlerinin ehemmiyetle beyân edilmesinin sebebi Üç Nükte dir.

Birinci Nükte: Bidâyet-i zuhûr-u İslâmiyette, muannid ve kitapsız kâfirlerin ve nifâka giren eski dinlerin münâfıkları gibi, aynen bu zaman-ı âhirde bir nazîresi çıkacağını ders-i Kur’ânîden gelen bir sünûhât ile Eski Saîd hissetmiş. Münâfıklar hakkındaki âyetleri îzâh ile en ince nükteleri beyân etmiş. Fakat mütâlaacıların zihinlerini bulandırmamak için mâhiyet-i mesleklerini ve istinâd noktalarını mücmel bırakmış, îzâh etmemiş. Zâten Risâle-i Nûr’un mesleği odur ki, zihinlerde bir iz bırakmamak için, sâir ulemâya muhâlif olarak, muârızların şübhelerini zikretmeden öyle bir cevâb verir ki, daha vehim ve vesveseye yer kalmaz. Eski Saîd, bu tefsîrde Risâle-i Nûr gibi, zihinleri bulandırmamak için yalnız belâgat noktasında lafzın delâletine ve işârâtına ehemmiyet vermiş.

İkinci Nükte: Mâdem Kur’ân-ı Hakîm’in her harfi okunmasıyla öyle bir kıymeti olur ki, bir harf, on, yüz, bin ve binler sevâbı ve bâkî meyve-i uhrevîyi verecek mâhiyettedir. Elbette Eski Saîd’in bu tefsîrinde bir saç gibi, bir zerre gibi, Kur’ân’ın kelimâtına temas eden nükteleri îzâh etmesi israf değil, ehemmiyetsiz değildir. Belki göz kapaklarının kirpikleri ve belki gözbebeğinin zerreleri gibi kıymetli olduğunu hissetmiş ki, o dehşetli harb içinde bu incecik saç gibi münâsebetleri yazmaktan ve düşünmekten, avcı hattında düşman gülleleri onu şaşırtmamış, ondan vaz geçirmemiş. Hâşiye

Üçüncü Nükte: Türkçe'ye tercümesi, Arabca'daki cezâlet ve belâgat ve hârika kıymetini muhâfaza edememiş, bazen de muhtasar gitmiş. Onun için münâfıklar hakkındaki uzun tafsîlâtın bir kısmını neşir etmemeyi niyet ettim. Fakat Kur’ân’a âit olması cihetiyle, Kur’ân’a âit bir zerrenin de kıymeti büyüktür. Belki bazılarına da fâidesi vardır. İnşâallâh Arabî tefsîr, bu tercümenin âhirinde bir mâni‘ olmazsa neşredilecek. Tercümedeki noksânlarını izâle edecek. Fakat Arabî tefsîrde tevâfukun envâından çok hârikalar vardır. Beşer ihtiyârı karışmamıştır. Onun için, o matbûun aynı tarzında imkânı varsa, mümkün olduğu kadar çalışmak lâzımdır ki, alâmet-i makbûliyet olan o hârikalar gāib olmasın.

Saîdü’n-Nûrsî

[بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ]

Kırk sene evvel, harb-i umûmî’de, cebhede, avcı hattında, bazen at üstünde te’lîf edilen bu İşârâtü’l-İ‘câz tefsîrinin bir kısmını, Üstâdımızdan ders aldık. İlm-i belâgati ve kavâid-i Arabiyeyi bilmediğimiz hâlde, aldığımız ders ile bundaki bir sırr-ı azîmi fehmettik ki, bu İşârâtü’l-İ‘câz tefsîri hakîkaten hârikadır. Bu tefsîr, Kur’ân’ın vücûh-u i‘câzından yalnız nazmındaki i‘câzı hârika bir tarzda göstermesi münâsebetiyle Dört Nokta yı beyân ediyoruz.

Birincisi: Mâdem Kur’ân kelâmullâhtır, umûm asırlar üzerinde ve arkasında oturan muhtelif tabaka tabaka olarak dizilmiş bütün nev‘-i beşere hitâb ediyor, ders veriyor. Hem bu kâinâtın Hâlik-ı Zülcelâl’inin kelâmı olarak rubûbiyetin en yüksek mertebesinden çıkıp, bu binlerle muhtelif tabaka muhâtablarla konuşuyor. Umûmunun bütün suâllerine ve ihtiyâçlarına cevâb veriyor. Elbette ma‘nâları küllî ve umûmîdir. Beşer kelâmı gibi mahsûs bir zamana, muayyen bir tâifeye ve cüz’î bir ma‘nâya inhisâr etmiyor. Bütün cin ve insin binler muhtelif tabakada olan efkâr ve ukūl ve kulûb ve ervâhının her birisine lâyık gıdaları veriyor, dağıtıyor.

İkincisi: Kelâm-ı Ezelî’den gelen ve bütün asırları ve bütün tavâif-i nev‘-i beşeri muhâtab ittihâz eden Kur’ân-ı Hakîm’in gāyet küllî ma‘nâlarının cevherlerinin sadefi hükmünde olan lafz-ı Kur’ânî, elbette küllîdir. Yalnız kırâatinde her bir harfinin on, yüz, bin ve binler ve eyyâm-ı mübârekede otuz bine kadar sevâb-ı uhrevî ve meyve-i cennet veren hurûf-u Kur’âniyenin her birinde mevcûdiyeti kat‘î olan i‘câzın bir kısmını bu tefsîrde gördük.

Üçüncüsü: Bir şeyin hüsn ü cemâli, o şeyin mecmûunda görünür. Cüz’lere ayrıldığı vakit, mecmûunda görünen hüsün ve cemâl, parçalarında görünmez. O şeyin umumunda tezâhür eden nakış ve güzellik, her bir kısmında aranmaz. Görünmediği vakit, görünmemesi, onun sebeb-i kusûru tevehhüm edilmez.

Böyle olmasına rağmen, Kur’ân-ı Hakîm’in sûre ve âyetlerinde görünen mu‘cize-i nazım, hey’ât ve keyfiyât i‘tibâriyle tahlîl edildiği vakit, başka bir tarzda yine kendini ehl-i dikkate gösteriyor. İşte bu İşârâtü’l-İ‘câz Arabî tefsîri, i‘câz-ı Kur’ân’ın yedi menba‘ından bir menba‘ı olan nazmındaki cezâleti, en ince esrârına kadar beyân ve izhâr ediyor. Kur’ân-ı Hakîm’in on, yüz, bin ve binler ve eyyâm-ı mübârekede otuz bine kadar semere-i uhrevî veren hurûfâtının her birine âit, İşârâtü’l-İ‘câz’ın a‘zamî ihtimâm ile onlardaki i‘câzı göstermeye çalışması, elbette israf değil, ayn-ı hakîkattir.

Dördüncüsü: Kur’ân-ı Hakîm’in Kelâm-ı Ezelî’den gelmesi ve bütün asırlardaki bütün tabakāt-ı nev‘-i beşere hitâb etmesi hasebiyle, ma‘nâsında bir câmiiyet ve külliyet-i hârika vardır. İnsandaki akıl ve lisân gibi, bir anda yalnız bir mes’eleyi düşünmek ve yalnız bir lafzı söylemek gibi cüz’î değil, belki göz misillü ve muhît bir nazara sâhib olmak gibi, Kelâm-ı Ezelî dahi bütün zamanı ve bütün tâife-i insaniyeyi nazara alan bir külliyette bir kelâm-ı İlâhîdir. Elbette onun ma‘nâsı, beşer kelâmı gibi cüz’î bir ma‘nâya ve husûsî bir maksada münhasır değildir. Bu sebebden, bütün tefsîrlerde görünen ve sarâhat, işâret, remiz, îmâ, telvîh, telmîh gibi tabakalarla müfessirînin beyân ettikleri ma‘nâlar, kavâid-i Arabiyeye ve usûl-ü nahve ve usûl-ü dîne muhâlif olmamak şartıyla, o ma‘nâlar, o kelâmdan bizzât muraddır, maksûddur.

Tâhirî Zübeyr Sungur Ziyâ Ceylan Bayram

[İfâdetü’l-Merâm ]

Kur’ân-ı Azîmüşşân, bütün zamanlarda gelip geçen nev‘-i beşerin tabakalarına, milletlerine ve ferdlerine hitâben Arş-ı A‘lâ’dan îrâd edilen İlâhî ve şumûllü bir nutuk ve umûmî, Rabbânî bir hitâbe olduğu gibi; bilinmesi, bir ferdin veya küçük bir cemâatin iktidarından hâriç ve bilhassa bu zamanda dünya maddiyâtına âit pek çok fenleri ve ilimleri câmi‘dir.

Bu i‘tibârla, zamanca, mekânca, ihtisâsca dâire-i ihâtası pek dar olan bir ferdin fehminden ve karîhasından çıkan bir tefsîr, bihakkın Kur’ân-ı Azîmüşşân’a tefsîr olamaz. Çünki Kur’ân’ın hitâbına muhâtab olan milletlerin, insanların ahvâl-i rûhiyelerini ve maddiyâtlarını câmi‘ bulunduğu ince fenlere, ilimlere bir ferd, vâkıf ve sâhib-i ihtisâs olamaz ki, ona göre bir tefsîr yapabilsin. Hem bir ferdin mesleği ve meşrebi taassubdan hâlî olamaz ki, hakāik-i Kur’âniyeyi görsün, bîtarafâne beyân etsin. Hem bir ferdin fehminden çıkan bir da‘vâ, kendisine hâs olup, başkası o da‘vânın kabûlüne da‘vet edilemez. Meğer ki, bir nevi‘ icmâın tasdîkine mazhar ola.

Binâenaleyh, Kur’ân’ın ince ma‘nâlarının ve tefsîrlerde dağınık bir sûrette bulunan mehâsininin ve zamanın tecrübesiyle, fennin keşfi sâyesinde tecellî eden hakîkatlerinin tesbîtiyle, her biri birkaç fende mütehassıs olmak üzere, muhakkikîn-i ulemâdan yüksek bir hey’etin tedkîkātıyla, tahkîkātıyla bir tefsîrin yapılması lâzımdır. Nitekim, kanunî hükümlerin tanzîm ve ıttırâdı, bir ferdin fikrinden değil, yüksek bir hey’etin nazar-ı dikkat ve tedkîkātından geçmesi lâzımdır ki, umûmî bir emniyet ve cumhûr-u nâsın i‘timâdını kazanmak üzere millete karşı bir kefâlet-i zımniye husûle gelsin. Ve icmâ‘-ı millet, hucciyeti elde edebilsin.

Evet, Kur’ân-ı Azîmüşşân’ın müfessiri, yüksek bir dehâ sâhibi ve nâfiz bir ictihâda mâlik ve bir velâyet-i kâmileyi hâiz bir zât olmalıdır. Bilhassa bu zamanlarda bu şartlar, ancak yüksek ve azîm bir hey’etin

tesânüdüyle ve o hey’etin telâhuk-u efkârından ve rûhlarının tenâsübüyle birbirine yardım etmesinden ve hürriyet-i fikirlerinden ve taassublarından âzâde olarak tam ihlâslarından doğan dâhî bir şahs-ı ma‘nevîde bulunur. İşte Kur’ân’ı, ancak böyle bir şahs-ı ma‘nevî tefsîr edebilir.

Çünki Cüz’de bulunmayan, küllde bulunur kāidesine binâen, her ferdde bulunmayan bu gibi şartlar, hey’ette bulunur. Böyle bir hey’etin zuhûrunu çoktan beri bekliyorken, hiss-i kablelvukū‘ kabîlinden olarak, memleketi yıkıp yakacak büyük bir zelzelenin arefesinde bulunduğumuz zihne geldi. Hâşiye

Bir şey tamamıyla elde edilemediği takdîrde, o şeyi tamamıyla terk etmek câiz değildir kāidesine binâen, acz ve kusurumla beraber, Kur’ân’ın bazı hakîkatleriyle, nazmındaki i‘câzına dâir bazı işaretleri tek başıma kaydetmeye başladım. Fakat birinci harb-i umûmî’nin patlamasıyla Erzurûm’un, Pasinler’in dağlarına ve derelerine düştük. O kıyâmetlerde, o dağlar ve tepelerde fırsat buldukça, kalbime gelenleri birbirine uymayan ibârelerle, o dehşetli ve muhtelif hâllerde yazıyordum.

O zamanlarda, o gibi yerlerde mürâcaat edilecek tefsîrlerin, kitapların bulunması mümkün olmadığından, yazdıklarım, yalnız sünûhât-ı kalbiyemden ibâret kaldı. Şu sünûhâtım, eğer tefsîrlere muvâfık ise, nûrun alâ nûr; şâyet muhâlif cihetleri varsa, benim kusurlarıma atfedilebilir. Evet, tashîhe muhtâç yerleri vardır. Fakat hatt-ı harbde, büyük bir ihlâs ile, şehîdler arasında yazılıp giydirilen o yırtık ibârelerin tebdîline şehîdlerin kan ve elbiselerinin tebdîline cevâz verilmediği gibi cevâz veremedim. Ve kalbim râzı olmadı. Şimdi de râzı değildir. Çünki o zamandaki ihlâs ve hulûsu şimdi bulamıyorum. Hâşiye

Maa-hâzâ, kaleme aldığım şu İşârâtü’l-İ‘câz adlı eserimi, hakîkî bir tefsîr niyetiyle yapmadım. Ancak ulemâ-yı İslâmdan ehl-i tahkîkin takdîrlerine mazhar olduğu takdîrde, uzak bir istikbâlde yapılacak yüksek bir tefsîre bir örnek ve bir me’haz olmak üzere, o zamanların insanlarına bir yâdigâr maksadıyla yaptım.

[Kur’ân nedir? Ta‘rîfi nasıldır?]

Elcevab: Kur’ân, şu kitâb-ı kebîr-i kâinâtın bir tercüme-i ezeliyesi; ve âyât-ı tekvîniyeyi okuyan mütenevvi‘ dillerinin tercümân-ı ebedîsi; ve şu âlem-i gayb ve şehâdet kitabının müfessiri; ve zeminde ve gökte gizli esmâ-yı İlâhiyenin ma‘nevî hazînelerinin keşşâfı; ve sutûr-u hâdisâtın altında muzmer hakāikin miftâhı; ve âlem-i şehâdette âlem-i gaybın lisânı; ve şu âlem perdesi arkasında olan ve âlem-i gayb cihetinden gelen iltifâtât-ı ebediye-i Rahmâniye ve hitâbât-ı ezeliye-i Sübhâniyenin hazînesi; ve İslâmiyet âlem-i ma‘nevîsinin güneşi, temeli, hendesesi; ve âlem-i uhrevînin mukaddes haritası;

ve zât ve sıfât ve esmâ ve şuûn-u İlâhiyenin kavl-i şârihi, tefsîr-i vâzıhı, burhân-ı kātıı, tercümân-ı sâtıı; ve şu âlem-i insaniyetin mürebbîsi; ve insâniyet-i kübrâ olan İslâmiyet’in mâ ve ziyâsı; ve nev‘-i beşerin hikmet-i hakîkiyesi; ve insaniyeti saâdete sevk eden hakîkî mürşidi ve hâdîsi;

ve insana hem bir kitâb-ı şerîat, hem bir kitâb-ı hikmet, hem bir kitâb-ı duâ, hem bir kitâb-ı ubûdiyet, hem bir kitâb-ı emr u da‘vet, hem bir kitâb-ı zikir, hem bir kitâb-ı fikirdir. Hem insanın bütün hâcât-ı ma‘neviyesine merci‘ olacak çok kitapları tazammun eden, tek, câmi‘ bir kitâb-ı mukaddestir. Hem bütün evliyâ ve sıddîkînin ve urefâ ve muhakkikînin muhtelif meşreblerine ve ayrı ayrı mesleklerine; ve her birindeki meşrebin mezâkına lâyık ve o meşrebi tenvîr edecek ve her bir mesleğin mesâkına muvâfık ve onu tasvîr edecek birer risâle ibrâz eden mukaddes bir kütübhâne hükmünde bir kitâb-ı semâvîdir.

Kur’ân, Arş-ı A‘zam’dan, İsm-i A‘zam'dan ve her ismin mertebe-i a‘zamından geldiği için On İkinci Söz’de beyân ve isbat edildiği gibi Kur’ân, bütün âlemlerin Rabbi i‘tibâriyle Allâh’ın kelâmıdır.

Hem bütün mevcûdâtın İlâhı ünvânıyla Allâh’ın fermanıdır. Hem bütün semâvât ve arzın Hâlik’ı nâmına bir hitâbdır. Hem rubûbiyet-i mutlaka cihetinden gelen bir mükâlemedir. Hem saltanat-ı âmme-i Sübhâniye hesabına bir hutbe-i ezeliyedir. Hem rahmet-i vâsia-i muhîta nokta-i nazarından bir defter-i iltifâtât-ı Rahmâniyedir. Hem ulûhiyetin azamet-i haşmeti haysiyetiyle, başlarında bazen şifreler bulunan bir muhâbere mecmûasıdır. Hem İsm-i A‘zam'ın muhîtinden nüzûl ile Arş-ı A‘zam’ın bütün muhâtına bakan ve teftîş eden hikmet-feşân bir Kitâb-ı Mukaddes’dir. Ve şu sırdandır ki, Kelâmullâh ünvânı, kemâl-i liyâkatla Kur’ân’a verilmiştir. Ve dâimâ da veriliyor.

Kur’ân’dan sonra, sâir Enbiyâ’nın kütüb ve suhufları derecesi gelir. Sâir nihâyetsiz kelimât-ı İlâhiyenin bir kısmı dahi, hâs bir i‘tibâr ile, cüz’î bir ünvân ile, husûsî bir tecellî ile, cüz’î bir isim ile, hâs bir rubûbiyet ile ve mahsûs bir saltanat ile ve husûsî bir rahmet ile zâhir olan ilhâmât sûretinde bir mükâlemedir. Melek ve beşer ve hayvanâtın ilhâmâtları, külliyet ve husûsiyet i‘tibâriyle pek çok muhteliftir.

Kur’ân, asırları muhtelif bütün Enbiyâ’nın kitaplarını ve meşrebleri muhtelif bütün evliyânın risâlelerini ve meslekleri muhtelif bütün Asfiyâ'nın eserlerini icmâlen tazammun eden; ve cihât-ı sittesi parlak; ve evhâm ve şübehâtın zulümâtından musaffâ; ve nokta-i istinâdı, bilyakîn vahy-i semâvî ve kelâm-ı ezelî; ve hedefi ve gāyesi, bilmüşâhede saâdet-i ebediye; içi, bilbedâhe hâlis hidâyet; üstü, bizzarûre envâr-ı îmân; altı, biilmilyakîn delîl ve burhân; sağı, bi’t-tecrübe teslîm-i kalb ve vicdân; solu, biaynilyakîn teshîr-i akıl ve iz‘ân; meyvesi, bihakkilyakîn rahmet-i Rahmân ve dâr-ı cinân; makamı ve revâcı, bilhadsi’s-sâdık makbûl-ü melek ve ins ve can bir kitâb-ı semâvîdir.

Kur’ân’ın ta‘rîfine dâir sıfatların her biri başka yerlerde kat‘î isbat edilmiş veya isbat edilecektir. Da‘vâ mücerred değil, her birisi burhân-ı kat‘î ile müberhendir.

Saîdü’n-Nûrsî

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

اَلرَّحْمٰنُ عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ خَلَقَ الْاِنْسَانَ عَلَّمَهُ الْبَیَانَ

(فَنَحْمَدُهُ مُصَلّٖینَ عَلٰی نَبِیِّهٖ مُحَمَّدٍنِ الَّذٖٓی اَرْسَلَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمٖینَ وَجَعَلَ مُعْجِزَاتِهِ الْكُبْرَی الْجَامِعَةَ بِرُمُوزِهَا وَاِشَارَاتِهَا لِحَقَٓائِقِ الْكَٓائِنَاتِ بَاقِیَةً عَلٰی مَرِّ الدُّهُورِ اِلٰی یَوْمِ الدّٖینِ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ عَٓامَّةً وَاَصْحَابِهٖ كَٓافَّةً)

Evvelen: Şu İşârâtü’l-İ‘câz adlı eserden maksadımız, Kur’ân’ın nazmına, lafzına ve ibâresine âit i‘câz işaretlerini ve remizlerini beyân etmektir. Çünki i‘câzın mühim bir vechi, nazmından tecellî eder. Ve en parlak i‘câz, Kur’ân’ın nazmındaki nakışlardan ibârettir.

Sâniyen: Kur’ân’daki anâsır-ı esâsiye ve Kur’ân’ın ta‘kîb ettiği maksadlar tevhîd nübüvvet haşir ile adâlet ve ibâdet olmak üzere dörttür. Bu dört unsuru beyân edeceğiz.

Suâl?: Kur’ân’ın, şu dört hedefe doğru yürüdüğü neden ma‘lûmdur?

Elcevab: Evet, benî-âdem, büyük bir kervan ve azîm bir kafile gibi mâzînin derelerinden vücûd ve hayat sahrâsında misâfir olup, istikbâlin yüksek dağlarına ve müzeyyen bağlarına müteveccihen kafile kafile olarak müteselsilen yürümekte iken, kâinâtın nazar-ı dikkatini celb etti. Şu garîb ve acîb mahlûklar kimlerdir? Nereden geliyorlar? Nereye gidiyorlar? diye ahvâllerini anlamak üzere hükûmet-i hilkat fenn-i hikmeti karşılarına çıkardı: Ve aralarında şöyle bir muhâvere başladı.

Hikmet: Nereden geliyorsunuz? Nereye gidiyorsunuz? Bu dünyada işiniz nedir? Reîsiniz kimdir?

Bu suâle, benî-âdem nâmına, emsâli büyük peygamberler gibi, Muhammed-i Arabî Aleyhissalâtü Vesselâm nev‘-i beşere vekâleten karşısına çıkarak, şöyle cevâbda bulundu:

Ey hikmet Bu gördüğün insanlar, Sultân-ı Ezelî’nin kudretiyle, yokluk karanlıklarından varlık ve ziyâ âlemine çıkarılan mahlûklardır. Sultân-ı Ezelî, bütün mevcûdâtı içinde biz insanları seçmiş ve emânet-i kübrâyı bize vermiştir. Biz, haşir yoluyla saâdet-i ebediyeye müteveccihen hareket etmekteyiz. Dünyadaki işimiz de, o saâdet-i ebediye yollarını te’mîn etmekle, re’sül mâlımız olan isti‘dâdlarımızı nemâlandırmaktır. Bundan sonra şu azîm insan kervanına Sultân-ı Ezelî’den risâlet vazîfesiyle gelip riyâset eden benim. İşte o Sultân-ı Ezelî’nin risâlet berâtı olarak bana verdiği Kur’ân-ı Azîmüşşân elimdedir. Şübhen varsa al, oku

Muhammed-i Arabî Aleyhissalâtü Vesselâm’ın verdiği şu cevâblar, Kur’ân’dan muktebes ve Kur’ân lisânıyla söylendiğinden, Kur’ân’ın anâsır-ı esâsiyesinin şu dört maksadda temerküz ettiği anlaşılıyor.

Suâl?: Şu makāsıd-ı erbaa, Kur’ân’ın hangi âyetlerinde bulunuyor?

Elcevab: O anâsır-ı erbaa Kur’ân’ın hey’et-i mecmûasında bulunduğu gibi; Kur’ân’ın sûrelerinde, âyetlerinde, kelâmlarında, hatta kelimelerinde bile sarâhaten veya işareten veya remzen bulunmaktadırlar. Çünki Kur’ân’ın küllü, cüz’lerinde göründüğü gibi; Kur’ân’ın cüz’leri de Kur’ân’ın küllüne aynadırlar. Bunun içindir ki Kur’ân, Müşahhas olduğu hâlde, efrâd sâhibi olan küllî gibi ta‘rîf edilir.

Suâl?: بِسْمِ اللّٰهِ ve اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ gibi âyetlerde makāsıd-ı erbaaya işaretler var mıdır?

Elcevab : Evet, قُلْ kelimesi, Kur’ân’ın çok yerlerinde mezkûrdur. Veya mukadderdir. Bu mezkûr ve mukadderolan قُلْ kelimelerine esas olmak üzere بِسْمِ اللّٰهِ dan evvel قُلْ kelimesi mukadderdir. Yani, Yâ Muhammed asm Bu cümleyi insanlara söyle ve ta‘lîm et. Demek besmele'de İlâhî ve zımnî bir emir var. Binâenaleyh şu mukadder olan قُلْ emri, risâlet ve nübüvvete işârettir. Çünki resûl olmasa idi, teblîğ ve ta‘lîme me’mûr olmazdı. Kezâlik, hasrı ifade eden câr ve mecrûrun takdîmi, tevhîdeîmâdır. Ve kezâ, اَلرَّحْمٰنِ nizâm ve adâlete, اَلرَّحٖیمِ de haşre delâlet eder.

Ve kezâ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ daki ل ihtisâsı ifade ettiğinden tevhîde işârettir. رَبِّ الْعَالَمٖینَ adâletle nübüvvete remizdir. Çünki terbiye resûller vâsıtasıyla olur. مَالِكِ یَوْمِ الدّٖینِ zâten sarâhaten haşir ve kıyâmete delâlet eder. Ve kezâ اِنَّٓا اَعْطَیْنَاكَ الْكَوْثَرَ sadefi de, o makāsıd-ı erbaa cevherlerini tazammun etmiştir.

بِسْمِ اللّٰهِ Bu kelâm güneş gibidir. Yani güneş başkalarını gösterdiği gibi, kendini de gösterir. Başka bir güneşe ihtiyâç bırakmaz. بِسْمِ اللّٰهِ başkalarına yaptığı vazîfeyi, kendisine de yapıyor. İkinci bir بِسْمِ اللّٰهِ daha lâzım değildir.

Evet, بِسْمِ اللّٰهِ öyle müstakil bir nûrdur ki, bu nûr hiç bir şeye bağlı değildir. Hatta bu nûrun câr ve mecrûru bile hiç bir şeye muhtâç değildir. Ancak ب harfinden müstefâd olan اَسْتَعٖینُ veya örfen ma‘lûm olan اَتَیَمَّنُ veyâhûd mukadder olan قُلْ ün istilzâm ettiği اَقْرَأُ fiillerinden birine mütealliktir.

İhtâr: بِسْمِ اللّٰهِ daki câr ve mecrûra müteallik olarak mezkûr olan fiiller, besmeleden sonra takdîr edilir ki, hasrı ifade etmekle, ihlâs ve tevhîdi tazammun etsin. İsim: Cenâb-ı Hakk’ın zâtî isimleri olduğu gibi, fiilî isimleri de vardır. Bu fiilî isimlerin Gaffâr ve Rezzâk, Muhyî ve Mümît gibi pek çok nev‘leri vardır.

Suâl: Bu fiilî isimlerin kesretle tenevvüü neden meydana geliyor?

Elcevab: Kudret-i ezeliyenin kâinâttaki mevcûdâtın nev‘lerine, ferdlerine olan nisbet ve taallukundan husûle gelir. Bu i‘tibârla بِسْمِ اللّٰهِ kudret-i ezeliyenin taalluk ve te’sîrini celb eder. Ve o taalluk, abdin kesbine ve işine yardım edici bir rûh gibi olur. Öyle ise, hiç kimse hiç bir işini besmele’siz bırakmasın.

Lafza-i Celâli, bütün sıfât-ı kemâliyeyi tazammun eden bir sadeftir. Çünki Lafza-i Celâl, Zât-ı Akdes’e delâlet eder. Zât-ı Akdes de bütün sıfât-ı kemâliyeyi istilzâm eder. Öyle ise, o lafza-i mukaddese, delâlet-i iltizâmiye ile bütün sıfât-ı kemâliyeye delâlet eder.

İhtâr: Başka ism-i hâslarda bu delâlet yoktur. Çünki başka zâtlarda, sıfât-ı kemâliyeyi istilzâm etmek yoktur.

اَلرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ Bu iki sıfatın Lafza-i Celâl'den sonra zikirlerini îcâb eden münâsebetlerden birisi şudur ki: Lafza-i Celâl'den celâl silsilesi tecellî ettiği gibi, bu iki sıfattan dahi cemâl silsilesi tecellî ediyor.

Evet, her bir âlemde emir ve nehiy, sevâb ve azâb, terğîb ve terhîb, tesbîh ve tahmîd, havf ve recâ gibi pek çok fürûât, celâl ve cemâlin tecellîsiyle teselsül edegelmektedir.

İkincisi, Cenâb-ı Hakk’ın ismi, Zât-ı Akdes’ine ayn olduğu cihetle, Lafza-i Celâl, sıfât-ı ayniyeye işârettir. اَلرَّحٖیمِ de, fiilî olan sıfât-ı gayriyeye îmâdır. اَلرَّحْمٰنِ dahi, ne ayn ve ne gayr olan sıfât-ı seb‘aya remizdir. Zîrâ Rahmân, Rezzâk ma‘nâsınadır. Rızık, bekāya sebebdir. Bekā, tekerrür-ü vücûddan ibârettir. Vücûd ise, birincisi mümeyyize, ikincisi muhassise, üçüncüsü müessire olmak üzere ilim, irâde, kudret sıfatlarını istilzâm eder. Bekā dahi, semere-i rızık mahsûlü olduğu için basar, sem‘, kelâm sıfatlarını iktizâ eder ki, merzûk istediği zaman ihtiyâcını görsün, istediği zaman işitsin. Aralarında vâsıta bulunduğu takdîrde, o vâsıta ile konuşsun. Bu altı sıfat, şübhesiz birinci sıfatı olan hayatı istilzâm ederler.

Suâl?: Rahmân büyük ni‘metlere, Rahîm küçük ni‘metlere delâlet ettikleri cihetle, Rahîm’in Rahmân’dan sonra zikri, yukarıdan aşağıya inmek ma‘nâsına olan san‘atü’t-tedellî kāidesine dâhildir. Bu ise belâgatçe makbûl değildir.

Elcevab: Evet, kaşlar göze, gem ata mütemmim oldukları ve onların noksânlarını ikmâl ettikleri gibi, küçük ni‘metler de büyük ni‘metlere mütemmimdirler. Bu i‘tibârla mütemmim olan, hadd-i zâtında küçük de olsa, fâideyi ikmâl ettiğinden, büyükten daha büyük olması îcâb eder.

Ve kezâ, büyükten beklenilen menfaat küçüğe mütevakkıf ise, o küçük, büyük sırasına geçer. O büyük dahi küçük hükmünde kalır. Kilit ile anahtar, lisân ile rûh gibi.

Ve kezâ, bu makam, ni‘metlerin ta‘dâdı veya ni‘metler ile imtinân makamı değildir. Ancak insanları, gizli ve küçük ni‘metlere tenbîh ve îkāz etmek makamıdır. Evvelki makamlardaki tedellî şutenbîh makamında terakkî sayılır. Çünki gizli ve küçük ni‘metleri insanlara göstermek ve insanları onların vücûduna îkāz etmek, daha lâyık ve daha lâzımdır. Bu i‘tibârla, şu mes’elemizde tedellî değil, terakkî vardır.

Suâl?: Mebde’ ve me’haz i‘tibâriyle rikkatü’l-kalb ma‘nâsını ifade eden bu iki sıfatın Cenâb-ı Hakk hakkında kullanılması câiz değildir. Eğer ma‘nâ-yı hakîkîlerinin lâzımı ve netîcesi olanin‘âm ve ihsân kasdedilirse, mecazda ne hikmet vardır?

Elcevab: Bu iki sıfat, yed gibi ma‘nâ-yı hakîkîleriyle Cenâb-ı Hakk hakkında kullanılması muhâl olan müteşâbihâttandır. Müteşâbihâtta ma‘nâ-yı mecâzînin, ma‘nâ-yı hakîkînin lafzıyla, üslûbuyla gösterilmesindeki hikmet, insanların me’lûf ve ma‘lûmları olmayan ma‘nâları ve hakîkatleri zihinlerine yakınlaştırıp kabûl ettirmekten ibârettir. Meselâ yed'in ma‘nâ-yı mecâzîsi insanlara me’nûs olmadığından, ma‘nâ-yı hakîkînin şekliyle, lafzıyla gösterilmesi zarûreti vardır.

اَلْحَمْدُ Evvelen Bu kelimeyi mâkabline bağlattıran cihet-i münâsebet, Rahmân ve Rahîm’in delâlet ettikleri ni‘metlerin hamd ve şükür ile karşılanması lüzûmundan ibârettir.

Sâniyen Şu اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ cümlesi, her biri niam-ı esâsiyeden birine işâret olmak üzere, Kur’ân’ın dört sûresinde tekerrür etmiştir. O ni‘metler de neş’e-i ûlâ ile neş’e-i ûlâda bekā neş’e-i uhrâ ile neş’e-i uhrâda bekā ni‘metlerinden ibârettir.

Sâlisen Bu cümlenin Kur’ân’ın başlangıcı olan Fâtiha Sûresi’ne fâtiha, yani başlangıç yapılması neye binâendir?

Elcevab: Kâinâtın ve dolayısıyla insanların hilkatindeki hikmet ve gāye وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِیَعْبُدُونِ fermân-ı celîlince ibâdettir.

Hamd ise, ibâdetin icmâlî bir sûreti ve küçük bir nüshasıdır. الحمد للّٰە ın bu makamda zikri, hilkatin gāyesini tasavvur etmeye işârettir.

Râbian Hamdin en meşhûr ma‘nâsı, sıfât-ı kemâliyeyi izhâr etmektir. Şöyle ki: Cenâb-ı Hakk, insanı, kâinâta câmi‘ bir nüsha ve on sekiz bin âlemi hâvî şu büyük âlemin kitabına bir fihrist olarak yaratmıştır. Ve Esmâ-yı Hüsnâ'dan her birisinin tecellîgâhı olan her bir âlemden bir örnek, bir numûne, insanın cevherinde vedîa bırakmıştır.

Eğer insan, maddî ve ma‘nevî her bir uzvunu Allâh’ın emrettiği yere sarf etmekle, hamdin şu‘belerinden olan şükr-ü örfîyi îfâ ve şerîata imtisâl etse, insanın cevherinde vedîa bırakılan o örneklerin her birisi, kendilerine mahsûs âlemlere birer pencere olur. İnsan, o pencerelerden o âlemlere bakar. Ve o âleme tecellî eden sıfatla, o âlemden tezâhür eden isme bir mir’ât ve bir ayna olur. O vakit insan, rûhuyla, cismiyle âlem-i şehâdet ve âlem-i gayba bir hulâsa olur. Ve her iki âleme tecellî eden, insana da tecellî eder. İşte bu cihetle insan, sıfât-ı kemâliye-i İlahiyeye hem mazhar olur, hem müzhir olur. Nitekim Muhyiddîn-i Arabî كُنْتُ كَنْزًا مَخْفِیًّا فَخَلَقْتُ الْخَلْقَ لِیَعْرِفُونٖی hadîs-i şerîfinin beyânında, Mahlûkātı yarattım ki, bana bir ayna olsun. Ve o aynada cemâlimi göreyim demiştir.

لِلّٰهِ ل, burada ihtisâs içindir. Hamdin Zât-ı Akdes’e hâs ve münhasır olduğunu ifade eder. Bu lâm ın mütealliki olan ihtisâs hazf olduktan sonra, ona intikāl etmiştir ki, ihlâs ve tevhîdi ifade etsin.

İhtâr: Müşahhas olan bir şeyin umûmî bir mefhûm ile mülâhaza edildiğine binâen, Zât-ı Akdes de müşahhas olduğu hâlde, Vâcibü’l-Vücûd mefhûmuyla tasavvur edilebilir.

رَبِّ Yani her bir cüz’ü, bir âlem mesâbesinde bulunan şu âlemi bütün eczâsıyla terbiye ve yıldızlar hükmünde olan o cüz’lerin zerrâtını kemâl-i intizâmla tahrîk eder.