İŞÂRÂTÜ'L-İ'CÂZ

9

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ٭

اَلرَّحْمٰنُ٭ عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ٭ خَلَقَ الْاِنْسَانَ٭ عَلَّمَهُ الْبَیَانَ

(فَنَحْمَدُهُ مُصَلّٖینَ عَلٰی نَبِیِّهٖ مُحَمَّدٍنِ الَّذٖٓی اَرْسَلَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمٖینَ وَجَعَلَ مُعْجِزَاتِهِ الْكُبْرَی الْجَامِعَةَ بِرُمُوزِهَا وَاِشَارَاتِهَا لِحَقَٓائِقِ الْكَٓائِنَاتِ بَاقِیَةً عَلٰی مَرِّ الدُّهُورِ اِلٰی یَوْمِ الدّٖینِ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ عَٓامَّةً وَاَصْحَابِهٖ كَٓافَّةً)

[اوّلًا] شو اشارات الاعجاز آدلی اثردن مقصدیمز، قرآنڭ نظمنە، لفظنە و عبارەسنە عائد اعجاز اشارتلرینی و رمزلرینی بیان ایتمكدر. چونكە اعجازڭ مهم بر وجهی، نظمندن تجلّی ایدر. و اڭ پارلاق اعجاز، قرآنڭ نظمندەكی نقشلردن عبارتدر.

[ثانیًا] قرآندەكی عناصر اساسیە و قرآنڭ تعقیب ایتدیگی مقصدلر (توحید نبوّت حشر ایلە عدالت و عبادت ) اولمق اوزرە درتدر. بو درت عنصری بیان ایدەجگز.

[سؤٓال؟] قرآنڭ، شو درت هدفە طوغری یورودیگی نەدن معلومدر؟

[الجواب] اوت، بنی آدم، بیوك بر كروان و عظیم بر قافلە كبی ماضینڭ درەلرندن وجود و حیات صحراسندە مسافر اولوب، استقبالڭ یوكسك طاغلرینە و مزیَّن باغلرینە متوجّهًا قافلە قافلە اولارق متسلسلًا یورومكدە ایكن، كائناتڭ نظر دقّتنی جلب ایتدی. "شو غریب و عجیب مخلوقلر كیملردر؟ نرەدن كلییورلر؟ نرەیە كیدییورلر؟" دییە احواللرینی آڭلامق اوزرە حكومتِ خلقت فنّ حكمتی قارشولرینە چیقاردی: و آرالرندە شویلە بر محاورە باشلادی.

حكمت: نرەدن كلییورسڭز؟ نرەیە كیدییورسڭز؟ بو دنیادە ایشڭز نەدر؟ رئیسڭز كیمدر؟

بو سؤٓالە، بنی آدم نامنە، امثالی بیوك پیغمبرلر كبی، محمّد عربی علیە الصّلاة والسّلام نوع بشرە وكالتًا قارشوسنە چیقارق، شویلە جوابدە بولوندی:

10

ای حكمت! بو كوردیگڭ انسانلر، سلطان ازلینڭ قدرتیلە، یوقلق قراڭلقلرندن وارلق و ضیا عالمنە چیقاریلان مخلوقلردر. سلطان ازلی، بتون موجوداتی ایچندە بز انسانلری سچمش و امانت كبرایی بزە ویرمشدر. بز، حشر یولیلە سعادت ابدیەیە متوجّهًا حركت ایتمكدەیز. دنیادەكی ایشمز دە، او سعادت ابدیە یوللرینی تأمین ایتمكلە، رأس المالمز اولان استعدادلریمزی نَمالاندیرمقدر. بوندن صوڭرە شو عظیم انسان كرواننە سلطان ازلیدن رسالت وظیفەسیلە كلوب ریاست ایدن بنم. ایشتە او سلطان ازلینڭ رسالت براتی اولارق بڭا ویردیگی قرآن عظیم الشّان المدەدر. شبهەڭ وارسە آل، اوقو!

محمّد عربی علیە الصّلاة والسّلامڭ ویردیگی شو جوابلر، قرآندن مقتبس و قرآن لسانیلە سویلندیگندن، قرآنڭ عناصر اساسیەسنڭ شو درت مقصددە تمركز ایتدیگی آڭلاشیلییور.

[سؤٓال؟] شو مقاصد اربعە، قرآنڭ هانكی آیتلرندە بولونویور؟

[الجواب] او عناصر اربعە قرآنڭ هیئت مجموعەسندە بولوندیغی كبی.. قرآنڭ سورەلرندە، آیتلرندە، كلاملرندە، حتّی كلمەلرندە بیلە صراحتًا ویا اشارتًا ویا رمزًا بولونمقدەدرلر. چونكە قرآنڭ كلّی، جزؤلرندە كوروندیگی كبی.. قرآنڭ جزؤلری دە قرآنڭ كلّنە آیینەدرلر. بونڭ ایچوندركە قرآن، مشخّص اولدیغی حالدە، افراد صاحبی اولان كلّی كبی تعریف ایدیلیر.

[سؤٓال؟]〚 بِسْمِ اللّٰهِ و اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ كبی آیتلردە مقاصد اربعەیە اشارتلر وارمیدر؟

[الجواب ] اوت، (قُلْ) كلمەسی، قرآنڭ چوق یرلرندە مذكوردر. ویا مقدّردر. بو مذكور و مقدر اولان (قُلْ) كلمەلرینە اساس اولمق اوزرە بِسْمِ اللّٰهِ دن اوّل (قُلْ) كلمەسی مقدّردر. یعنی، یا محمّدؐ! بو جملەیی انسانلرە سویلە و تعلیم ایت. دیمك بسملەدە الٰهی و ضمنی بر امر وار. بناءً علیه شو مقدّر اولان (قُلْ) امری، رسالت و نبوّتە اشارتدر. چونكە رسول اولماسە ایدی، تبلیغ و تعلیمە مأمور اولمازدی. كذلك، حصری افادە ایدن (جار و مجرورڭ) تقدیمی، توحیدە ایمادر. و كذا،〚 اَلرَّحْمٰنِ نظام و عدالتە،〚 اَلرَّحٖیمِ دە حشرە دلالت ایدر.

11

و كذا اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ دەكی (ل) اختصاصی افادە ایتدیگندن توحیدە اشارتدر.〚 رَبِّ الْعَالَمٖینَ عدالتلە نبوّتە رمزدر. چونكە تربیە رسوللر واسطەسیلە اولور.〚 مَالِكِ یَوْمِ الدّٖینِ ذاتًا صراحتًا حشر و قیامتە دلالت ایدر. و كذا اِنَّٓا اَعْطَیْنَاكَ الْكَوْثَرَ صدفی دە، او مقاصد اربعە جوهرلرینی تضمّن ایتمشدر.

بِسْمِ اللّٰهِ بو كلام كونش كبیدر. یعنی كونش باشقەلرینی كوستردیگی كبی، كندینی دە كوستریر. باشقە بر كونشە احتیاج بیراقماز. 〚 بِسْمِ اللّٰهِ باشقەلرینە یاپدیغی وظیفەیی، كندیسنە دە یاپییور. ایكنجی بر بِسْمِ اللّٰهِ داها لازم دگلدر.

اوت،〚 بِسْمِ اللّٰهِ اویلە مستقل بر نوردركە، بو نور هیچ بر شیئە باغلی دگلدر. حتّی بو نورڭ (جار و مجروری) بیلە هیچ بر شیئە محتاج دگلدر. آنجق (ب) حرفندن مستفاد اولان (اَسْتَعٖینُ) ویا عرفًا معلوم اولان (اَتَیَمَّنُ) ویاخود مقدّر اولان (قُلْ) ڭ استلزام ایتدیگی (اَقْرَأُ) فعللرندن برینە متعلّقدر.

[اخطار]〚 بِسْمِ اللّٰهِ دەكی جار و مجرورە متعلّق اولارق مذكور اولان فعللر، بسملەدن صوڭرە تقدیر ایدیلیركە، حصری افادە ایتمكلە، اخلاص و توحیدی تضمّن ایتسین. اسم: جناب حقّڭ ذاتی اسملری اولدیغی كبی، فعلی اسملری دە واردر. بو فعلی اسملرڭ غفّار و رزّاق، محیی و ممیت كبی پك چوق نوعلری واردر.

[سؤٓال] بو فعلی اسملرڭ كثرتلە تنوّعی نەدن میدانە كلییور؟

[الجواب] قدرت ازلیەنڭ كائناتدەكی موجوداتڭ نوعلرینە، فردلرینە اولان نسبت و تعلّقندن حصولە كلیر. بو اعتبارلە بِسْمِ اللّٰهِ قدرت ازلیەنڭ تعلّق و تأثیرینی جلب ایدر. و او تعلّق، عبدڭ كسبنە و ایشنە یاردیم ایدیجی بر روح كبی اولور. اویلە ایسە، هیچ كیمسە هیچ بر ایشنی بسملەسز بیراقماسین.

اَللّٰهُ لفظۀ جلالی، بتون صفات كمالیەیی تضمّن ایدن بر صدفدر. چونكە لفظۀ جلال، ذات اقدسە دلالت ایدر. ذات اقدس دە بتون صفات كمالیەیی استلزام ایدر. اویلە ایسە، او لفظۀ مقدسە، دلالت التزامیە ایلە بتون صفات كمالیەیە دلالت ایدر.

12

[اخطار] باشقە اسم خاصلردە بو دلالت یوقدر. چونكە باشقە ذاتلردە، صفات كمالیەیی استلزام ایتمك یوقدر.

اَلرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ بو ایكی صفتڭ لفظۀ جلالدن صوڭرە ذكرلرینی ایجاب ایدن مناسبتلردن بریسی شودركە: لفظۀ جلالدن جلال سلسلەسی تجلّی ایتدیگی كبی، بو ایكی صفتدن دخی جمال سلسلەسی تجلّی ایدییور.

اوت، هر بر عالمدە امر و نهی، ثواب و عذاب، ترغیب و ترهیب، تسبیح و تحمید، خوف و رجا كبی پك چوق فروعات، جلال و جمالڭ تجلّیسیلە تسلسل ایدەكلمكدەدر.

ایكنجیسی، جناب حقّڭ اسمی، ذات اقدسنە عین اولدیغی جهتلە، لفظۀ جلال، صفات عینیەیە اشارتدر.〚 اَلرَّحٖیمِ دە، فعلی اولان صفات غیریەیە ایمادر.〚 اَلرَّحْمٰنِ دخی، نە عین و نە غیر اولان صفات سبعەیە رمزدر. زیرا رحمان، رزّاق معناسنەدر. رزق، بقایە سببدر. بقا، تكرّر وجوددن عبارتدر. وجود ایسە، برنجیسی ممیّزە، ایكنجیسی مخصّصە، اوچنجیسی مؤثّرە اولمق اوزرە (علم، ارادە، قدرت) صفتلرینی استلزام ایدر. بقا دخی، ثمرۀ رزق محصولی اولدیغی ایچون (بصر، سمع، كلام) صفتلرینی اقتضا ایدركە، مرزوق ایستەدیگی زمان احتیاجنی كورسون، ایستەدیگی زمان ایشیتسین. آرالرندە واسطە بولوندیغی تقدیردە، او واسطە ایلە قونوشسون. بو آلتی صفت، شبهەسز برنجی صفتی اولان حیاتی استلزام ایدرلر.

[سؤٓال؟] رحمان بیوك نعمتلرە، رحیم كوچك نعمتلرە دلالت ایتدكلری جهتلە، رحیمڭ رحماندن صوڭرە ذكری، یوقاریدن آشاغی یە اینمك معناسنە اولان (صنعة التّدلی ) قاعدەسنە داخلدر. بو ایسە بلاغتجە مقبول دگلدر.

[الجواب] اوت، قاشلر كوزە، گم آتە متمّم اولدقلری و اونلرڭ نقصانلرینی اكمال ایتدكلری كبی، كوچك نعمتلر دە بیوك نعمتلرە متمّمدرلر. بو اعتبارلە متمّم اولان، حدّ ذاتندە كوچك دە اولسە، فائدەیی اكمال ایتدیگندن، بیوكدن داها بیوك اولمسی ایجاب ایدر.

و كذا، بیوكدن بكلنیلن منفعت كوچگە متوقّف ایسە، او كوچك، بیوك صیرەسنە كچر. او بیوك دخی كوچك حكمندە قالیر. كلید ایلە آناختار، لسان ایلە روح كبی.

13

و كذا، بو مقام، نعمتلرڭ تعدادی ویا نعمتلر ایلە امتنان مقامی دگلدر. آنجق انسانلری، كیزلی و كوچك نعمتلرە تنبیه و ایقاظ ایتمك مقامیدر. اوّلكی مقاملردەكی "تدلّی" شو تنبیه مقامندە "ترقّی" صاییلیر. چونكە كیزلی و كوچك نعمتلری انسانلرە كوسترمك و انسانلری اونلرڭ وجودینە ایقاظ ایتمك، داها لایق و داها لازمدر. بو اعتبارلە، شو مسئلەمزدە تدلّی دگل، ترقّی واردر.

[سؤٓال؟] مبدأ و مأخذ اعتباریلە (رقة القلب ) معناسنی افادە ایدن بو ایكی صفتڭ جناب حق حقّندە قوللانیلمەسی جائز دگلدر. اگر معنای حقیقیلرینڭ لازمی و نتیجەسی اولان انعام و احسان قصد ایدیلیرسە، مجازدە نە حكمت واردر؟

[الجواب] بو ایكی صفت، - "یَدْ" كبی- معنای حقیقیلریلە جناب حق حقّندە قوللانیلمەسی محال اولان متشابهاتدندر. متشابهاتدە معنای مجازینڭ، معنای حقیقینڭ لفظیلە، اسلوبیلە كوستریلمسندەكی حكمت، انسانلرڭ مألوف و معلوملری اولمایان معنالری و حقیقتلری ذهنلرینە یاقینلاشدیروب قبول ایتدیرمكدن عبارتدر. مثلا یدڭ معنای مجازیسی انسانلرە مأنوس اولمدیغندن، معنای حقیقینڭ شكلیلە، لفظیلە كوستریلمەسی ضرورتی واردر.

اَلْحَمْدُ〛 (اوّلًا) بو كلمەیی ما قبلنە باغلاتدیران جهت مناسبت، (رحمان و رحیمڭ) دلالت ایتدكلری نعمتلرڭ حمد و شكر ایلە قارشیلانمەسی لزومندن عبارتدر.

(ثانیًا) شو اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ جملەسی، هر بری نعم اساسیەدن برینە اشارت اولمق اوزرە، قرآنڭ درت سورەسندە تكرّر ایتمشدر. او نعمتلر دە (نشئۀ اولٰی ایلە نشئۀ اولٰی دە بقا نشئۀ اخرا ایلە نشئۀ اخری دە بقا ) نعمتلرندن عبارتدر.

(ثالثًا) بو جملەنڭ قرآنڭ باشلانغیجی اولان فاتحە سورەسنە فاتحە، یعنی باشلانغیچ یاپیلمەسی نەیە بناءًدر؟

[الجواب] كائناتڭ و طولاییسیلە انسانلرڭ خلقتندەكی حكمت و غایە وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِیَعْبُدُونِ فرمان جلیلنجە عبادتدر.

14

حمد ایسە، عبادتڭ اجمالی بر صورتی و كوچك بر نسخەسیدر. 〚 الحمد للّٰە ڭ بو مقامدە ذكری، خلقتڭ غایەسنی تصوّر ایتمەیە اشارتدر.

(رابعًا) حمدڭ اڭ مشهور معناسی، صفات كمالیەیی اظهار ایتمكدر. شویلەكە: جناب حق، انسانی، كائناتە جامع بر نسخە و اون سكز بیڭ عالمی حاوی شو بیوك عالمڭ كتابنە بر فهرست اولارق یاراتمشدر. و اسمای حسنادن هر بریسنڭ تجلّیگاهی اولان هر بر عالمدن بر اورنك، بر نمونە، انسانڭ جوهرندە ودیعە بیراقمشدر.

اگر انسان، مادّی و معنوی هر بر عضوینی اللّٰهڭ امر ایتدیگی یرە صرف ایتمكلە، حمدڭ شعبەلرندن اولان شكر عرفی یی ایفا و شریعتە امتثال ایتسە، انسانڭ جوهرندە ودیعە بیراقیلان او اورنكلرڭ هر بریسی، كندیلرینە مخصوص عالملرە برر پنجرە اولور. انسان، او پنجرەلردن او عالملرە باقار. و او عالمە تجلّی ایدن صفتلە، او عالمدن تظاهر ایدن اسمە بر مرآت و بر آیینە اولور. او وقت انسان، روحیلە، جسمیلە عالم شهادت و عالم غیبە بر خلاصە اولور. و هر ایكی عالمە تجلّی ایدن، انسانە دە تجلّی ایدر. ایشتە بو جهتلە انسان، صفات كمالیۀ الٰهیّەیە هم مظهر اولور، هم مُظهِر اولور. نیتەكیم محیی الدّین عربی [كُنْتُ كَنْزًا مَخْفِیًّا فَخَلَقْتُ الْخَلْقَ لِیَعْرِفُونٖی] حدیث شریفنڭ بیانندە، [مخلوقاتی یاراتدمكە، بڭا بر آیینە اولسون. و او آیینەدە جمالمی كورەیم] دیمشدر.

لِلّٰهِ〛 (ل بورادە اختصاص ایچوندر. حمدڭ ذات اقدسە خاص و منحصر اولدیغنی افادە ایدر. بو (لام )ڭ متعلقی اولان اختصاص حذف اولدقدن صوڭرە، اوڭا انتقال ایتمشدركە، اخلاص و توحیدی افادە ایتسین.

[اخطار] مشخّص اولان بر شیئڭ عمومی بر مفهوم ایلە ملاحظە ایدیلدیگنە بناءً، ذات اقدس دە مشخّص اولدیغی حالدە، واجب الوجود مفهومیلە تصوّر ایدیلەبیلیر.

رَبِّ یعنی هر بر جزئی، بر عالَم مثابەسندە بولونان شو عالمی بتون اجزاسیلە تربیە و ییلدیزلر حكمندە اولان او جزؤلرڭ ذرّاتنی كمال انتظاملە تحریك ایدر.

15

اوت، جناب حق، هر شی ایچون بر نقطۀ كمال تعیین ایتمشدر. و او نقطەیی الدە ایتمك ایچون او شیئە بر میل ویرمشدر. هر شی، او نقطۀ كمالە طوغری حركت ایتمك اوزرە، صانكە معنوی بر امر آلمش كبی منتظمًا او نقطەیە متوجّهًا حركت ایتمكدەدر. اثنای حركتدە اونلرە یاردیم ایدن و مانعلرینی دفع ایدن شبهەسز جناب حقّڭ تربیەسیدر.

اوت، كائناتە دقّتلە باقیلدیغی زمان، انسانلرڭ طائفەلری و قبیلەلری كبی، كائناتڭ ذرّاتی منفردًا و مجتمعًا خالقلرینڭ قانوننە امتثالاً، معیّن اولان وظیفەلرینە قوشمقدە اولدقلری حسّ ایدیلیر. (یالڭز بدبخت انسانلر مستثنا)

اَلْعَالَمٖینَ بو كلمەنڭ صوڭندەكی (ین)یا یالڭز اِعراب علامتیدر، عشرین، ثلاثین كبی. ویا جمع علامتیدر. چونكە عالمڭ احتوا ایتدیگی جزؤلرڭ هر بریسی بر عالمدر. ویاخود یالڭز منظومۀ شمسیەیە منحصر دگلدر. جناب حقّڭ شو غیر متناهی فضادە چوق عالملری واردر.

اوت (اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ كَمْ لِلّٰهِ مِنْ فَلَكٍ٭ تَجْرِی النُّجُومُ بِهٖ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ)〚 رَاَیْتُهُمْ لٖی سَاجِدٖینَ دە اولدیغی كبی، بورادە دە عقلایە مخصوص اولان جمع صیغەسیلە غیر عقلا دە جمعلندیریلمشدر. بو ایسە قواعدە مخالفدر؟

اوت، عالمڭ احتوا ایتدیگی عضولرڭ برر عاقل، برر متكلّم صورتندە تصوّر ایدیلمسی، بلاغتڭ اڭ مقبول بر پرنسیبیدر. زیرا كائناتڭ عالَم ایلە تسمیەسی، كائناتڭ صانعنە اولان دلالتی، شهادتی، اشارتی ایچوندر. بناءً علیه كائناتڭ عضولری دە صانعە اولان دلالتلری، شهادتلری ایچون برر عالَم اولمەلری ایجاب ایدر. اویلە ایسە، صانعڭ او عضولری تربیەسندن و او عضولرڭ دە صانعی اعلام ایتمەلرندن آڭلاشیلیركە، او عضولر برر حیّ، برر عاقل، برر متكلّم صورتندە تصوّر ایدیلمشدر. اونڭ ایچون بو جمعدە قواعدە مخالفت یوقدر.

اَلرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ماقبلیلە بو ایكی صفتڭ نظمنی ایجاب ایدن شویلە بر مناسبت واردركە: بری منفعتلری جلب، دیگری مضرّتلری دفع ایتمك اوزرە تربیەنڭ ایكی اساسی واردر. رزّاق معناسنە اولان اَلرَّحْمٰنِ برنجی اساسە، غفّار معناسنی افادە ایدن اَلرَّحٖیمِ دە ایكنجی اساسە اشارتلری ایچون بربریلە باغلانمشدر.

16

مَالِكِ یَوْمِ الدّٖینِ ماقبلیلە شو صفتڭ نظمنی اقتضا ایدن سبب شودركە: شو صفت، رحمتی افادە ایدن ما قبلنە نتیجەدر. زیرا قیامتلە سعادت ابدیەنڭ كلەجگنە اڭ بیوك دلیل، رحمتدر. اوت، رحمتڭ رحمت اولمسی و نعمتڭ نعمت اولمسی، آنجق و آنجق حشر و سعادت ابدیەیە باغلیدر. اوت، سعادت ابدیە اولماسە، اڭ بیوك نعمتلردن صاییلان عقلڭ، انسانڭ قفاسندە ییلان وظیفەسنی كورمكدن باشقە بر ایشی قالماز. كذلك، اڭ لطیف نعمتلردن صاییلان شفقت و محبّت، ابدی بر آیریلق دوشونجەسیلە اڭ بیوك ألملر صیرەسنە كچرلر.

[سؤٓال؟] جناب حقّڭ هر شیئە مالك اولدیغی بر حقیقت ایكن، بورادە حشر و جزا كوننڭ تخصیصی نەیە بناءًدر؟

[الجواب] شو عالمڭ انسانلرجە حقیر و خسیس صاییلان بعض شیلرینە قدرت ازلیەنڭ بالذّات مباشرتی عظمت الٰهیّەیە مناسب كورولمدیگندن، وضع ایدیلن اسباب ظاهریەنڭ او كون رفعیلە.. هر شیئڭ شفّاف پارلاق ایچ یوزیلە تجلّی ایدوب، صانعنی، خالقنی واسطەسز كورەجگنە اشارتدر.

یَوْمِ تعبیری ایسە، حشرڭ وقوعنی كوسترن امارەلردن برینە اشارتدر. شویلەكە: ثانیە، دقیقە، ساعت و كونلری كوسترن هفتەلق بر ساعتڭ میللرندن بریسی دورینی تمام ایتدیگی زمان، بهمە حال اوتەكیلر دە دورلرینی اكمال ایدەجكلرینە قناعت حاصل اولور. كذلك، یوم، سنە، عمر بشر و عمر دنیا ایچندە تعیین ایدیلن معنوی میللردن بریسی دورینی تمام ایتدیگندە، اوتەكیلرڭ دە (ولو اوزون بر زماندن صوڭرە اولسون) دورلرینی اكمال ایدەجكلرینە حكم ایدیلیر.

و كذا، بر كون ویا بر سنە ظرفندە وقوعە كلن كوچك كوچك قیامتلری، حشرلری كورن بر آدم، سعادت ابدیەنڭ حشرڭ طلوع فجریلە، شخصی، بر نوع حكمندە اولان انسانلرە احسان ایدیلەجگنە شبهە ایتمز.

دٖینِ كلمەسندن مقصد یا جزادر، چونكە او كون خیر و شرلرە جزا ویریلەجك بر كوندر. ویا حقائق دینیەدر. چونكە حقائق دینیە او كون تام معناسیلە میدانە چیقاركە، دائرۀ اعتقادڭ دائرۀ اسبابە غلبە ایدەجگی بر كوندر.

17

اوت، جناب حق مسبَّباتی اسبابە باغلامقلە، انتظامی تأمین ایدن بر نظامی كائناتدە وضع ایتمش. و هر شیئی او نظامە مراعات ایتمەیە و او نظاملە قالمغە توجیه ایتمشدر. و بالخاصّە انسانی دە، او دائرۀ اسبابە مراعات ایتمكلە و مربوط اولمقلە مكلّف قیلمشدر. هر نە قدر دنیادە دائرۀ اسباب دائرۀ اعتقادە غالب ایسە دە، آخرتدە حقائق اعتقادیە تمامًا تجلّی ایتمكلە، دائرۀ اسبابە غلبە ایدەجكدر. بوڭا بناءً، بو دائرەلرڭ هر بریسی ایچون آیری آیری مقاملر، آیری آیری حكملر واردر. و هر مقامڭ اقتضا ایتدیگی حكمە كورە حركت لازمدر. عكس تقدیردە، دائرۀ اسبابدە ایكن طبیعتیلە، وهمیلە، خیالیلە دائرۀ اعتقادە باقان، معتزلە اولوركە، تأثیری اسبابە ویرر. و كذا دائرۀ اعتقاددە ایكن روحیلە، ایمانیلە دائرۀ اسبابە باقان دە، اسبابە قیمت ویرمەیەرك (جبریە مذهبی كبی) تنبلجەسنە بر توكّل ایلە نظام عالمە مخالفت ایدر.

اِیَّاكَ نَعْبُدُ〛 (ك) ضمیرندە (ایكی نكتە) واردر.

[برنجیسی] ما قبلندە ذكر ایدیلن صفات كمالیەنڭ (ك) ضمیرندە مستتر و متضمّن اولدیغنە اشارتدر. چونكە او صفتلرڭ برر برر تعدادندن حاصل اولان بیوك بر شوق ایلە، غیبدن خطابە، یعنی اسم ظاهردن شو (ك) ضمیرینە التفات و انتقال اولمشدر. دیمك (ك) ضمیرینڭ مرجعی، كچن صفات كمالیە ایلە موصوف اولان ذاتدر.

[ایكنجیسی] الفاظ اوقونوركن معنالرینی دوشونمك، بلاغت مذهبندە واجب اولدیغنە اشارتدر. چونكە معنالر دوشونولورسە، نازل اولدیغی كبی اوقونور. و او اوقویوش طبیعتیلە، ذوقیلە خطابە انجرار ایدر. حتّی اِیَّاكَ نَعْبُدُ یی اوقویان آدم، صانكە [اُعْبُدْ رَبَّكَ كَاَنَّكَ تَرَاهُ] جملەسندەكی امرە امتثالاً اوقویور كبی اولور.

جمع صیغەسیلە ذكر ایدیلن نَعْبُدُ دەكی ضمیر (اوچ طائفەیە) اشارتدر.

(برنجیسی) انسانڭ وجودندەكی بتون اعضا و ذرّاتە راجعدركە، بو اعتبارلە شكر عرفی یی ادا ایتمش اولور.

(ایكنجیسی) بتون اهل توحیدڭ جماعتلرینە عائددر. بو جهتلە شریعتە اطاعت ایتمش اولور.

(اوچنجیسی) كائناتڭ احتوا ایتدیگی موجوداتە اشارتدر. بو اعتبارلە، شریعت فطریّۀ كبرایە تابع اولارق حیرت و محبّتلە قدرت و عظمتڭ عرشی آلتندە ساجد و عابد اولمش اولور.

18

بو جملەنڭ ماقبلیلە وجە نظمی، 〚 نَعْبُدُ نڭ اَلْحَمْدُ یە تفسیر و بیانی اولمقلە مَالِكِ یَوْمِ الدّٖینِ دە بر نتیجە و بر لازم اولمسیدر.

[اخطار]〚 اِیَّاكَ نڭ تقدیمی، اخلاصی وقایە ایتمك ایچوندر. و ضمیر خطاب دە، عبادتڭ سبب و علّتنە اشارتدر. چونكە خطابە انجرار ایدن، كچن صفتلە متّصف اولان ذات، البتە عبادتە مستحقدر.

وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ〛〚 نَسْتَعٖینُ دە مستتر ضمیر، 〚 نَعْبُدُ نڭ فاعلی كبی، او اوچ جماعتدن هر برینە راجعدر. یعنی بزم وجودیمزڭ ذرّاتی ویا اهل توحید جماعتی ویاخود كائنات موجوداتی، بتون حاجات و مقصدلریمزە، بالخاصّە اڭ اَهَمّ اولان عبادتمزە سندن اعانە و توفیق ایستەیورز.

اِیَّاكَ كلمەسنڭ تكرارلانمەسندەكی حكمتڭ برنجیسی، خطاب و حضوردەكی لذّتڭ آرتیریلمەسنە.. ایكنجیسی، عیان مقامنڭ برهان مقامندن داها یوكسك اولدیغنە.. اوچنجیسی، حضوردە صدق اولوب كذبڭ احتمالی اولمادیغنە.. دردنجیسی، عبادتلە استعانەنڭ آیری و مستقل مقصدلر اولدقلرینە اشارتدر.

بو ایكی فعلی بربریلە باغلایان مناسبت، اجرتلە خدمت آراسندەكی مناسبتدر. زیرا عبادت، عبدڭ اللّٰهە قارشو بر خدمتیدر. اعانە دە، او خدمتە قارشو بر اجرت كبیدر. ویا مقدَّمە ایلە مقصود آراسندەكی علاقەدر. چونكە اعانە و توفیق، عبادتە مقدَّمەدر.

اِیَّاكَ كلمەسنڭ تقدیمندن طوغان حصر، عبدڭ جناب حقّە قارشو یاپدیغی عبادت و خدمتلە، وسائط و اسبابە اولان تذلّلدن قورتولوشنە اشارتدر. لكن اسبابی تمامًا اهمال و ترك ایتمك أیی دگلدر. چونكە او زمان، جناب حقّڭ حكمت و مشیئتیلە كائناتدە وضع ایدیلن نظامە قارشو بر تمرّد چیقار.

اوت، دائرۀ اسبابدە ایكن توكّل ایتمك، بر نوع تنبللك و عطالتدر.

19

اِهْدِنَا هدایتی طلب ایتمكلە اعانەیی ایستەمك آراسندە نە مناسبت واردر؟

اوت، بری سؤٓال، دیگری جواب اولدقلرندن بربریلە باغلانیلمشدر. شویلەكە: 〚 نَسْتَعٖینُ ایلە اعانە طلب ایدیلیركن، مقام اقتضاسیلە، "نە ایستەیورسڭ؟" دییە وارد اولان مقدّر سؤٓال اِهْدِنَا ایلە جوابلاندیریلمشدر. 〚 اِهْدِنَا ایلە ایستەنیلن شیلرڭ هم آیری آیری، هم متعدّد اولمسی اِهْدِنَا معناسنڭ دە آیری آیری و متعدّد اولمەسنی ایجاب ایدر.

صانكە اِهْدِنَا درت مصدردن مشتقدر. مثلا، بر مؤمن هدایتی ایسترسە، 〚 اِهْدِنَا ثبات و دوام معناسنی افادە ایدر. زنكین اولان ایسترسە زیادە معناسنی، فقیر اولان ایسترسە اعطا معناسنی، ضعیف اولان ایسترسە اعانە و توفیق معناسنی افادە ایدر.

و كذا، هر شیئی خلق و هدایت ایتمشدر معناسندە بولونان (خَلَقَ كُلَّ شَیْءٍ وَهَدٰی)حكمنجە، ظاهری و باطنی دویغولر، آفاقی و خارجی دلیللر، انفسی و داخلی برهانلر، پیغمبرلرڭ ارسالیلە، كتابلرڭ انزالی كبی واسطەلر اعتباریلە دە هدایتڭ معناسی تعدّد ایدر.

[اخطار] اڭ بیوك هدایت، حجابڭ قالدیریلمسیلە حقّی حق، باطلی باطل كوسترمكدر. (اَللّٰهُمَّ اَرِنَا الْحَقَّ حَقًّا وَارْزُقْنَا اتِّبَاعَهُ وَاَرِنَا الْبَاطِلَ بَاطِلاً وَارْزُقْنَا اجْتِنَابَهُٓ اٰمٖینَ)

اَلصِّرَاطَ الْمُسْتَقٖیمَ صراط مستقیم، شجاعت، عفّت، حكمتڭ مزجندن و خلاصەسندن حاصل اولان عدل و عدالتە اشارتدر. شویلەكە:

تغیّر و انقلاب و فلاكتلرە معروض و محتاج شو انسان بدنندە اسكان ایدیلن روحڭ یاشایابیلمسی ایچون (اوچ قوّت) احداث ایدیلمشدر. بو قوّتلرڭ برنجیسی، منفعتلری جلب و جذب ایچون قوّۀ شهویۀ بهیمیّە.. ایكنجیسی، ضررلی شیلری دفع ایچون قوۀ سَبُعِیّۀ غضبیە.. اوچنجیسی، نفع و ضرری، أیی و كوتویی بربرندن تمییز ایچون قوۀ عقلیّۀ مَلكیّەدر.

لكن انساندەكی بو قوّتلرە شریعتجە بر حد و بر نهایت تعیین ایدیلمش ایسە دە، فطرتًا تعیین ایدیلمەمش اولدیغندن، بو قوّتلرڭ هر بریسی (تفریط، وسط، افراط) نامیلە اوچ مرتبەیە آیریلیرلر.

20

مثلا، قوّۀ شهویّەنڭ تفریط مرتبەسی خموددركە، نە حلالە و نە حرامە شهوتی، بر اشتهاسی یوقدر. افراط مرتبەسی فُجوردركە، ناموسلری و عرضلری پایمال ایتمك اشتهاسندە اولور. وسط مرتبەسی ایسە عفتدركە، حلالنە شهوتی وار، حرامە یوقدر.

[اخطار] قوّۀ شهویّەنڭ ییمك، ایچمك، اویومق و قونوشمق كبی فروعاتندە دە بو اوچ مرتبە موجوددر.

و كذا، قوّۀ غضبیّەنڭ تفریط مرتبەسی جبانتدركە، قورقولمایان شیلردن بیلە قورقار. افراط مرتبەسی تهوّردركە، نە مادّی و نە معنوی هیچ بر شیدن قورقماز. بتون استبدادلر، تحكّملر، ظلملر بو مرتبەنڭ محصولیدر. وسط مرتبەسی ایسە شجاعتدركە، حقوق دینیە و دنیویەسی ایچون جاننی فدا ایدر، مشروع اولمایان شیلرە قاریشماز.

[اخطار] بو قوّۀ غضبیّەنڭ فروعاتندە دە شو اوچ مرتبەنڭ یری واردر.

و كذا، قوّۀ عقلیەنڭ تفریط مرتبەسی غباوتدركە، هیچ بر شیدن خبری اولماز. افراط مرتبەسی جربزەدركە، حقّی باطل، باطلی حق صورتندە كوسترمگە قدر حیلەلی و آلداتیجی بر ذكایە مالك اولور. وسط مرتبەسی ایسە حكمتدركە، حقّی حق بیلیر، امتثال ایدر. باطلی باطل بیلیر، اجتناب ایدر.〚 وَمَنْ یُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِیَ خَیْرًا كَثٖیرًا

[اخطار] بو قوّتڭ شو اوچ مرتبەیە انقسامی كبی، فروعاتی دە او اوچ مرتبەیی حاویدر. مثلا، خلق افعال مسئلەسندە جبر مذهبی افراطدركە، بتون بتون انسانی محروم ایدر. اعتزال مذهبی دە تفریطدركە، تأثیری انسانە ویرر. اهل سنّت مذهبی وسطدر. چونكە بو مذهب، بَیْنَ بَیْنَدركە، او فعللرڭ بدایتنی ارادۀ جزئیەیە، نهایتنی ارادۀ كلّیەیە ویرییور.

و كذا، اعتقاددە دە تعطیل افراطدر، تشبیه تفریطدر، توحید وسطدر.

[خلاصە] شو طقوز مرتبەنڭ آلتیسی ظلمدر، اوچی عدل و عدالتدر. صراط مستقیمدن مراد، شو اوچ مرتبەدر.

21

صِرَاطَ الَّذٖینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ قرآنڭ اینجیلر كبی لفظلرینڭ دیزیلمسی، بر خیطە، بر چشیدە، بر نقشە منحصر دگلدر. بلكە ظهورجە، خفاجە، یاقینلقجە، اوزاقلقجە متفاوت چوق تناسبلردن حاصل اولان پك چوق نقشلر اوزرینە دیزیلمشلردر، نظم ایدیلمشلردر. ذاتًا اعجازڭ اساسی، اختصاردن صوڭرە آنجق بویلە نقشلردەدر.

اوت، 〚 صِرَاطَ الَّذٖینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ ایلە ماقبلندەكی هر بر كلمە آراسندە بر مناسبت واردر.

مثلا،〚 اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ایلە مناسبتی واردر. چونكە نعمت، حمدە دلیل و قرینەدر.〚 رَبِّ الْعَالَمٖینَ ایلە مناسبتداردر. چونكە تربیەنڭ كمالی، نعمتلرڭ توالی و تعاقبی ایلە اولور.〚 اَلرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ایلە علاقەداردر. چونكە اَلَّذٖینَ دن ارادە ایدیلن (انبیا، شهدا، صلحا، علما) رحمتدرلر.〚 مَالِكِ یَوْمِ الدّٖینِ ایلە علاقەسی واردر. چونكە نعمت كاملە، آنجق دیندر.〚 نَعْبُدُ ایلە علاقەسی وار. چونكە عبادتدە اماملر بونلردر. 〚 نَسْتَعٖینُ ایلە وار. چونكە توفیقە و اعانەیە مظهر بونلردر. 〚 اِهْدِنَا ایلە وار. چونكە هدایتدە مُقْتَدٰی بِهٖ اونلردر. 〚 صِرَاطَ الْمُسْتَقٖیمَ ایلە واردر. چونكە طوغری یول، آنجق اونلرڭ مسلگیدر.

طریق ویا سبیل كلمەلرینە (صراط) كلمەسنڭ ترجیحی، مسلكلرینڭ اطرافی محدود و ایشلك بر جادّە اولدیغنە و او جادّەیە كیرنلرڭ بر داها چیقمامەلرینە اشارتدر.

معهود و معلوم اولان شیلردە قوللانیلمەسی اصول اتّخاذ ایدیلن اسمای موصولەدن اَلَّذٖینَ تعبیری، اونلرڭ ظلمات بشریّە ایچندە الماس كبی پارلادقلرینە اشارتدركە، اونلری تحرّی و طلب ایتمەیە و آرامەیە لزوم یوقدر. اونلر، (هركسڭ كوزی اوڭندە حاضر اولدقلرینی تأمین ایدن) بر علوّ شانە مالكدرلر.

جمع صیغەسیلە اَلَّذٖینَ نڭ ذكری، اونلرە اقتدا و تابع اولمق امكاننڭ موجودیتنە و اونلرڭ مسلكلرندە بطلان اولمادیغنە اشارتدر. چونكە فردی اولمایان بر مسلكدە تواتر واردر. تواتردە بطلان یوقدر.

ماضی صیغەسیلە اَنْعَمْتَ نڭ ذكری، تكرار نعمتی طلب ایتمەیە بر وسیلە اولدیغنە و اللّٰهە راجع اولان ضمیری دە، بر یاردیمجی و بر شفاعتجی وظیفەسنی كوردیگنە اشارتدر. یعنی، ای ربّم! مادامكە انعام سنڭ فعلڭدر. و اوّلجە دە انعامی یاپمشسڭ. استحقاقم اولمدیغی حالدە ایستەدیگم انعامی تكرارلامق، سنڭ شانڭدندر.

22

عَلَیْهِمْ دەكی عَلٰی انبیایە یوكلتیلن رسالت و تكلیف یوكنڭ پك آغیر اولدیغنە.. و صحرالری فائدەلندیرمك ایچون یاغمور، قار و فیرطینەلرڭ شدائدینە معروض قالان یوكسك طاغلر كبی، پیغمبرلرڭ دە امتلرینی فیضلندیرمك ایچون رسالت زحمتلرینە معروض قالدقلرینە اشارتدر.

[اخطار] باشقە بر سورەدە ذكر ایدیلن فَاُولٰٓئِكَ مَعَ الَّذٖینَ اَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیّٖنَ وَالصِّدّٖیقٖینَ وَالشُّهَدَٓاءِ وَالصَّالِحٖینَ اولان آیت كریمە، بورادەكی اَلَّذٖینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ آیت جلیلەسنی بیان ایدر. ذاتًا قرآنڭ بر قسمی، بر قسمنی تفسیر ایدر.

(سؤٓال؟) پیغمبرلرڭ مسلكلری بربرینە اویمدیغی كبی، عبادتلری دە بربرینە مخالفدر. بونڭ اسبابی نەدر؟

(الجواب ) اعتقاد و عملدە، اصول و احكامِ اساسیەدە پیغمبرلرڭ هپسی دائمدرلر، ثابتدرلر، متّحددرلر. اختلاف و تفاوتلری آنجق فروعاتدەدر. ذاتًا زمانلرڭ تبدّلیلە فروعاتڭ دە تبدّل و تغیّری طبیعی بر شیدر.

اوت، مواسم اربعەدە تداوی و تلبّس كبی چوق شیلر تبدّلە اوغرار. مثلا، قیشین كیییلن قالین البسە، یازین تبدّلە اوغرار. ویا قیشین كوزل تأثیری اولان بر علاجڭ یازین فنا تأثیری اولور، قوللانیلماز. كذلك، قلب و روحلرڭ غداسی اولان احكام دینیەنڭ فروعاتی دە، عمر بشرڭ دورەلری اعتباریلە تبدّلە اوغرار.

غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ خوف و فرار مقامی اولان شو صفتڭ ماقبلندەكی مقاملر ایلە مناسباتی ایسە، بو مقامڭ حیرت و دهشت نظریلە جلال و جمال ایلە متّصف اولان مقام ربوبیتە باقدیرمسی.. و التجا و دخالت نظریلە نَعْبُدُ دەكی مقام عبودیتە باقدیرمسی.. و عجز نظریلە نَسْتَعٖینُ دەكی توكّل مقامنە باقدیرمسی.. و تسلّی نظریلە رفیق دائمی اولان مقام رجایە باقدیرمسیدر. چونكە قورقونچ بر شیئی كورن آدم، قورقو و حیرت ایچندە قالیر. صوڭرە فرار ایتمەیە میل ایدر. عاجز اولدیغی تقدیردە توكّل ایدر، صوڭرە تسلّی یوللرینی آرار.

Risale-i Nur'u uygulamada okuyunDaha iyi okuma deneyimi, kaldığınız yerden.
Uygulamada Aç