İŞÂRÂTÜ'L-İ'CÂZ

26

[سورۀ بقرە]

[سؤٓال؟] ایجاز ایلە اعجاز صفتلرینی حاوی قرآن عظیم الشّاندە بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ٭ فَبِاَیِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٭ وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبٖینَ كبی پك چوق آیتلر تكرّر ایتمكدەدر. حالبوكە بو تكرارلر، بلاغتە منافیدر. اوصانچ ویرییور.

[الجواب] ای آرقداش! هر پارلایان شی، یاقیجی آتش دگلدر. اوت، تكرار و تكرّر بعضًا اوصانچ ویرییور. فقط عمومی دگلدر. هر یرە، هر كلامە و هر كتابە شامل دگلدر. اوصانچ ویریجی عدّ ایدیلن پك چوق ظاهری تكرارلر، بلاغتجە استحسان و تقدیر ایدیلمكدەدر.

اوت، انسانڭ ییدیگی ییمكلرڭ بریسی غدا، دیگری تَفَكُّهْ و میوە اولمق اوزرە ایكی قسمدر. برنجی قسم، تكرّر ایتدكجە ممنونیت ویرر، قوّت ویرر. قات قات تشكّرلرە سبب اولور. ایكنجی قسمڭ تكررندە اوصانچ، تجددندە لذّت واردر.

كذلك، كلاملر دە ایكی قسمدر. بر قسمی روحلرە قُوتْ، فكرلرە قوّت ویریجی حقیقتلردركە، تكرّر ایتدكجە، كونشڭ ضیاسی كبی، روحلرە، فكرلرە حیات ویرر. میوە قبیلندن اشتهایی آچان قسمدە، تكرّر مقبول دگلدر، استحسان ایدیلمز. بوڭا بناءً قرآن، هیئت مجموعەسیلە قلبلرە قُوتْ و قوّت اولوب، تكراری اوصانچ دگل، حلاوت و لذّت ویردیگی كبی.. قرآنڭ آیتلرندە دە اویلە بر قسم واردركە، او قوّتڭ روحی حكمندە اولوب تكرّر ایتدكجە داها زیادە پارلار. حق و حقیقت نورلرینی صاچار. (هُوَ الْمِسْكُ مَا كَرَّرْتَهُ یَتَضَوَّعُ)

[ازجملە] 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ كبی آیتلردە بولونان عقدۀ حیاتیە و نورانی اساسلر، تكرّر ایتدكجە اشتهالری آچار. مسك كبی، قاریشدیریلدقجە قوقار. دیمك تكرّر ظن ایدیلن، حقیقتدە تكرّر دگلدر. آنجق وَاُتُوا بِهٖ مُتَشَابِهًا قبیلندن، او آیری آیری حكمتلری، نكتەلری، غایەلری افادە ایدن تكرارلی كلاملر، یالڭز عبارەجە، لفظجە بربرینە بڭزەدكلری ایچون تكرار ظن ایدیلیر. حتّی قصّۀ موسی، چوق مزیتلری و حكمتلری مشتملدر. هر مقامدە او مقامە مناسب بر وجهلە ذكر ایدیلمسی، عین بلاغتدر.

27

اوت، قرآن عظیم الشّان، او قصّۀ مشهورەیی كوموش ایكن، ید بیضاسنە آلارق آلتون شكلنە افراغیلە، اویلە بر نقش بلاغتە مظهر ایتمشدركە، بتون اهل بلاغت، اونڭ بلاغتنە حیران اولمشلر، سجدەیە وارمشلردر.

و كذا تیمّن، تبرّك و استعانە كبی چوق وجهلری حاوی اولان.. و توحید و تنزیه و ثنا، جلال و جمال و احسان كبی چوق مقاملری تضمّن ایدن.. و توحید و نبوّت، حشر و عدالت كبی مقاصد اربعەیە اشارت ایدن بسملە، ذكر ایدیلن یرلرڭ هر بریسندە بو وجهلردن، بو مقاملردن بری اعتباریلە ذكر ایدیلمش و ایدیلمكدەدر. مع هذا، هانكی سورەدە تكرّر وارسە، او سورەنڭ روحیلە مناسب اولان بر وجه بالذّات قصد ایدیلمكلە، اوتەكی وجهلرڭ استطرادی و تبعی ذكرلری، بلاغتە منافی دگلدر.

الٓمٓ سورەلرڭ باشلرندە بولونان حروف مقطّعەیە عائد ایضاحاتی (درت مبحثدە) ذكر ایدەجگز.

(برنجی مبحث: )〚 الٓمٓ ایلە، سورەلرڭ اوّللرندە بولونان حروف مقطّعەدن تنفّس ایدن اعجاز حقّندەدر. اعجاز، اینجی كبی اینجەجك لطائف بلاغتڭ پاریلتیلرینڭ امتزاج و اجتماعندن تجلّی ایدن بر نوردر. بو مبحثدە، بو نوری برقاچ لطائف ضمنندە ایضاح ایتمكلە پارلاتاجغز. فقط هر بر لطیفە اینجە و ضیاسی آز ایسە دە، لطائفڭ هیئت مجموعەسندن حاصل اولان تام بر ضیا ایلە فجر صادق چیقاجقدر.

(١) هجا حرفلرینڭ عددی (الف ساكنە خارج قالمق شرطیلە) یگرمی سكز حرفدر. قرآن عظیم الشّان، سورەلرڭ باشندە بو حرفلرڭ یاریسنی ذكر ایتمش، یاریسنی دە ترك ایتمشدر.

(٢) قرآنڭ آلمش اولدیغی نصف، ترك ایتدیگی نصفدن داها زیادە كثیر الاستعمالدر.

(٣) قرآن، سورەلرڭ باشندە ذكر ایتدیگی قسم ایچندە لسان اوزرینە داها سهولتلی اولان (الف، لام ) ی چوق تكرار ایتمشدر.

(٤) قرآن، آلدیغی حرفلری، هجا حرفلرینڭ عددنجە سورەلرە توزیع ایتمشدر.

28

(٥) هجا حرفلرینڭ مَهْمُوسَە، مَجهورە، شَدٖیدَە، رَخْوَە، مُسْتَعْلِیَە، مُنْخَفِضَە، مُنْطَبِقَە، مُنْفَتِحَە كبی چفتلی جنسلرینڭ هر بریسندن یینە نصف آلمشدر.

(٦) چفتی، یعنی أشی اولمایان، (اَوْتار) قسمندە، ثقیلدن آزی، خفیفدن چوغی آلمشدر. قَلْقَلَە، ذَلَّاقَە كبی.

(٧) قرآن عظیم الشّانڭ، سورەلرڭ باشندەكی حروف مقطعەنڭ ذكر ایدیلن منوال اوزرینە تنصیفلری حقّندە اختیار ایتدیگی طریق، (بش یوز درت) احتمالدن انتخاب ایدیلمشدر. و انتخاب ایدیلن شو طریقدن باشقە هیچ بر احتمال ایلە مذكور تنصیف ممكن دگلدر. چونكە تقسیملر، پك چوق بربرینە كیرمش و چوق متفاوتدر. بو كبی اعجاز لمعەلرندن حصّە آلامایان، ذوقنە لوم و عتاب ایتسین.

[ایكنجی مبحث] بو مبحثدە دە برقاچ لطائف واردر.

(١)〚 الٓمٓ ایلە امثالندە كوزە چارپان غرابت، بو حرفلرڭ پك غریب و عجیب بر شیئڭ مقدَّمەسی و كشف قوللری اولدقلرینە اشارتدر.

(٢) بو سورەلرڭ باشلرندەكی تقطیع حروف ایلە اسملری هجەلەمك، مسمّانڭ مأخذینە و نەدن نشئت ایتدیگنە اشارتدر.

(٣) بو حرفلرڭ تقطیعی، مسمّانڭ واحد اعتباری اولوب، تركیب مزجی اولمادیغنە اشارتدر.

(٤) بو حرفلرڭ تقطیع ایلە تعدادی، صنعتڭ مادّە و مأخذینی مخاطبە كوسترمكلە، معارضەیە طالب اولانلرە قارشو میدان اوقویارق، "ایشتە اعجاز صنعتی، شو كوردیگڭز حرفلرڭ نظم و نقشلرندن یاپدم. بویوریڭز میدانە" دییە، اونلرڭ تحقیرانە تبكیتلرینە (تكدیرلرینە) اشارتدر.

(٥) معنادن صویولمش شو هجا حرفلرینڭ ذكری، معارضلری حجّتسز بیراقمەیە اشارتدر.

اوت، قرآن معجز البیان شو معناسز حرفلرڭ لسان حالیلە اعلان ایدییوركە: "بن سزدن بلیغ معنالری، حكملری، حقیقتلری افادە ایدن یوكسك خطبەلری و نطقلری ایستەمییورم.

29

یالڭز شو تعداد ایتدیگم حرفلردن بر نظیرە یاپیڭز. ولو افترا و حكایەلردن عبارت بیلە اولورسە اولسون. "

(٦) حرفلری تعداد ایلە هجەلەمك، یڭی قرائتە و كتابتە باشلایان مبتدیلرە مخصوصدر. بوندن آڭلاشیلییوركە، قرآن، امّی بر قومە و مبتدی بر محیطە معلّملك یاپییور.

(٧) (ا-ل-د) كبی حرفلری، مثلا (الف، لام، دال) كبی اسملریلە تعبیر و ذكر ایتمك، اهل قرائت و ارباب كتابتڭ اتّخاذ ایتدكلری بر اصولدر. بوندن آڭلاشیلییوركە، هم سویلەین، هم دیڭلەین امّی اولدقلرینە نظرًا، بو تعبیرلر سویلەیندن طوغمایور. و اونڭ مالی دگلدر. آنجق باشقە بر یردن اوڭا كلییور.

ای آرقداش! بو لطائفڭ اینجە ایپلرندن طوقونان یوكسك نقش بلاغتی كورەمەین آدم، بلاغت اهلندن دگلدر. ارباب بلاغتە مراجعت ایتسین.

[اوچنجی مبحث]〚 الٓمٓ اعجازڭ اساسلرندن، ایجازڭ اڭ یوكسك و اڭ اینجە درجەسنە بر مثالدر. بوندە دە برقاچ لطائف واردر.

(١)〚 الٓمٓ اوچ حرفیلە اوچ حكمە اشارتدر. شویلەكە: (الف) (هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ الْاَزَلِیُّ) حكمنە و قضیەسنە.. (لام) (نَزَلَ بِهٖ جِبْرٖیلُ) حكمنە و قضیەسنە.. (میم) (عَلٰی مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ) حكمنە و قضیەسنە رمزًا و ایماءً اشارتدر.

اوت، ناصلكە قرآنڭ حكملری اوزون بر سورەدە، اوزون بر سورە قیصە بر سورەدە، قیصە بر سورە بر آیتدە، بر آیت بر جملەدە، بر جملە بر كلمەدە، او كلمە دە (سین، لام، میم) كبی حروف مقطعەدە ارتسام ایدر، كورونور. كذلك،〚 الٓمٓ ڭ هر بر حرفندە مذكور حكملردن بری تمثّل ایتمش كورونویور.

(٢) سورەلرڭ باشلرندەكی حروف مقطّعە، الٰهی بر شیفرەدر. بشر فكری اوڭا یتیشەمییور. آناختاری آنجق حضرت محمّد علیە الصّلاة والسّلامدەدر.

30

(٣) شیفرە واری شو حروف مقطعەنڭ ذكری، حضرت محمّد علیە الصّلاة والسّلامڭ فوق العادە بر ذكایە مالك اولدیغنە اشارتدركە، محمّد علیە الصّلاة والسّلام رمزلری، ایمالری و اڭ كیزلی شیلری صریح كبی تلقّی ایدر، آڭلار.

(٤) شو حرفلرڭ تقطیعی، حرف و لفظلرڭ حاوی اولدقلری قیمت، یالڭز افادە ایتدكلری معنالرە كورە دگلدر. علم اسرار الحروفدە بیان ایدیلدیگی كبی، عدد و صاییلر مثللو حرفلرڭ آراسندە فطری مناسبتلرڭ بولوندیغنە اشارتدر. [حاشیە]

(٥)〚 الٓمٓ تقطیعیلە، بتون حرفلرڭ اساس مخرجلری اولان (حَلْقْ، وَسَطْ، شَفَهْ)مخرجلرینە اشارتدر. و ذهنلرڭ نظر دقّتنی شو مخرجلرە چویرییوركە، ذهنلر كرك بو اوچ مخرجدە، كرك بونلرە باغلی كوچك كوچك مخرجلردە لفظلرڭ و حرفلرڭ ناصل وجودە كلدكلرینی حیرت و عبرتلە مطالعە ایتسینلر.

ای ذهننی بلاغتڭ بویەسیلە بویایان آرقداش! بو لطائفی صیقاجق اولورسەڭ (هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ) ایچندن چیقاجقدر.

[دردنجی مبحث]〚 الٓمٓ امثالیلە برابر، تركیب شكلندن تقطیع صورتندە ذكرلری، بو شكلڭ مستقل اولوب هیچ بر امامە تابع اولمادیغنە و هیچ كیمسەیی تقلید ایتمش اولمادیغنە و اسلوبلری عجیب، چشیدلری غریب، یڭی ساحۀ وجودە كلن بر بدیعە اولدیغنە اشارتدر. بو مبحثدە دە برقاچ لطائف واردر.

(١) خطیبلرڭ و بلیغلرڭ عادتندندركە، مسلكلرندە دائما بر مثالە تابع اولورلر. و بر اورنك اوزرینە نقش طوقویورلر. و ایشلنمش بر یولدە یورویورلر. حالبوكە بو حرفلردن آڭلاشیلدیغنە نظرًا، قرآن هیچ بر مثالە تابع اولمامشدر. و هیچ بر نقش بلاغت ئورنگی اوزرینە نقش یاپمامشدر. و باشدن باشە ایشلنمەمش بر یولدە یورومشدر.

(٢) قرآن، باشدن آشاغی یە قدر، نازل اولدیغی هیئت اوزرینە باقیدر. بو قدر قرآنی تقلید ایتمەیە مشتاق اولان دوستلرە و متهاجم دوشمانلرە رغمًا، شیمدی یە قدر قرآنڭ نە تقلیدی یاپیلمش

31

و نە دە بر مثالی كوستریلمشدر.

اوت، قرآن میلیونلرجە عربی كتابلرلە مقایسە ایدیلیرسە، قرآنڭ بڭزری بولوناماز. او حالدە قرآن، یا هپسنڭ آلتندەدر. بو ایسە محالدر. اویلە ایسە هپسنڭ فوقندەدر. اویلە ایسە اللّٰهڭ كلامیدر.

(٣) بشرڭ صنعتی اولان بر شی، بدایتدە چركین و غیر منتظم اولور. صوڭرە یاواش یاواش انتظامە صوقولور. قرآن ایسە، ایلك ظهورندە كوستردیگی حلاوتنی، كوزللگنی، كنچلگنی شیمدی دە اویلەجە محافظە ایتمكدەدر.

ای بلاغت لطافتنڭ قوقوسنی قوقلایان آرقداش! ذهنڭی شو مباحث اربعەیە كوندركە، بال آریسی (اَشْهَدُ اَنَّ هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ) بالنی چیقارسین.

ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَیْبَ فٖیهِ هُدًی لِلْمُتَّقٖینَ

آرقداش! كلاملرڭ حسننی آرتیران و كوزللگنی فضلەجە پارلاتان بلاغتڭ اساسلرندن بری دە شودركە: بر حوضی طولدیرمق ایچون اطرافندن سوزولەرك حوضە آقان صولر كبی، بلیغ كلاملردە دە ذكر ایدیلن كلمەلرڭ، قیدلرڭ، هیئتلرڭ تمامًا او كلامڭ تعقیب ایتدیگی اساس مقصدە ناظر اولمقلە، اونڭ تقویەسنە خدمت ایتمەلری بلاغت مذهبندە لازمدر.

[برنجی مثال]〚 وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ اولان آیت كریمە نظر دقّتە آلینیرسە كورولوركە، بو كلامدەكی مقصد و اساس، پك آز بر عذاب ایلە فضلە قورقوتمقدر. و بو كلامدە اولان مذكور كلمەلر و قیدلر، تمامًا او مقصدی تقویە ایچون چالیشییورلر.

ازجملە، شك و احتمالی افادە ایدن اِنْ شرطیە اولوب، عذابڭ آزلغنە و اهمّیتسزلگنە اشارتدر.

و كذا نَفْحَةٌ صیغەسیلە و تنوینیلە عذابڭ اهمیتسزلگنی ایمادر.

و كذا مَسَّ كلمەسی، عذابڭ شدید اولمادیغنە اشارتدر.

و كذا تبعیضی افادە ایدن مِنْ و شدّتی كوسترن (نكال) كلمەسنە بدل، خفّتی ایما ایدن عَذَابِ كلمەسی و رَبِّ كلمەسندن ایما ایدیلن شفقت، هپسی دە عذابڭ قلّت و اهمّیتسزلگنە اشارت ایتمكلە، شو شعری، لسان حاللریلە تمثّل ایدییورلر:

32

(عِبَارَاتُنَا شَتّٰی وَحُسْنُكَ وَاحِدٌ وَكُلٌّ اِلٰی ذَاكَ الْجَمَالِ یُشٖیرُ) یعنی (عبارەلریمز آیری آیری ایسە دە، حسنڭ بردر. هپسی دە او حسنە اشارت ایدییورلر.)

[ایكنجی مثال]〚 الٓمٓ ٭ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَیْبَ فٖیهِ هُدًی لِلْمُتَّقٖینَ اولان آیت كریمەدر. بو آیتدە مقصد اساس، قرآنڭ یوكسكلگنی كوسترمكدر. و بو مقصدی تقویە ایدن الٓمٓ〛〚 ذٰلِكَ〛〚 اَلْكِتَابُ〛〚 لَا رَیْبَ فٖیهِ قیدلریدر. اوت، بو قیدلر، استناد ایتدكلری پك اینجە و كیزلی دلیللرینە اشارت ایتمكلە برابر، او مقصدڭ تقویەسنە قوشویورلر.

ازجملە الٓمٓ قسم اولدیغی جهتلە، قرآنڭ عظمتنە.. و آلتندە مستتر كیزلی او مذكور لطائف جهتیلە دە دعوانڭ اثباتنە اشارت ایدر.

و كذا ذٰلِكَ ذات ایلە صفتی كوسترن بر اشارت اولدیغی اعتباریلە هم قرآنڭ عظمتنە، هم عظمتی اثبات ایدن صفات كمالیەیە اشارت ایدر.

و كذا ذٰلِكَ اشارت حسّیەیە مخصوص ایكن اشارت عقلیەدە قوللانیلمەسی، تعظیم و اهمّیتی افادە ایتدیگی كبی، معقول اولان قرآنی محسوس صورتندە كوسترمسی، قرآنی اذهان و انظارڭ نظر دقّتنە عرض ایتمكلە، تستّری ایجاب ایدن (حیلە، ضعفیت و سائر چركین) شیلردن منزّه اولدیغنی اظهار و اعتراف ایتدیرمكدر.

و كذا ذٰلِكَ نڭ (ل) واسطەسیلە افادە ایتدیگی بعد، قرآنڭ كمالنە دلالت ایدن علوُّ رتبەسنە اشارتدر.

و كذا اَلْكِتَابُ دەكی (ال) حصر عرفی یی افادە ایتدیگندن، قرآنڭ عظمتنە و باشقە كتابلرڭ محاسننی جمع ایتمكلە اونلرڭ فوقندە اولدیغنە اشارتدر.

و كذا كِتَابُ تعبیری، اهل قرائت و كتابتدن اولمایان بر امّینڭ محصولی اولمادیغنە اشارتدر.

و كذا لَا رَیْبَ فٖیهِ ضمیرینڭ هر ایكی احتمالنە بناءً قرآنڭ كمالنی اثبات ویا تأكید ایدر.

و كذا استغراقی افادە ایدن لَا قرآنڭ هر كوشەسندە رَكْز و هر یرندە ذكر ایدیلن دلیللر، برهانلر هجومە كلن شك و شبهەلری دفع ایلە، قرآنڭ او كبی لكەلردن منزّه اولدیغنی اعلان ایدر. و لسان حالیلە شو شعری اوقوتور:

(وَكَمْ مِنْ عَٓائِبٍ قَوْلاً صَحٖیحًا وَاٰفَتُهُ مِنَ الْفَهْمِ السَّقٖیمِ) یعنی، "قرآندە تعییب ایدیلەجك هیچ بر نقطە یوقدر. قرآن كبی صحیح قَوِللری تعییب ایتمك، آنجق فهملرڭ سقامتندن ایلری كلییور."

33

و كذا ظرفیّتی افادە ایدن (فی) تعبیری، قرآنڭ سطحنە و ظاهرینە قونان شك و شبهە وارسە، ایچریسندەكی حقائق ایلە دفع ایدیلەبیلەجگنە اشارتدر.

آرقداش! تحلیل واسطەسیلە تركیبڭ قیمتنی و كلّ ایلە جزؤلر آراسندەكی فرقی ادراك ایدەبیلدی ایسەڭ، بو مثاللردەكی قیود و هیئٓاتە دقّت ایت. و او كلمەلردن نبعان ایدن زلال بلاغتی و كوثر فصاحتی طوینجەیە قدر ایچ. الحمد للّٰه دی.

[سؤٓال؟]〚 الٓمٓ٭ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَیْبَ فٖیهِ هُدًی لِلْمُتَّقٖینَ آیت كریمەسنڭ جملەلری، عطف ایلە بربریلە باغلانمامش اولدیغی نەیە بناءًدر؟

[الجواب ] او جملەلر آراسندەكی شدّت اتصالدن و باغلیلق و صاریلمقدن بر آیریلق یوقدركە، بربریلە باغلامغە لزوم اولسون. زیرا او جملەلرڭ هر بریسی آرقداشلرینە هم بابادر، هم اوغول. یعنی هم دلیلدر، هم نتیجەدر.

اوت،〚 الٓمٓ لسان حالیلە هم معارضەیە میدان اوقور، هم معجز اولدیغنی اعلان ایدر.

ذٰلِكَ الْكِتَابُ هم بتون كتابلرە فائق اولدیغنی تصریح ایدر، هم مستثنا و ممتاز اولدیغنی اظهار ایدر.

لَا رَیْبَ فٖیهِ هم قرآنڭ شك و شبهە یری اولمدیغنی تصریح ایدر، هم مستثنا و ممتاز اولدیغنی اظهار ایدر.

هُدًی لِلْمُتَّقٖینَ هم طریق مستقیمی ارائە ایتمكلە موظّف اولدیغنی كوستریر، هم مجسّم بر نور هدایت اولدیغنی اعلان ایدر.

ایشتە بو جملەلردن هر بریسنڭ افادە ایتدیگی برنجی معناسیلە آرقداشلرینە دلیل اولدیغی كبی، ایكنجی معناسیلە دە اونلرە نتیجەدر.

صوڭرە بو آیتڭ شو جملەلری آراسندە اعجازە منبع، بلاغتە مدار اولان اون ایكی مناسبت و علاقە و باغلیلق واردر. بونلردن مثال اولارق (اوچ دانە) یی ذكر، اوتەكیلری دە سڭا حوالە ایدرم.

(١)〚 الٓمٓ بتون معارضلری معارضەیە دعوت ایدر. اویلە ایسە اڭ یوكسك بر كتابدر. اویلە ایسە بر یقین صدفیدر. زیرا كتابڭ كمالی یقین ایلەدر. اویلە ایسە نوع بشر ایچون مجسّم بر هدایتدر.

(٢)〚 ذٰلِكَ الْكِتَابُ یعنی امثالنە تفوّق ایتمشدر. اویلە ایسە مستثنادر. چونكە شك و شبهە یری دگلدر. چونكە متّقیلرە طوغری یولی كوستریر. اویلە ایسە معجزدر.

(٣)〚 هُدًی لِلْمُتَّقٖینَ یعنی طریق مستقیمە ارشاد ایدر. اویلە ایسە یقینیاتدندر. اویلە ایسە ممتازدر. اویلە ایسە معجزدر.

34

ای آرقداش! شو هُدًی لِلْمُتَّقٖینَ جملەسندەكی نور بلاغت و حسن كلام (درت نقطە) دن تظاهر ایتمشدر.

(١) بو جملەدە مبتدا محذوفدر. بو حذف، جملەیی تشكیل ایدن مبتدا ایلە خبر آراسندەكی اتّحاد، اویلە بر درجەیە وارمشكە، صانكە مبتدا حذف اولمایوب خبرڭ ایچریسنە كیرمش. خارجًا ایكیسی متّحد اولدقلری كبی، ذهنًا دە متّحد اولدقلرینە اشارتدر.

(٢) (هَادٖی) یرندە هُدًی〛، یعنی اسم فاعل موقعندە مصدرڭ قوللانیلمەسی، تجسّم ایدن نور هدایتدن جوهر قرآنڭ حصولە كلدیگنە اشارتدر.

(٣)〚 هُدًی دەكی تنوینِ تنكیردن آڭلاشیلییوركە، هدایت قرآن اویلە اینجە بر درجەیە وارمشدركە، حقیقتی ادراك ایدیلەمز. و اویلە كنیش بر ساحەیی اشغال ایتمشدركە، احاطەسی علمًا قابل دگلدر. چونكە معرفەنڭ ضدّی اولان (نكرە یا شدت خفادن اولور. ویا كثرت ظهوردن نشئت ایدر. بوڭا بناءًدركە، (تنكیر) بعضًا تحقیری، بعضًا دە تعظیمی افادە ایدر دینیلمشدر.

(٤) متعدّد كلمەلرە بدل، اسم فاعل صیغەسیلە اختیار ایدیلن مُتَّقٖینَ كلمەسی ایلە یاپیلان ایجاز، هدایتڭ ثمرەسنە و تأثیرینە اشارت اولدیغی كبی، هدایتڭ وجودینە دە بر دلیل انّیدر.

[سؤٓال؟] غایت محدود، آز برقاچ نقطەدن بشرڭ طاقتندن خارج دینیلن اعجازڭ طوغمەسی احتمالی وارمیدر؟

[الجواب] مادّی و معنوی هر شیدە یاردیمڭ و اجتماعڭ بیوك قوّت و تأثیری واردر. اوت، انعكاس سرّیلە اوچ شیئڭ حسنی اجتماع ایدرسە، بش اولور. بش اجتماع ایدرسە، اون اولور. اون اجتماع ایدرسە، قرق اولور. چونكە هر شیدە بر نوع انعكاس و بر نوع تمثّل واردر.

ناصلكە، بربرینە مقابل طوتولان ایكی آیینەدە چوق آیینەلر كورونویور. كذلك، ایكی اوچ نكتە ویا ایكی اوچ حسن اجتماع ایتدكلری زمان پك چوق نكتەلر، پك چوق حسنلر تولّد ایدر. بو سرّە بناءًدركە، هر حسن صاحبنڭ و هر بر صاحب كمالڭ امثالیلە اجتماع ایتمەیە فطری بر میلی واردركە، اجتماعلری زمانندە، حسنلری، كماللری بر ایكن ایكی اولور. حتّی بر طاش طاشلغیلە برابر، قبّەلی بنالردە اوستەنڭ

35

ألندن چیقار چیقماز، باشنی اگر، آرقداشیلە برلشمگە میل ایدركە، سقوط تهلكەسندن قورتولسونلر.

مع الاسف! انسانلر تعاون سرّینی ادراك ایدەمەمشلر. هیچ اولمازسە طاشلر آراسندەكی یاردیم وضعیتندن درس آلسینلر.

[سؤٓال؟] بلاغت و هدایتدن مقصد، حقیقتی واضح بر شكلدە كوستروب فكرلری و ذهنلری اختلافلردن قورتارمق ایكن، مفسّرلرڭ بو كبی آیتلردە یاپدقلری اختلافات و كوستردكلری احتماللر، هم بیان ایتدكلری آیری آیری، بربرینە اویمایان وجهلر آلتندە حق و حقیقت نە صورتلە كورولەبیلیر؟

[الجواب] معلومدركە، قرآن عظیم الشّان یالڭز بر عصرە دگل، بتون عصرلرە نازل اولمشدر. هم بر طبقە انسانلرە مخصوص دگل، بتون طبقات بشرە شمولی واردر. هم بر صنف انسانلرە عائد دگل، بتون بشرڭ صنفلرینە راجعدر. بناءً علیه، هركس، هر طبقە، هر زمان، فهمنە، استعدادینە كورە قرآنڭ حقائقندن حصّە آلابیلیر و حصّەداردر. حالبوكە نوع بشر درجە اعتباریلە مختلف و ذوق جهتیلە متفاوت و كذا میل، استحسان، لذّت، طبیعت اعتباریلە بربرینە اویمایور. مثلا بر طائفەنڭ استحسان ایتدیگی بر شی، اوتەكی طائفەنڭ ذوقنە مخالفدر. بر قومڭ میل ایتدیگی بر شیدن اوتەكی قوم نفرت ایدییور. بو سرّە بناءًدركە، قرآن كریم كناهلرڭ جزاسی ویا خیرلرڭ مكافاتی حقّندە ذكر ایتدیگی آیتلردە تخصیصات یاپمامش. عام بر شكلدە بیراقمشدركە، هركس ذوقنە كورە فهم ایتسین.

[خلاصە] قرآن معجز البیان، آیتلرینی، جملەلرینی اویلە بر شكلدە نظم ایتمش و وضع ایتمشدركە، هر جهتدن احتمال یوللری بولونسون. مختلف فهملر و استعدادلر، ذوقلرینە كورە حصّەلرینی آلابیلسینلر. بناءً علیه علوم عربیەنڭ قاعدەلرینە موافق و بلاغتڭ پرنسیپلرینە اویغون و علم اصولە مطابق اولمق شرطیلە، بربرینە مخالف اولان مفسّرلرڭ بیاناتی و احتماللری، زمانلرە، طبقەلرە و فهملرە كورە مراددر و جائزدر دییە حكم ایدیلەبیلیر. بو نكتەدن آڭلاشیلدیكە، قرآنڭ اعجاز وجهلرندن بری اودركە، قرآنڭ نظمی اویلە بر اسلوبدەدر، بتون عصرلرە، طبقەلرە انطباق ایدەبیلیر.

36

اَلَّذٖینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ بو جملەنڭ اوّلكی جملە ایلە نظمنی ایجاب ایتدیرن مناسبت وجهلری ایسە:

بو جملە مؤمنلری مدح ایدر، اوّلكی جملە دە قرآنی مدح ایدر. شو هر ایكی مدح آراسندە بر اِنْصِبَابْ واردركە، او اونی ایستر، او اونی ایستر. چونكە ایكنجی مدح، برنجی مدحڭ نتیجەسیدر. و برنجی مدحە بر برهان انّٖیدر. و هدایتڭ ثمرەسی و شاهدیدر. و عین زماندە هدایتە بر یاردیمجی وظیفەسی كورویور. چونكە مؤمنلری مدح ایتمكدە، ایمانە كلمك ایچون بر تشویق واردر. تشویق ایسە بر نوع هدایتدر.

اَلَّذٖینَ ایلە مُتَّقٖینَ آراسندەكی مناسبتە كلنجە: بونلرڭ بری تخلیە، دیگری تحلیە در. تخلیە تطهیر ایتمك و تمیزلەمكدر. تحلیە ایسە، تزیین ایتمك و سوسلندیرمك معناسنەدر. بونلر بربریلە آرقداش اولوب، بورادە اولدیغی كبی دائما بربرینی تعقیب ایدییورلر. اونڭ ایچون قلب تقوا ایلە سیّئٓاتدن تمیزلنیر تمیزلنمز، همن اونڭ آردندە ایمان ایلە تزیین ایدیلمش و سوسلندیریلمشدر.

قرآن كریم، تخلّئ سیئٓاتی اوچ مرتبەسیلە ذكر ایتمشدر. برنجیسی، شركی ترك.. ایكنجیسی، معاصی یی ترك.. اوچنجیسی، ماسواء اللّٰهی ترك ایتمكدر. تحلیە ایسە حسنات ایلە اولور. حسنات دە، یا قلب ایلە اولور ویا قالب و بدن ایلە اولور ویاخود مال ایلە اولور. اعمال قلبیەنڭ شمسی، ایماندر. اعمال بدنیەنڭ فهرستەسی، نمازدر. اعمال مالیەنڭ قطبی، زكاتدر.

[سؤٓال؟] 〚 اَلَّذٖینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ حال اقتضاسنە كورە ایجاز ایسە دە، عین معنایی افادە ایدن (اَلْمُؤْمِنُونَ) كلمەسنە نظرًا اطنابدر. اوت، (ال) حرفی اَلَّذٖینَ ایلە.. (مُؤْمِنُونَ) كلمەسی یُؤْمِنُونَ فعلیلە تبدیل ایدیلمشدر. بو اطنابڭ ایجازە ترجیح سببی نەدر؟

[الجواب]〚 اَلَّذٖینَ اسمای مبهمەدن اولدیغندن، اونی تعیین و تمییز ایدن یالڭز صلەسیدر. دیمك بتون قیمت، صلەسنە عائددر. باشقە صفتلرندە هیچ قیمت یوقدر. بو ایسە، بورادە صلەسی اولان ایمانە بیوك بر عظمت ویرمكلە، انسانلری ایمان ایتمەیە تشویق ایدر.

37

امّا (مُؤْمِنُونَ) كلمەسنە بدل، فعل صیغەسیلە یُؤْمِنُونَ نڭ ترجیحی، ایمان فعلنی خیال نظرینە كوستروب كیفیتڭ تصویر ایدیلمەسنە، داخلی و خارجی دلیللرڭ تجلّیسیلە ایمانڭ استمرار و دوام ایلە تجدّد ایتمەسنە اشارتدر. اوت، دلائلڭ ظهوری نسبتندە ایمان زیادەلشیر، تجدّد ایدر.

بِالْغَیْبِ یعنی نفاقسز، اخلاص قلب ایلە ایمان ایدییورلر. ویا ایمان ایدیلن شیلر غائب اولمقلە برابر ایمان ایدییورلر. ویاخود غائبە ویا عالم غیبە ایمان ایدییورلر.

ایمان، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ تبلیغ ایتدیگی ضروریّات دینیّەیی تفصیلاً.. و ضروریاتڭ غیریسنی اجمالًا تصدیق ایتمكدن حاصل اولان بر نوردر.

[سؤٓال؟] عوام ناسدن حقائق دینیەیی تعبیر ایدن آنجق یوزدە بردر.

[الجواب] تعبیر ایتمەمسی، بیلمەمسنە دلیل اولاماز. اوت، چوق دفعە لسان، انسانڭ تصوّراتندن اینجەلرینی تعبیردن عاجز اولدیغی كبی، قلبندەكی و وجدانندەكی اینجەلر دە انسانڭ عقلنە كورونمز. حتّی بلاغت داهیلرندن سَكَّاكیٖ كبی بر ذات، اِمْرُئُ الْقَیْسْ ویا باشقە بر بدوینڭ ابراز ایتدیگی بلاغت اینجەلرینی قاورامامشدر. مع هذا، ایمانڭ وار اولوب اولمدیغی صورغو ایلە آڭلاشیلیر. مثلا عامی بر آدمە، بتون جهتلری ایلە، اجزاسیلە، قدرتندە و تصرّفندە بولونان صانعڭ یاراتدیغی بو عالمڭ، بر جهتندە صانعی اولوب اولمدیغی حقّندە بر صورغو یاپیلدیغی زمان، "هیچ بر جهتندە دگلدر، اولاماز" دیسە، كافیدر. چونكە نفی جهتنڭ، یعنی صانعڭ هیچ بر جهتدە اولامایاجغنڭ اونڭ وجدانندە ثابت اولدیغنە دلالت ایدر.

ایمان، سعد تفتازانینڭ تفسیرینە كورە، "جناب حقّڭ ایستەدیگی قولنڭ قلبنە، جزؤ اختیارینڭ صرفندن صوڭرە القا ایتدیگی بر نوردر" دینیلمشدر. اویلە ایسە ایمان، شمس ازلیدن وجدان بشرە احسان ایدیلن بر نور و بر شعاعدركە، وجدانڭ ایچ یوزینی تمامیلە ایشیقلاندیرر. و بو سایەدە بتون كائنات ایلە بر انسیّت، بر امنیت پیدا اولور. و هر شیلە كسب معارفە ایدر. و انسانڭ قلبندە اویلە بر قوّۀ معنویە حصولە كلیركە، انسان او قوّت ایلە هر مصیبتە، هر حادثەیە قارشو مقاومت ایدەبیلیر. و اویلە بر وسعت و كنیشلك ویرركە، انسان او وسعتلە كچمش و كلەجك زمانلری یوتابیلیر.

38

و كذا ایمان، شمس ازلیدن احسان ایدیلمش بر نور اولدیغی كبی، سعادت ابدیەدن دە بر پاریلتیدر. و او پاریلتی ایلە وجدانندە بولونان بتون امللرینڭ و استعدادلرینڭ تخوملری، بر شجرۀ طوبا كبی نشو و نمایە باشلار. و بو سایەدە ابد مملكتنە طوغری حركت ایدر، كیدر.

وَیُقٖیمُونَ الصَّلٰوةَ بو جملەنڭ اوّلكی جملە ایلە باغلیلغی و مناسبتی كون كبی آشكاردر. لكن بدنی عبادت و طاعتلردن نمازڭ تخصیصی، نمازڭ بتون حسناتە فهرست و اورنك اولدیغنە اشارتدر. اوت، ناصلكە فاتحە قرآنە، انسان كائناتە فهرستەدر. نماز دە حسناتە فهرستەدر. چونكە نماز.. صوم، حج، زكات و سائر حقیقتلری حاوی اولدیغی كبی.. ادراكلی و ادراكسز مخلوقاتڭ اختیاری و فطری عبادتلرینڭ نمونەلرینە دە شاملدر. مثلا سجدەدە، ركوعدە، قیامدە اولان ملائكەنڭ عبادتلرینی، هم طاش و آغاچ و حیوانلرڭ او عبادتلرە بڭزەین دوروملرینی آڭدیران بر عبادتدر.

[سؤٓال؟]〚 یُقٖیمُونَ نڭ فعل صیغەسیلە ذكرندە نە حكمت واردر؟

[الجواب] روحە حیات ویرن نمازڭ او كنیش حركتنی و عالم اسلامە یاییلمش اولان او انتباە روحانی یی مخاطبە اخطار ایدوب كوسترمكدر. و او كوزل وضعیتی و او منتظم حالتی خیالە كوتوروب تصویر ایتمكلە، سامعلرڭ نمازە میلنی ایقاظ ایدوب آرتیرمقدر.

اوت، طاغینیق بر وضعیتدە بولونان افرادی بیوك بر سوینچلە اجتماعە سوق ایتدیرن سس كبی و معلوم بر آلت كبی، عالمڭ صحراسندە طاغیلمش انسانلری جماعتە دعوت ایدن اذان محمّدینڭؐ او طاتلی سسیلە، عبادتە و جماعتە بر میل و بر شوق حصولە كلیر.

[سؤٓال؟] (یُصَلُّونَ) كلمەسنە بدل، اطنابلی یُقٖیمُونَ الصَّلٰوةَ نڭ ذكرندە نە حكمت واردر؟

[الجواب] نمازدە لازم اولان تعدیل اركان، مداومت، محافظە كبی، اقامەنڭ معنالرینی مراعات ایتمەیە اشارتدر.

آرقداش! نماز، قول ایلە اللّٰه آراسندە یوكسك بر نسبت و علوی بر مناسبت و نزیه بر خدمتدركە، هر روحی جلب و جذب ایتمك، نمازڭ شأنندندر. نمازڭ اركانی، -فتوحات مكّیەنڭ شرح ایتدیگی كبی- اویلە اسراری حاویدركە، هر وجدانڭ محبّتنی جلب ایتمك،

39

كذا نمازڭ شأنندندر. نماز، خالق ذوالجلال طرفندن هر یگرمی درت ساعت ظرفندە تعیین ایدیلن وقتلردە معنوی حضورینە یاپیلان بر دعوتدر. بو دعوتڭ شأنندندركە، هر قلب، كمال شوق و اشتیاقلە بو دعوتە اجابت ایتسین. و معراج واری اولان او یوكسك مناجاتە مظهر اولسون.

نماز، قلبلردە عظمت الٰهیەیی تثبیت و ادامە و عقللری اوڭا توجیه ایتدیرمكلە عدالت الٰهیەنڭ قانوننە اطاعت.. و نظام ربّانی یە امتثال ایتدیرمك ایچون یگانە الٰهی بر وسیلەدر. ذاتًا انسان مدنی اولدیغی جهتلە، شخصی و اجتماعی حیاتنی قورتارمق ایچون او قانون الٰهی یە محتاجدر. او وسیلەیە مراعات ایتمەین ویا تنبللكلە نمازی ترك ایدن ویاخود قیمتنی بیلمەین، نە قدر جاهل، نە درجە خاسر، نە قدر ضررلی اولدیغنی بالآخرە آڭلار، امّا ایش ایشدن كچر.

وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ بو كلامڭ ماقبلیلە نظمنی ایجاب ایتدیرن مناسبت ایسە: نماز [عِمَادُ الدّٖینِ]حدیث شریفی موجبنجە، دینڭ دیرگی و قوامی اولدیغی كبی.. زكات دە اسلامڭ قَنْطَرَەسی، یعنی كوپروسیدر. دیمك بریسی دینی، دیگری آسایشی محافظە ایدن الٰهی ایكی اساسدرلر. بونڭ ایچون بربریلە باغلانمشلردر.

زكات ایلە صدقەنڭ لایق اولدقلری موقعلرینی بولمق ایچون (برقاچ شرط) واردر:

(١) صدقەیی ویرمكدە اسراف اولمامسی.. (٢) باشقەسندن آلوب باشقەسنە ویرمك صورتیلە خلقڭ مالندن اولمایوب، كندی مالندن اولمسی.. (٣) منّتلە انعامڭ بوزولمامسی.. (٤) فقیر اولمق قورقوسیلە صدقەنڭ ترك ایدیلمەمسی.. (٥) صدقەنڭ یالڭز مالە و پارەیە منحصر اولمدیغی بیلینمەسیلە، علم، فكر، قوّت، عمل كبی شیلردە دە محتاج اولانلرە صدقەنڭ ویریلمسی.. (٦) صدقەیی آلان آدم، او صدقەیی سفاهتدە دگل، حاجات ضروریەسندە صرف ایتمسی لازمدر.

قرآن كریم بو شرطلری، بو نكتەلری انسانلرە صدقە اولارق احسان و احساس ایتمك ایچون [یُزَكُّونَ]ویا [یَتَصَدَّقُونَ]ویاخود [یُؤْتُونَ الزَّكٰوةَ]كبی ایجازلی بر افادەیی ترك ایدوب وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ كبی اطنابلی بر جملەیی اختیار ایتمشدر.

Risale-i Nur'u uygulamada okuyunDaha iyi okuma deneyimi, kaldığınız yerden.
Uygulamada Aç