[مناظرات نامندەكی رسالەنڭ بر پارچەسیدر]

[سؤٓال؟] تعدّد زوجات و اسیر و كولە كبی بعض مسائلی، بعض اجنبیلر سررشتە ایدرك، مدنیّت نقطۀ نظرندە شریعتە بعض اوهام و شبهاتی ایراد ایدییورلر.

[جواب] شیمدیلك مجملاً بر قاعدە سویلەیەجگم. تفصیلنی مستقل بر رسالە ایلە بیان ایتمك فكرندەیم. ایشتە اسلامیتڭ احكامی [ایكی قسم] در.

(بریسی) شریعت اوڭا مؤسِّسدر، بو ایسە حسن حقیقی و خیر محضدر.

(ایكنجیسی) شریعت معدِّلدر. یعنی غایت وحشی و غدّار بر صورتدن چیقاروب، اهون الشر و معدَّل و طبیعت بشرە تطبیقی ممكن و تمامًا حسن حقیقی یە كچەبیلمك ایچون زمان و زمیندن آلینمش بر صورتە افراغ ایتمشدر. چونكە بر طبیعت بشردە عمومًا حكم فرما اولان بر امری بردن رفع ایتمك، بر طبیعت بشری بردن قلب ایتمك اقتضا ایدر. بناءً علیه شریعت واضع اسارت دگلدر، بلكە اڭ وحشی صورتدن بویلە تمامًا حرّیتە یول آچاجق و كچەبیلەجك بر صورتە ایندیرمشدر، تعدیل ایتمشدر.

هم دە دردە قدر تعدّد زوجات طبیعتە، عقلە، حكمتە موافق اولمقلە برابر، شریعت بر دانەدن دردە چیقارمامش، بلكە سكز طوقوزدن دردە ایندیرمشدر. باخصوص تعدّددە اویلە شرائط قویمشدركە؛ اوڭا مراعات ایتمكلە هیچ بر مضرّتی مؤدّٖی اولماز. بعض نقطەدە (شر) اولسە دە، اهون الشردر. اهون الشر ایسە بر عدالت اضافیەدر.

اوتوز ایكنجی سوزڭ اوچنجی موقفندن ایكنجی نقطەنڭ ایكنجی مبحثیدر.

اهل ضلالتڭ وكیلی، طوتوناجق و ضلالتنی اوڭا بنا ایدەجك هیچ بر شی بولامدیغی و مُلزَم قالدیغی زمان شویلە دییور: بن، سعادت دنیایی و لذّت حیاتی و ترقّیات مدنیتی و كمال صنعتی؛ كندمجە، آخرتی دوشونمەمكدە و اللّٰهی طانیمامقدە و حبّ دنیادە و حرّیتدە و كندینە كوونمكدە كوردیگم ایچون، انسانڭ اكثریسنی بو یولە بویلە شیطانڭ همّتیلە سوق ایتدم و ایدییورم. [الجواب] بز دخی قرآن نامنە دییورزكە: ای بیچارە انسان! عقلڭی باشڭە آل! اهل ضلالتڭ وكیلنی دیڭلەمە! اگر اونی دیڭلرسەڭ خسارتڭ او قدر بیوك اولوركە، تصوّرندن روح، عقل و قلب أورپریر. سنڭ اوڭڭدە ایكی یول وار: بریسی، اهل ضلالتڭ وكیلنڭ كوستردیگی شقاوتلی یولدر. دیگری، قرآن حكیمڭ تعریف ایتدیگی سعادتلی یولدر. ایشتە او ایكی یولڭ پك چوق موازنەلرینی، چوق سوزلردە، خصوصًا كوچك سوزلردە كوردڭ و آڭلادڭ. شیمدی مقام مناسبتیلە بیڭدە بر موازنەلرینی یینە كور، آڭلا، شویلەكە:

شرك و ضلالتڭ و فسق و سفاهتڭ یولی، انسانی نهایت درجەدە سقوط ایتدیرر. حدسز ألملر ایچندە

نهایتسز آغیر بر یوكی ضعیف و عاجز بلنە یوكلتیر. چونكە انسان، جناب حقّی طانیمازسە و اوڭا توكّل ایتمزسە، او وقت انسان غایت درجەدە عاجز و ضعیف، نهایت درجەدە محتاج و فقیر، حدسز مصیبتلرە معروض، ألملی، كدرلی بر فانی حیوان حكمندە اولوب، بتون سودیگی و علاقە پیدا ایتدیگی بتون اشیادن متمادیًا فراق ألمنی چكە چكە، نهایتدە، باقی قالان بتون احبابنی بر فراق الیم ایچندە بیراقوب، قبرڭ ظلماتنە یالڭز اولارق كیدر. هم مدّت حیاتندە غایت جزئی بر اختیار و كوچك بر اقتدار و قیصەجق بر حیات و آز بر عمر و سونوك بر فكر ایلە نهایتسز ألملر ایلە و امللر ایلە فائدەسز چارپیشیر. حدسز آرزولرڭ و مقاصدڭ تحصیلنە، ثمرەسز بوشی بوشنە چالیشیر. هم كندی وجودینی یوكلنەمدیگی حالدە، قوجە دنیا یوكنی بیچارە بلنە و قفاسنە یوكلنیر. داها جهنّمە كیتمدن جهنّم عذابنی چكر.

اوت شو الیم ألمی و دهشتلی معنوی عذابی حسّ ایتمەمك ایچون، اهل ضلالت ابطال حسّ نوعندە غفلت سرخوشلغیلە موقّتًا حسّ ایتمز. فقط حسّ ایدەجگی زمان، یعنی قبرە یاقین اولدیغی وقت بردن حسّ ایدر. چونكە جناب حقّە حقیقی عبد اولمازسە، كندی كندینە مالك ظن ایدەجك. حالبوكە او جزئی اختیار و

او كوچك اقتدار ایلە شو فیرطینەلی دنیادە وجودینی ادارە ایدەمییور. حیاتنە مضر میقروپدن طوت، تا زلزلەیە قدر بیڭلر طائفە دوشمانلری، حیاتنە قارشو تهاجم وضعیتندە كورور. الیم بر قورقو دهشتی ایچندە هر وقت كندینە مدهش كورونن قبر قاپوسنە باقییور. هم بو وضعیتدە ایكن انسانیّت اعتباریلە نوع انسانی ایلە و دنیا ایلە علاقەدار اولدیغی حالدە، دنیایی و انسانی بر حكیم، علیم، قدیر، رحیم، كریم بر ذاتڭ تصرّفندە تصوّر ایتمدیگی و اونلری تصادف و طبیعتە حوالە ایتدیگی ایچون، دنیانڭ اهوالی و انسانڭ احوالی اونی دائما ازعاج ایدر. كندی ألمیلە برابر انسانلرڭ ألمنی دە چكر. دنیانڭ زلزلەسی، طاعونی، طوفانی، قحط و غلاسی، فنا و زوالی اوڭا غایت مزعج و قراڭلقلی بر مصیبت صورتندە اونی تعذیب ایدر. هم شو حالدەكی انسان، مرحمت و شفقتە لایق دگلدر. چونكە كندی كندینە بو دهشتلی وضعیتی ویرییور. سكزنجی سوزدە قویویە كیرمش ایكی قرداشڭ موازنۀ حالندە دینیلدیگی كبی؛ ناصل بر آدم كوزل بر باغچەدە، كوزل بر ضیافتدە، كوزل احبابلر ایچندە، نزاهتلی، طاتلی، ناموسلی، خوش، مشروع بر لذّت و اگلنجەیە قناعت ایتمەیوب، غیر مشروع و ملوّث بر لذّت ایچون چركین و نجس بر شرابی ایچسە، سرخوش اولوب

كندینی قیش اورتەسندە، پیس بر یردە و حتّی جاناورلر ایچندە تخیّل ایتسە، تیترەیوب باغیروب چاغیرسە، ناصل مرحمتە لایق دگلدر. چونكە اهل ناموس و مبارك آرقداشلرینی جاناور تصوّر ایدر، اونلرە قارشو حقارت ایدر. هم ضیافتدەكی لذیذ طعاملری و تمیز قاپلری ملوّث، پیس طاشلر تصوّر ایدر، قیرمغە باشلار. هم مجلّدە محترم كتابلری و معنیدار مكتوبلری معناسز و عادی نقشلر تصوّر ایدر، ییرتار، آیاق آلتنە آتار و هكذا.. بویلە بر شخص، ناصل مرحمتە مستحق دگلدر، بلكە طوقاتە مستحقدر. اویلە دە، سٓوء اختیارندن نشئت ایدن كفر سرخوشلغیلە و ضلالت دیوانەلگیلە صانع حكیمڭ شو مسافرخانۀ دنیاسنی، تصادف و طبیعت اویونجاغی اولدیغنی توهّم ایدوب جلوۀ اسمای الٰهیّەیی تازەلندیرن مصنوعاتڭ، زمانڭ كچمەسیلە وظیفەلرینڭ بیتدیگندن عالم غیبە كچمەلرینی، عدم ایلە اعدام تصوّر ایدرك.. و تسبیحات صدالرینی، زوال و فراق ابدی واویلاسی اولدقلرینی تخیّل ایتدیگندن.. و مكتوبات صمدانیە اولان شو موجودات صحیفەلرینی معناسز، قارمە قاریشیق تصوّر ایتدیگندن.. و عالم رحمتە یول آچان قبر قاپوسنی، ظلمات عدم آغزی تصوّر ایتدیگندن و اجلی ایسە، حقیقی احبابلرە وصال دعوتی اولدیغی حالدە، بتون احبابلردن فراق نوبتی تصوّر

ایتدیگندن هم كندینی دهشتلی بر عذاب ألیمدە بیراقییور، هم موجوداتی، هم جناب حقّڭ اسماسنی، هم مكتوباتنی انكار و تزییف و تحقیر ایتدیگندن مرحمتە و شفقتە لایق اولمدیغی كبی، شدّتلی بر عذابە دە مستحقدر. هیچ بر جهتدە مرحمتە لایق دگلدر.

ایشتە ای بدبخت اهل ضلالت و سفاهت! شو دهشتلی سقوطە قارشو و أزیجی مأیوسیتە مقابل هانكی تكمّلڭز، هانكی فنونڭز، هانكی كمالڭز، هانكی مدنیتڭز، هانكی ترقّیاتڭز قارشو كلەبیلیر؟ روح بشرڭ اشدّ احتیاج ایلە محتاج اولدیغی حقیقی تسلّی یی نرەدە بولابیلیرسڭز؟ هم كووندیگڭز و بل باغلادیغڭز و آثار الٰهیّەیی و احسانات ربّانیەیی اونلرە اسناد ایتدیگڭز هانكی طبیعتڭز، هانكی اسبابڭز، هانكی شریكڭز، هانكی كشفیاتڭز، هانكی ملّتڭز، هانكی باطل معبودیڭز سزی سزجە اعدام ابدی اولان موتڭ ظلماتندن قورتاروب، قبر حدودندن، برزخ حدودندن، محشر حدودندن، صراط كوپروسندن حاكمانە كچیرەبیلیر، سعادت ابدیەیە مظهر ایدەبیلیر؟ حالبوكە قبر قاپوسنی قپامدیغڭز ایچون، سز قطعی اولارق بو یولڭ یولجیسیسڭز. بویلە بر یولجی، اویلە بریسنە طایانیركە، بتون بو دائرۀ عظیمە و بو كنیش حدودلر،

اونڭ تحت امرندە و تصرّفندەدر. هم دخی، ای بدبخت اهل ضلالت و غفلت! غیر مشروع بر محبّتڭ نتیجەسی، مرحمتسز عذاب چكمكدر قاعدەسی سرّنجە، سز، فطرتڭزدەكی جناب حقّڭ ذات و صفات و اسماسنە صرف ایدیلەجك محبّت و معرفت استعدادینی و شكر و عبادات جهازاتنی، نفسڭزە و دنیایە غیر مشروع بر صورتدە صرف ایتدیگڭزدن، بالاستحقاق جزاسنی چكییورسڭز. چونكە جناب حقّە عائد محبّتی، نفسڭزە ویردیڭز. محبوبڭز اولان نفسڭزڭ حدسز بلاسنی چكییورسڭز. چونكە حقیقی بر راحتی او محبوبڭزە ویرییورسڭز. هم اونی، حقیقی محبوب اولان قدیر مطلقە توكّل ایلە تسلیم ایتمییورسڭز، دائما الم چكییورسڭز. هم جناب حقّڭ اسما و صفاتنە عائد محبّتی، دنیایە ویردیڭز و آثار صنعتنی، عالمڭ اسبابنە تقسیم ایتدیڭز، بلاسنی چكییورسڭز. چونكە او حدسز محبوبلریڭزڭ بر قسمی سزە اللّٰهە ایصمارلادق دیمەیوب، سزە آرقەسنی چویروب، بیراقوب كیدییور. بر قسمی دە سزی هیچ طانیمایور. طانیسە دە سزی سومییور. سوسە دە سزە بر فائدە ویرمییور. دائما حدسز فراقلردن و امیدسز دونمەمك اوزرە زواللردن عذاب چكییورسڭز. ایشتە اهل ضلالتڭ سعادت حیاتیە و تكمّلات انسانیە و محاسن مدنیت و لذّت حرّیت

دیدكلری شیلرڭ ایچ یوزلری و ماهیّتلری بودر. سفاهت و سرخوشلق بر پردەدر، موقّتًا حسّ ایتدیرمز. توه اونلرڭ عقلنە دی!.

امّا قرآنڭ جادّۀ نورانیەسی ایسە، بتون اهل ضلالتڭ چكدیگی یارەلری، حقائق ایمانیە ایلە تداوی ایدر. بتون اوّلكی یولدەكی ظلماتی طاغیتیر. بتون ضلالت و هلاكت قاپولرینی قپاتیر. شویلەكە: انسانڭ ضعف و عجزینی، فقر و احتیاجنی، بر قدیر رحیمە توكّل ایلە تداوی ایدر. حیات و وجودڭ یوكنی، اونڭ قدرتنە، رحمتنە تسلیم ایدوب، كندینە یوكلەمەیوب، بلكە كندیسی او حیاتنە و نفسنە بینر حكمندە بر راحت مقام بولور. كندیسنڭ ناطق بر حیوان دگل، بلكە حقیقی بر انسان و مقبول بر مسافر رحمن اولدیغنی بیلدیرر. دنیایی بر مسافرخانۀ رحمن اولدیغنی كوسترمكلە و دنیادەكی موجودات ایسە، اسمای الٰهیەنڭ آیینەلری اولدقلرینی و مصنوعاتی ایسە، هر وقت تازەلنن مكتوبات صمدانیە اولدقلرینی بیلدیرمكلە، انسانڭ فنای دنیادن و زوال اشیادن و حبّ فانیاتدن كلن یارەلرینی كوزلجە تداوی ایدر و اوهامڭ ظلماتندن قورتاریر. هم موت و اجلی، عالم برزخە كیدن و عالم بقادە اولان احبابلرە وصال و ملاقات مقدّمەسی اولارق كوستریر.

اهل ضلالتڭ نظرندە بتون احبابندن بر فراق ابدی تلقّی ایتدیگی ئولوم یارەلرینی بویلەجە تداوی ایدر. و او فراق، عین لقا اولدیغنی اثبات ایدر. هم قبرڭ عالم رحمتە و دار سعادتە و باغستان جنانە و نورستان رحمانە آچیلان بر قاپو اولدیغنی اثبات ایتمكلە، بشرڭ اڭ مدهش قورقوسنی ازالە ایدوب، اڭ الیم و قساوتلی و صیقینتیلی اولان برزخ سیاحتنی، اڭ لذیذ و انسیّتلی و فرحلی بر سیاحت اولدیغنی كوستریر. قبر ایلە اژدرها آغزینی قپاتیر، كوزل بر باغچەیە قاپو آچار. یعنی قبر اژدرها آغزی اولمدیغنی، بلكە باغستان رحمتە آچیلان بر قاپو اولدیغنی كوستریر.

هم مؤمنە دیر: اختیارڭ جزئی ایسە، سن كندی مالكڭڭ ارادۀ كلّیەسنە ایشڭی بیراق. اقتدارڭ كوچك ایسە، قدیر مطلقڭ قدرتنە اعتماد ایت. حیاتڭ آز ایسە، حیات باقیەیی دوشون. عمرڭ قیصە ایسە، ابدی بر عمرڭ وار، مراق ایتمە. فكرڭ سونوك ایسە، قرآنڭ كونشی آلتنە كیر، ایمانڭ نوریلە باقكە، ییلدیز بوجگی اولان فكرڭ یرینە هر بر آیت قرآن، برر ییلدیز مثللو سڭا ایشیق ویرر. هم حدسز امللرڭ، ألملرڭ وارسە، نهایتسز بر ثواب و حدسز بر رحمت سنی بكلەیور. هم حدسز آرزولرڭ و مقاصدڭ وارسە، اونلری دوشونوب

مضطرب اولما. اونلر بو دنیایە صیغیشماز. اونلرڭ یرلری باشقە دیاردر و اونلری ویرن دە باشقەدر. هم دیر: ای انسان! سن كندیڭە مالك دگلسڭ. سن، قدرتی نهایتسز بر قدیر، رحمتی حدسز بر رحیم ذات ذوالجلالڭ مملوكیسڭ. اویلە ایسە سن، كندی حیاتڭی كندیڭە یوكلەیوب زحمت چكمە. چونكە حیاتی ویرن اودر. ادارە ایدن دە اودر. هم دنیا صاحبسز دگلكە، سن كندی قفاڭە دنیا یوكنی یوكلتەرك اهوالنی دوشونوب مراق ایتمە. چونكە اونڭ صاحبی حكیمدر، علیمدر. سن دە مسافرسڭ، فضولی اولارق قاریشما، قاریشدیرما. هم انسانلر، حیوانلر كبی موجودات، باشی بوش دگللر، بلكە وظیفەدار مأموردرلر. بر حكیم رحیمڭ نظرندەدرلر. اونلرڭ آلام و مشقّتلرینی دوشونوب، روحڭە الم چكدیرمە. و اونلرڭ خالق رحیمنڭ رحمتندن داها ایلری شفقتڭی سورمە. هم سڭا دوشمانلق وضعیتنی آلان میكروپدن تا طاعون و طوفان و قحط و زلزلەیە قدر بتون اشیانڭ دیزكینلری، او رحیم حكیمڭ ألندەدرلر. او حكیمدر عبث ایش یاپماز. رحیمدر، رحیمیتی چوقدر. یاپدیغی هر ایشندە بر نوع لطف وار. هم دیر: شو عالَم چندان فانیدر، فقط ابدی عالمڭ لوازماتنی یتیشدیرییور. چندان زائلدر، كچیجیدر، فقط باقی میوەلر ویرییور. باقی بر ذاتڭ باقی اسماسنڭ جلوەلرینی كوسترییور. و چندان

لذّتلری آز، ألملری چوقدر، فقط رحمان رحیمڭ التفاتاتی، زوالسز حقیقی لذّتلردر. ألملر ایسە، ثواب جهتیلە معنوی لذّت یتیشدیرییور. مادام مشروع دائرەسندەكی روح و قلب و نفسڭ بتون لذّتلرینە، صفالرینە، كیفلرینە كافیدر. غیر مشروع دائرەیە كیرمە. چونكە او دائرەدەكی بر لذّتڭ بعضًا بیڭ ألمی وار. هم حقیقی و دائمی لذّت اولان التفات رحمانیەیی غائب ایتمگە سببدر. هم ضلالتڭ یولندە سابقًا بیان ایدیلدیگی كبی، اسفل سافلینە انسانی اویلە بر سقوط ایتدیرییوركە؛ هیچ بر مدنیّت، هیچ بر فلسفە اوڭا چارە بولامدقلری و او درین ظلمات قویوسندن هیچ بر ترقّیات بشریّە، هیچ بر كمالات فنّیە انسانی چیقارامدیغی حالدە، قرآن حكیم ایمان و عمل صالح ایلە او اسفل سافلینە سقوطدن، انسانی اعلای علّیینە چیقاریر. و دلائل قطعیە ایلە چیقارمسنی اثبات ایدییور. و او درین قویویی، ترقّیات معنویەنڭ باصاماقلریلە و تكمّلات روحیّەنڭ جهازاتیلە طولدیرییور. هم بشرڭ اوزون و فیرطینەلی و دغدغەلی اولان ابد طرفندەكی یولجیلغنی غایت درجەدە تسهیل ایدر و قولایلاشدیرر. بیڭ، بلكە اللی بیڭ سنەلك مسافەیی بر كوندە كسدیرەجك وسائطی كوستریر. هم سلطان ازل و ابد اولان ذات ذوالجلالی طانیتدیرمقلە، انسانی اوڭا بر مأمور عبد و بر

وظیفەدار مسافر وضعیتنی ویرر. هم دنیا مسافرخانەسندە، هم برزخٖی و اخروی منزللردە كمال راحتلە سیاحتنی تأمین ایدر. ناصلكە بر پادشاهڭ مستقیم بر مأموری، اونڭ دائرۀ مملكتندە، هم هر ولایتڭ حدودلرندن سهولتلە و طیّارە و كمی و شمندوفر كبی سرعتلی واسطۀ سیاحتلە كزر، كچر. اویلە دە، سلطان ازلی یە ایمان ایلە انتساب ایدن و عمل صالح ایلە اطاعت ایدن بر انسان، شو مسافرخانۀ دنیا منزللرندن و عالم برزخ و عالم محشر دائرەلرندن و هكذا.. قبردن صوڭرەكی بتون عالملرڭ كنیش حدودلرندن برق و براق سرعتندە كچر. تا سعادت ابدیەیی بولور. و شو حقیقتی قطعی اثبات ایدر و اصفیا و اولیایە كوستریر. هم دە قرآنڭ حقیقتی دیركە: ای مؤمن! سندەكی نهایتسز محبّت قابلیتنی، چركین و نقصان و شرور و سڭا مضر اولان نفس امّارەڭە ویرمە. اونی محبوب و اونڭ هواسنی كندیڭە معبود اتّخاذ ایتمە. بلكە سندەكی او نهایتسز محبّت قابلیتنی، نهایتسز بر محبّتە لایق.. هم نهایتسز سڭا احسان ایدەبیلن.. هم استقبالدە سنی نهایتسز مسعود ایدن.. هم بتون علاقەدار اولدیغڭ و اونلرڭ سعادتلریلە مسعود اولدیغڭ بتون ذاتلری، احساناتیلە مسعود ایدن.. هم نهایتسز كمالاتی بولونان و نهایتسز درجەدە قدسی، علوی، منزّه، قصورسز،

نقصانسز، زوالسز جمال صاحبی اولان.. و بتون اسماسی، نهایت درجەدە كوزل اولان.. و هر اسمندە پك چوق انوار حسن و جمال بولونان.. و جنّت بتون كوزللكلریلە و نعمتلریلە، اونڭ جمال رحمتنی و رحمت جمالنی كوسترن.. و سویملی و سویلن بتون كائناتدەكی بتون حسن و جمال و محاسن و كمالات، اونڭ جمالنە و كمالنە اشارت ایدن و دلالت ایدن و امارە اولان بر ذاتی، محبوب و معبود اتّخاذ ایت. هم دیر: ای انسان! اونڭ اسما و صفاتنە عائد استعداد محبّتنی، سائر بقاسز موجوداتە ویرمە. فائدەسز مخلوقاتە طاغیتما. چونكە آثار و مخلوقات فانیدرلر. فقط او آثاردە و او مصنوعاتدە نقشلری، جلوەلری كورونن اسمای حسنا باقیدرلر، دائمیدرلر. و اسما و صفاتڭ هر بریسندە بیڭلر مراتب احسان و جمال و بیڭلر طبقات كمال و محبّت وار. سن یالڭز رحمان اسمنە باقكە، جنّت بر جلوەسی و سعادت ابدیە بر لمعەسی و دنیادەكی بتون رزق و نعمت، بر قطرەسیدر. ایشتە شو موازنە، اهل ضلالتلە اهل ایمانڭ حیات و وظیفە جهتندەكی ماهیتلرینە اشارت ایدن [لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فٖٓی اَحْسَنِ تَقْوٖیمٍ ٭ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ اَسْفَلَ سَافِلٖینَ٭ اِلَّا الَّذٖینَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ] هم نتیجە و عاقبتلرینە اشارت ایدن [فَمَا بَكَتْ عَلَیْهِمُ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ]