[مقدّمۀ حشریە]

طوقوزنجی شعاع

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ٭ فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حٖینَ تُمْسُونَ وَحٖینَ تُصْبِحُونَ ٭ وَلَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِیًّا وَحٖینَ تُظْهِرُونَ ٭ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَیُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَیُحْیِی الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ٭ وَمِنْ اٰیَاتِهٖٓ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَٓا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ٭ وَمِنْ اٰیَاتِهٖٓ اَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا لِتَسْكُنُٓوا اِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً اِنَّ فٖی ذٰلِكَ لَاٰیَاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَكَّرُونَ ٭ وَمِنْ اٰیَاتِهٖ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْ اِنَّ فٖی ذٰلِكَ لَاٰیَاتٍ لِلْعَالِمٖینَ ٭ وَمِنْ اٰیَاتِهٖ مَنَامُكُمْ بِالَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَٓاءُ كُمْ مِنْ فَضْلِهٖ اِنَّ فٖی ذٰلِكَ لَاٰیَاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ ٭ وَمِنْ اٰیَاتِهٖ یُرٖیكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَیُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَیُحْیٖی بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ فٖی ذٰلِكَ لَاٰیَاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ٭ وَمِنْ اٰیَاتِهٖٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِهٖ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ٭ وَلَهُ مَنْ فِی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ ٭ وَهُوَ الَّذٖی یَبْدَؤُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعٖیدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَیْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی فِی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزٖیزُ الْحَكٖیمُ

ایمانڭ بر قطبنی كوسترن بو سماوی آیات كبرانڭ و حشری اثبات ایدن شو قدسی براهین عظمانڭ بر نكتۀ كبراسی و بر حجت عظماسی، بو طوقوزنجی شعاعدە بیان ایدیلەجك.

لطیف بر عنایت ربّانیەدركە: بوندن اوتوز سنە اوّل اسكی سعیدڭ یازدیغی تفسیر مقدَّمەسی محاكمات نامندەكی اثرڭ آخرندە 《 ایكنجی مقصد》 قرآندە حشرە اشارت ایدن ایكی آیت تفسیر و بیان ایدیلەجك. نَحْوُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ دییوب طورمش. داها یازامامش. خالق رحیممە دلائل و امارات حشریە عددنجە شكر و حمد اولسونكە، اوتوز سنە صوڭرە توفیق احسان أیلەدی.

اوت بوندن طقوز اون سنە اوّل او ایكی آیتدن برنجی آیت اولان [فَانْظُرْ اِلٰٓی اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَیْفَ یُحْیِی الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَٓا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْیِی الْمَوْتٰی وَهُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ قَدٖیرٌ] فرمان الٰهینڭ ایكی پارلاق و چوق قوّتلی حجّتلری و تفسیرلری بولونان اوننجی سوزلە یگرمی طقوزنجی سوزی انعام ایتدی. منكرلری صوصدیردی. هم ایمان حشرینڭ هجوم ایدیلمز او ایكی متین قلعەسندن طقوز اون سنە صوڭرە، ایكنجی آیت اولان باشدە مذكور آیات كبرانڭ تفسیرلرینی بو رسالە ایلە اكرام ایتدی.

ایشتە بو طوقوزنجی شعاع، مذكور آیات ایلە اشارت ایدیلن [طقوز عالی مقام] و بر [اهمّیتلی مقدَّمە] دن عبارتدر.

[مقدَّمە] حشر عقیدەسنڭ پك چوق روحی فائدەلرندن و حیاتی نتیجەلرندن بر تك نتیجۀ جامعەیی اختصار ایلە بیان.. و حیات انسانیەیە، خصوصًا حیات اجتماعیەسنە نە درجە لزوملی و ضروری اولدیغی اظهار.. و بو ایمان حشری عقیدەسنڭ پك چوق حجّتلرندن بر تك حجّت كلّیەیی اجمال ایلە كوسترمك.. و او عقیدۀ حشریە، نە قدر بدیهی و شبهەسز بولوندیغنی افادە ایتمكدن عبارت اولارق [ایكی نقطەدر].

[برنجی نقطە] آخرت عقیدەسی، حیات اجتماعیە و شخصیۀ انسانیەنڭ اسّ الاساسی و سعادتنڭ و كمالاتنڭ اساساتی اولدیغنە یوزر دلیللرندن بر مقیاس اولارق یالڭز [درت دانەسنە] اشارت ایدرز.

[برنجیسی] نوع بشرڭ بر جهتدە همن یاریسنی تشكیل ایدن چوجقلر، یالڭز جنّت فكریلە اونلرە دهشتلی و آغلاتیجی كورونن ئولوملرە و وفاتلرە قارشو طایانابیلیر. و غایت ضعیف و نازك وجودلرندە بر قوّۀ

معنویە بولابیلیر. و هر شیدن چابوق آغلایان غایت مقاومتسز مزاج روحندە او جنّت ایلە بر امید بولوب مسرورانە یاشایابیلیرلر. مثلا جنّت فكریلە دیر: بنم كوچك قرداشم ویا آرقداشم ئولدی. جنّتڭ بر قوشی اولدی. جنّتدە كزر. بزدن داها كوزل یاشار. و كیف ایدر. یوقسە هر وقت اطرافندە كندی كبی چوجقلرڭ و بیوكلرڭ ئولوملری، او ضعیف بیچارەلرڭ اندیشەلی نظرلرینە چارپمەسی، مقاومتلرینی و قوّۀ معنویەلرینی زیر و زبر ایدرك، كوزلریلە برابر روح و قلب و عقل كبی بتون لطائفنی دخی اویلە آغلاتدیراجق، یا محو اولوب ویا دیوانە بر بدبخت حیوان اولاجقدی.

[ایكنجی دلیل] نوع انسانڭ بر جهتدە نصفی اولان اختیارلر، یالڭز حیات اخرویە ایلە یاقینلرندە بولونان قبرە قارشو تحمّل ایدەبیلیرلر. و چوق علاقەدار اولدقلری حیاتلرینڭ یاقیندە سونمەسنە و كوزل دنیالرینڭ قپانمەسنە مقابل بر تسلّی بولابیلیرلر. و چوجق حكمنە كلن سریع التّأثّر روحلرندە و مزاجلرندە، موت و زوالدن چیقان الیم و دهشتلی مأیوسیتە قارشو، آنجق حیات باقیە امیدیلە مقابلە ایدەبیلیرلر. یوقسە او شفقتە لایق محترملر و سكونتە و استراحت قلبیەیە چوق محتاج

او اندیشەلی بابالر و آنالر، اویلە بر واویلای روحی و بر دغدغۀ قلبی حسّ ایدەجكلردیكە: بو دنیا اونلرە بر زندان و حیات دخی قساوتلی بر عذاب اولوردی.

[اوچنجی دلیل] انسانلرڭ حیات اجتماعیەسنە اڭ قوّتلی مدار اولان كنچلر، دلیقانلیلر، شدّت غلیاندە اولان حسّیاتلرینی و افراطكار بولونان نفس و هوالرینی تجاوزاتدن و ظلمدن و تخریباتدن طوردیران و حیات اجتماعیەنڭ حسن جریاننی تأمین ایدن، یالڭز جهنّم فكریدر. یوقسە جهنّم اندیشەسی اولمازسە، [اَلْحُكْمُ لِلْغَالِبِ] قاعدەسیلە او سرخوش دلیقانلیلر، هوساتلرینڭ پشندە بیچارە ضعیفلرە، عاجزلرە دنیایی جهنّمە چویرەجكلردی. و یوكسك انسانیّتی، غایت سفلی بر حیوانیتە دوندیرەجكلردی.

[دردنجی دلیل] نوع بشرڭ حیات دنیویەسندە اڭ جمعیتلی مركز و اڭ اساسلی زنبرك و دنیوی سعادت ایچون بر جنّت، بر ملجأ، بر تحصّنگاه ایسە، عائلە حیاتیدر. و هركسڭ خانەسی كوچك بر دنیاسیدر. و او خانەنڭ و عائلە حیاتنڭ حیاتی و سعادتی ایسە، صمیمی و جدّی و وفادارانە حرمت و حقیقی و شفقتلی و فداكارانە مرحمت ایلە اولابیلیر. و بو حقیقی حرمت و صمیمی مرحمت ایسە، ابدی بر آرقداشلق و دائمی

بر رفاقت و سرمدی بر برابرلك و حدسز بر زماندە و حدودسز بر حیاتدە بربریلە پدرانە، فرزندانە، قرداشانە، آرقداشانە مناسبتلرڭ بولونمق فكریلە، عقیدەسیلە اولابیلیر. مثلا دیر: بو حرمم، ابدی بر عالمدە، ابدی بر حیاتدە دائمی بر رفیقۀ حیاتمدر. شیمدیلك اختیار و چركین اولمش ایسە دە، ضرری یوق. چونكە ابدی بر كوزللگی وار، كلەجك. و بویلە دائمی بر آرقداشلغڭ خاطری ایچون هر فداكارلغی و مرحمتی یاپارم، دییەرك او اختیارە قاریسنە كوزل بر حوری كبی محبّتلە، شفقتلە، مرحمتلە مقابلە ایدەبیلیر. یوقسە قیصەجق بر ایكی ساعت صوری بر رفاقتدن صوڭرە، ابدی بر فراق و مفارقتە اوغرایان او آرقداشلق، البتە غایت صوری و موقّت و اساسسز حیوان كبی بر رقّت جنسیّە معناسندە بر مجازی مرحمت و صنعی بر حرمت ویرەبیلیر. و حیواناتدە اولدیغی كبی باشقە منفعتلر و سائر غالب حسلر، او حرمت و مرحمتی مغلوب ایدوب، او دنیا جنّتنی جهنّمە چویرر.

ایشتە ایمان حشرینڭ یوزر نتیجەلرندن بریسی، حیات اجتماعیۀ انسانیەیە تعلّق ایدر. و بو تك نتیجەنڭ دە یوزر جهتندن و فائدەلرندن مذكور درت دلیلە سائرلری قیاس ایدیلسە، آڭلاشیلیركە: حقیقت حشریەنڭ

تحقّقی و وقوعی، انسانیتڭ علوی حقیقتی و كلّی حاجتی درجەسندە قطعیدر. بلكە انسانڭ معدەسندەكی احتیاجڭ وجودی، طعاملرڭ وجودینە دلالت و شهادتندن داها ظاهردر. و داها زیادە تحقّقنی بیلدیرر. و اگر بو حقیقت حشریەنڭ نتیجەلری انسانیتدن چیقسە، او چوق اهمّیتلی و یوكسك و حیاتدار اولان انسانیّت ماهیّتی، مردار و میقروپ یووەسی بر لاشە حكمنە سقوط ایدەجگنی اثبات ایدر. بشرڭ ادارە و اخلاق و اجتماعیّاتیلە چوق علاقەدار اولان اجتماعیّون و سیاسیّون و اخلاقیّونڭ قولاقلری چینلاسین. كلسینلر، بو بوشلغی نە ایلە طولدیرابیلیرلر؟ و بو درین یارەلری نە ایلە تداوی ایدەبیلیرلر؟

[ایكنجی نقطە] حقیقت حشریەنڭ حدسز برهانلرندن سائر اركان ایمانیەدن كلن شهادتلرڭ خلاصەسندن چیقان بر برهانی غایت مختصر بر صورتدە بیان ایدر. شویلەكە: حضرت محمّد علیە الصّلاة والسّلامڭ رسالتنە دلالت ایدن بتون معجزەلری و بتون دلائل نبوّتی و حقّانیتنڭ بتون برهانلری بردن حقیقت حشریەنڭ تحقّقنە شهادت ایدرك اثبات ایدرلر. چونكە بو ذاتڭ بتون حیاتندە بتون دعوالری

وحدانیتدن صوڭرە حشردە تمركز ایدییور. هم عموم پیغمبرلری تصدیق ایدن و ایتدیرن بتون معجزەلری و حجّتلری، عین حقیقتە شهادت ایدر. هم [وَبِرُسُلِهٖ] كلمەسندن صوڭرە كلن شهادتی بداهت درجەسنە چیقاران [وَبِكُتُبِهٖ] شهادتی دە عین حقیقتە شهادت ایدر.

شویلەكە: باشدە قرآن معجز البیانڭ حقّانیتنی اثبات ایدن بتون معجزەلری، حقیقتلری و حجّتلری بردن حقیقت حشریەنڭ تحقّقنە و وقوعنە شهادت ایدوب اثبات ایدرلر. چونكە قرآنڭ همن اوچدن بریسی حشردر. و اكثر قیصە سورەلرینڭ باشلرندە، غایت قوّتلی آیات حشریەدر. صریحًا و اشارتًا بیڭلر آیاتیلە عین حقیقتی خبر ویروب اثبات ایدر، كوستریر. مثلا: [اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ] [یَٓا اَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظٖیمٌ] [اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا] [اِذَا السَّمَٓاءُ انْفَطَرَتْ] [اِذَا السَّمَٓاءُ انْشَقَّتْ] [عَمَّ یَتَسَٓاءَ لُونَ] [هَلْ اَتٰیكَ حَدٖیثُ الْغَاشِیَةِ] كبی اوتوز قرق سورەلرڭ باشلرندە بتون قطعیتیلە حقیقت حشریەیی، كائناتڭ اڭ اهمّیتلی و واجب بر حقیقتی اولدیغنی كوسترمكلە برابر، سائر آیتلردە دخی او حقیقتڭ چشیت چشیت دلیللرینی بیان ایدوب اقناع ایدر.

عجبا بر تك آیتڭ بر تك اشارتی، كوزیمز اوڭندە علوم اسلامیّەدە متعدّد علمی و كَوْنیٖ حقیقتلری میوە ویرن بر كتابڭ بیڭلر بویلە شهادتلری و دعوالریلە كونش كبی ظهور ایدن ایمان حشری حقیقتسز اولمسی، كونشڭ انكاری، بلكە كائناتڭ عدمی كبی هیچ بر جهت امكانی وارمی؟ و یوز درجە محال و باطل اولمازمی؟

عجبا بر سلطانڭ بر تك اشارتنڭ یالان اولمامسی ایچون، بعضًا بر اوردو حركت ایدوب چارپیشدیغی حالدە، او پك جدّی و عزّتلی سلطانڭ بیڭلر سوزلرینی و وعدلرینی و تهدیدلرینی یالان چیقارمق، هیچ بر جهتدە قابلمیدر؟ و حقیقتسز اولمق ممكنمیدر؟

عجبا اون اوچ عصردە فاصلەسز اولارق حدسز روحلرە، عقللرە، قلبلرە، نفسلرە حق و حقیقت دائرەسندە حكم ایدن، تربیە ایدن، ادارە ایدن بو معنوی سلطان ذیشانڭ بر تك اشارتی، بویلە بر حقیقتی اثبات ایتمەیە كافی ایكن، بیڭلر تصریحات ایلە بو حقیقت حشریەیی كوستروب اثبات ایتدكدن صوڭرە، او حقیقتی طانیمایان بر اجهل احمق ایچون جهنّم عذابی لازم كلمزمی؟ و عین عدالت اولمازمی؟ هم برر زمانە و برر دورە

حكم ایدن بتون سماوی صحفلر و مقدّس كتابلر دخی، بتون استقبالە و عموم زمانلرە حكمران اولان قرآنڭ تفصیلاتلە، ایضاحاتلە، تكرار ایلە بیان و اثبات ایتدیگی حقیقت حشریەیی، عصرلرینە و زمانلرینە كورە او حقیقتی قطعی قبول ایلە برابر، تفصیلاتسز و پردەلی و مختصر بر صورتدە بیان، فقط قوّتلی بر طرزدە ادّعا و اثباتلری، قرآنڭ دعواسنی بیڭلر امضا ایلە تصدیق ایدرلر.

بو بحثڭ مناسبتیلە رسالۀ مناجاتڭ آخرندە [اٖیمَانِ بِالْیوْمِ الْاٰخِرِ ] ركننە، سائر ركنلرڭ، خصوصًا (رسل و كتب) ڭ شهادتی، مناجات صورتندە ذكر ایدیلن پك قوّتلی و خلاصەلی و بتون اوهاملری ازالە ایدن بر حجّت حشریّە، عینًا بورایە كیرییور. شویلەكە مناجاتدە دیمش:

ای ربّ رحیمم! رسول اكرمڭؐ تعلیمیلە و قرآن حكیمڭ درسیلە آڭلادمكە: باشدە قرآن و رسول اكرمڭؐ اولارق بتون مقدّس كتابلر و پیغمبرلرؑ، بو دنیادە هر طرفدە نمونەلری كورولن جلاللی و جماللی اسملرڭ تجلّیلری، داها پارلاق بر صورتدە ابد الآباددە دوام ایدەجگنە.. و بو فانی عالمدە رحیمانە جلوەلری، نمونەلری مشاهدە ایدیلن احساناتڭڭ، داها شعشعەلی بر طرزدە دار سعادتدە استمرارینە و بقاسنە..

و بو قیصە حیات دنیویەدە اونلری ذوق ایلە كورن و محبّتلە رفاقت ایدن مشتاقلرڭ ابددە دخی رفاقتلرینە و برابر بولونمەلرینە اجماع ایلە، اتّفاق ایلە شهادت و دلالت و اشارت ایدرلر. هم یوزر معجزات باهرەلرینە و آیات قاطعەلرینە استنادًا، باشدە رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام و قرآن حكیمڭ اولارق بتون نورانی روحلرڭ صاحبلری اولان پیغمبرلرؑ.. و بتون منوّر قلبلرڭ قطبلری اولان ولیلر.. و بتون كسكین و نورلی عقللرڭ معدنلری اولان صدّیقینلر.. و بتون صحف سماویەدە و كتب مقدّسەدە سنڭ چوق تكرار ایلە ایتدیگڭ بیڭلر وعدلریڭە و تهدیدلریڭە استنادًا، هم سنڭ قدرت و رحمت و عنایت و حكمت و جلال و جمالڭ كبی آخرتی اقتضا ایدن قدسی صفتلریڭە و شئنلریڭە و سنڭ عزّت جلالڭە و سلطنت ربوبیّتڭە اعتمادًا، هم آخرتڭ ایزلرینی و ترشّحاتنی بیلدیرن حدسز كشفیاتلرینە و مشاهدەلرینە و علم الیقین و عین الیقین درجەسندە بولونان اعتقادلرینە و ایمانلرینە بناءً سعادت ابدیەیی انسانلرە مژدەلەیورلر. و اهل ضلالت ایچون جهنّم و اهل هدایت ایچون جنّت بولوندیغنی خبر ویروب اعلان ایدییورلر. قوّتلی ایمان ایدوب شهادت ایدییورلر.

ای قدیر حكیم! ای رحمان رحیم! ای صادقُ الوعدِ الكریم! ای عزّت و عظمت و جلال صاحبی قهّار ذوالجلال! بو قدر صادق دوستلریڭی و بو قدر وعدلریڭی و بو قدر صفات و شئوناتنی یالانجی چیقارمق و تكذیب ایتمك.. و سلطنت ربوبیتڭڭ قطعی مقتضیاتنی تكذیب ایدوب یاپمامق.. و سنڭ سودیگڭ و اونلر دخی سنی تصدیق و سڭا اطاعت ایتمكلە كندیلرینی سڭا سودیرن حدسز مقبول عبادیڭڭ آخرتە باقان حدسز دعالرینی و دعوالرینی رد ایتمك، دیڭلەمەمك.. و كفر و عصیان ایلە و سنی وعدڭدە تكذیب ایتمكلە سنڭ عظمت كبریاڭە طوقونان و عزّت جلالڭە طوقوندیران و الوهیتڭڭ حیثیتنە ایلیشن و شفقت ربوبیتڭی متأثّر ایدن اهل ضلالتی و اهل كفری، حشرڭ انكارندە اونلری تصدیق ایتمكدن یوز بیڭلر درجە مقدّسسڭ. و حدسز درجە منزّه و عالیسڭ. بویلە نهایتسز بر ظلمدن و نهایتسز بر چركینلكدن سنڭ او نهایتسز عدالتڭی و نهایتسز جمالڭی و حدسز رحمتڭی حدسز درجەدە تقدیس ایدییورز. و بتون قوّتمزلە ایمان ایدرزكە: او یوز بیڭلر صادق ایلچیلرڭ و او حدسز طوغری دلّال سلطنتڭ اولان انبیا، اصفیا، اولیالر حقّ الیقین، علم الیقین، عین الیقین صورتندە سنڭ اخروی رحمت خزینەلریڭە و عالم بقادەكی احساناتڭڭ دفینەلرینە

و دار سعادتدە تمامیلە ظهور ایدن كوزل اسملریڭڭ خارقە كوزل جلوەلرینە شهادتلری، حق و حقیقتدر. و اشارتلری، طوغری و مطابقدر. و بشارتلری، صادق و واقعدر. و اونلر بتون حقیقتلرڭ مرجعی و كونشی و حامیسی اولان (حق) اسمڭڭ اڭ بیوك بر شعاعی، بو حقیقت كبرای حشریە اولدیغنی ایمان ایدرك، سنڭ امرڭ ایلە، سنڭ عبادیڭە حق دائرەسندە درس ویرییورلر. و عین حقیقت اولارق تعلیم ایدییورلر.

یا رب! بونلرڭ درس و تعلیملرینڭ حقّی و حرمتی ایچون، بزە و رسالۀ نور طلبەلرینە ایمان اكمل و حسن خاتمە ویر. و بزلری اونلرڭ شفاعتلرینە مظهر أیلە. آمین.

هم ناصلكە قرآنڭ، بلكە بتون سماوی كتابلرڭ حقّانیتنی اثبات ایدن عموم دلیللر، حجّتلر.. و حبیب اللّٰهڭؐ، بلكە بتون انبیانڭ نبوّتلرینی اثبات ایدن عموم معجزەلر، برهانلر طولاییسیلە اڭ بیوك مدّعالری اولان آخرتڭ تحقّقنە دلالت ایدرلر. عینًا اویلە دە، واجب الوجودڭ وجودینە و وحدتنە شهادت ایدن

اكثر دلیللر و حجّتلر، طولاییسیلە ربوبیتڭ و الوهیتڭ اڭ بیوك مداری و مظهری اولان دار سعادتڭ و عالم بقانڭ وجودینە، آچیلمەسنە شهادت ایدرلر. چونكە كلەجك مقاماتدە بیان و اثبات ایدیلەجگی كبی، ذات واجب الوجودڭ هم موجودیتی، هم عموم صفتلری، هم اكثر اسملری، هم ربوبیّت، الوهیّت، رحمت، عنایت، حكمت، عدالت كبی وصفلری، شأنلری.. لزوم درجەسندە آخرتی اقتضا.. و وجوب درجەسندە باقی بر عالمی استلزام.. و ضرورت درجەسندە مكافات و مجازات ایچون حشر و نشری ایسترلر. اوت مادام ازلی، ابدی بر اللّٰه وار. البتە سلطنت الوهیتنڭ سرمدی بر مداری اولان آخرت واردر. و مادام بو كائناتدە و ذی حیاتدە، غایت حشمتلی و حكمتلی و شفقتلی بر ربوبیت مطلقە وار. و كورونویور. البتە او ربوبیتڭ حشمتنی سقوطدن و حكمتنی عبثیّتدن و شفقتنی غدردن قورتاران ابدی بر دار سعادت بولوناجق و كیریلەجك.

هم مادام كوز ایلە كورونن بو حدسز انعاملر، احسانلر، لطفلر، كرملر، عنایتلر، رحمتلر پردۀ غیب آرقەسندە بر ذات رحمن رحیمڭ بولوندیغنی سونمەمش عقللرە، ئولمەمش قلبلرە كوستریر. البتە انعامی