[آلتنجی مسئلە]

دڭزلی حپسی میوەسی رسالەسندن

رسالۀ نورڭ چوق یرلرندە ایضاحی و قطعی حدسز حجّتلری بولونان ایمان باللّٰه ركننڭ بیڭلر كلّی برهانلرندن بر تك برهانە قیصەجە بر اشارتدر. قسطمونیدە لیسە طلبەلرندن بر قسمی یانمە كلدیلر. بزە خالقمزی طانیتدیر. معلّملریمز اللّٰهدن بحث ایتمییورلر، دیدیلر. بن دیدم: سزڭ اوقودیغڭز فنلردن هر فن، كندی لسان مخصوصیلە متمادیًا اللّٰهدن بحث ایدوب خالقی طانیتدیرییورلر. معلّملری دگل، اونلری دیڭلەییڭز.

مثلا ناصلكە مكمّل بر اجزاخانەكە: هر قوانوزندە خارقە و حسّاس میزانلرلە آلینمش حیاتدار معجونلر و تریاقلر وار. شبهەسز، غایت مهارتلی و كیمیاكر و حكیم بر اجزاجی یی كوستریر. اویلە دە كرۀ ارض اجزاخانەسندە بولونان درت یوز بیڭ چشید نباتات و حیوانات قوانوزلرندەكی ذی حیات معجونلر و تریاقلر جهتیلە

بو چارشودەكی اجزاخانەدن نە درجە زیادە مكمّل و بیوك اولمسی نسبتندە، اوقودیغڭز فنّ طب مقیاسیلە كرۀ ارض اجزاخانۀ كبراسنڭ اجزاجیسی اولان حكیم ذوالجلالی، حتّی كور كوزلرە دە كوستریر، طانیتدیرر.

هم مثلا ناصل بر خارقە فابریقەكە، بیڭلر چشید چشید قوماشلری بسیط بر مادّەدن طوقویور. شكسز، بر فابریقەتوری و مهارتلی بر ماكینیستی طانیتدیرر. اویلە دە كرۀ ارض دینیلن یوز بیڭلر باشلی، هر باشندە یوز بیڭلر مكمّل فابریقە بولونان بو سیّار ماكینۀ ربانیە، نە درجە بو انسان فابریقەسندن بویوكسە، مكمّلسە، او درجەدە اوقودیغڭز فنّ ماكینە مقیاسیلە كرۀ ارضڭ اوستەسنی و صاحبنی بیلدیرر. و طانیتدیرر.

هم مثلا ناصلكە: غایت مكمّل بیڭ بر چشید ارزاق اطرافندن جلب ایدوب ایچندە منتظمًا ایستیف و احضار ایدیلمش دپو و اعاشە آنباری و دكّان، شكسز بر فوق العادە اعاشە و ارزاق مالكنی و صاحبنی و مأمورینی بیلدیرر. اویلە دە بر سنەدە یگرمی درت بیڭ سنەلك بر دائرەدە منتظمًا سیاحت ایدن.. و یوز بیڭلر و آیری آیری ارزاق ایستەین طائفەلری ایچنە آلان.. و سیاحتیلە موسملرە اوغرایوب، بهاری بر بیوك واغون كبی بیڭلر آیری آیری طعاملرلە طولدیرارق قیشدە ارزاقی توكنن بیچارە ذی حیاتلرە كتیرن.. و كرۀ ارض دینیلن بو رحمانی

اعاشە آنباری و بر سفینۀ سبحانیە و بیڭ بر چشید جهازاتی و ماللری و قونسروە پاكتلری طاشییان بو دپو و دكّان ربّانی، نە درجە او فابریقەدن بیوك و مكمّل ایسە، اوقودیغڭز ویا اوقویاجغڭز فنّ اعاشە مقیاسیلە او قطعیتدە و او درجەدە كرۀ ارض دپوسنڭ صاحبنی، متصرّفنی، مدبّرینی بیلدیرر. طانیتدیرر. سودیرر.

هم ناصلكە: درت یوز بیڭ ملّت ایچندە بولونان.. و هر ملّتڭ ایستەدیگی ارزاقی آیری و استعمال ایتدیگی سلاحی آیری و كییدیگی البسەسی آیری و تعلیماتی آیری و ترخیصاتی آیری اولان بر اوردونڭ معجزەكار بر قوماندانی، تك باشیلە بتون او آیری آیری ملّتلرڭ آیری آیری ارزاقلرینی و چشید چشید اسلحەلرینی و البسەلرینی و جهازاتلرینی، هیچ برینی اونوتمایارق و شاشیرمایارق ویردیگی او عجیب اوردو و اوردوگاه، شبهەسز بداهتلە او خارقە قوماندانی كوستریر. تقدیركارانە سودیرر. عینًا اویلە دە، زمین یوزینڭ اوردوگاهندە و هر بهاردە یڭیدن سلاح آلتنە آلینمش بر یڭی اوردوی سبحانیدە نباتات و حیوانات ملّتلرندن درت یوز بیڭ نوعڭ چشید چشید البسە، ارزاق، اسلحە، تعلیم، ترخیصلری غایت مكمّل و منتظم.. و هیچ برینی اونوتمایارق و شاشیرمایارق بر تك قوماندان اعظم طرفندن ویریلن كرۀ ارضڭ بهار اوردوگاهی، نە درجە مذكور انسان اوردو و اوردوگاهندن بیوك و مكمّل ایسە،

سزڭ اوقویاجغڭز فنّ عسكری مقیاسیلە دقّتلی و عقلی باشندە اولانلرە، او درجە كرۀ ارضڭ حاكمنی و ربّنی و مدبّرینی و قوماندان اقدسنی حیرتلر و تقدیسلرلە بیلدیرر. و تحمید و تسبیحلە سودیرر.

هم ناصلكە: بر خارقە شهردە میلیونلر الكتریك لامبەلری حركت ایدرك هر یری كزرلر. یانمق مادّەلری توكنمییور بر طرزدەكی الكتریك لامبەلری و فابریقەسی، شكسز بداهتلە الكتریگی ادارە ایدن و سیّار لامبەلری یاپان و فابریقەیی قوران و اشتعال مادّەلرینی كتیرن بر معجزەكار اوستەیی و فوق العادە قدرتلی بر الكتریكجی یی حیرتلر و تبریكلرلە طانیتدیرر. یاشاسینلر ایلە سودیرر. عینًا اویلە دە، بو عالَم شهرندە دنیا سراینڭ طامندەكی ییلدیز لامبەلری، بر قسمنی قوزموغرافیەنڭ دیدیگنە باقیلسە، كرۀ ارضدن بیڭ دفعە بیوك و طوپ كُلَّەسندن یتمش دفعە سرعتلی حركت ایتدكلری حالدە، انتظامنی بوزمییور. بربرینە چارپمایور. سونمییور. یانمق مادّەلری توكنمییور. اوقودیغڭز قوزموغرافیەنڭ دیدیگنە كورە، كرۀ ارضدن بر میلیون دفعەدن زیادە بیوك و بر میلیون سنەدن زیادە یاشایان و بر مسافرخانۀ رحمانیدە بر لامبە و بر صوبە اولان كونشمزڭ یانمەسنڭ دوامی ایچون، هر كون كرۀ ارضڭ دڭزلری قدر غاز یاغی و طاغلری قدر كومور ویا بیڭ ارض قدر اودون

ییغینلری لازمدركە سونمەسین. و اونی و اونڭ كبی علوی ییلدیزلری غاز یاغسز، اودونسز، كومورسز یاندیران و سوندیرمەین و برابر و چابوق كزدیرن و بربرینە چارپدیرمایان بر نهایتسز قدرتی و سلطنتی، ایشیق پارماقلریلە كوسترن بو كائنات شهر محتشمندەكی دنیا سراینڭ الكتریك لامبەلری و ادارەلری، نە درجە او مثالدن داها بیوك، داها مكمّلدر، او درجەدە سزڭ اوقودیغڭز ویا اوقویاجغڭز فنّ الكتریك مقیاسیلە بو مشهر اعظم كائناتڭ سلطاننی، منوِّرینی، مدبّرینی، صانعنی او نورانی ییلدیزلری شاهد كوسترەرك طانیتدیرر. تسبیحاتلە، تقدیساتلە سودیرر، پرستش ایتدیرر.

هم مثلا ناصلكە، بر كتاب بولونسەكە: بر سطرندە بر كتاب اینجە یازیلمش.. و هر بر كلمەسندە اینجە قلملە بر سورۀ قرآنیە یازیلمش.. غایت معنیدار و بتون مسئلەلری بربرینی تأیید ایدر. و كاتبنی و مؤلّفنی فوق العادە مهارتلی و اقتدارلی كوسترن بر عجیب مجموعە، شكسز كوندوز كبی كاتب و مصنِّفنی كمالاتیلە، هنرلریلە بیلدیرر. طانیتدیرر. ما شٓاء اللّٰه، بارك اللّٰه جملەلریلە تقدیر ایتدیرر. عینًا اویلە دە، بو كائنات كتاب كبیریكە بر تك صحیفەسی اولان زمین یوزندە و بر تك فورمەسی اولان بهاردە، اوچ یوز بیڭ آیری آیری كتابلر حكمندەكی

اوچ یوز بیڭ نباتی و حیوانی طائفەلری برابر، بربری ایچندە، یاڭلیشسز، خطاسز، قاریشدیرمایارق، شاشیرمایارق، مكمّل، منتظم.. و بعضًا آغاچ كبی بر كلمەدە بر قصیدەیی و چكردك كبی بر نقطەدە بر كتابڭ تمام فهرستەسنی یازان بر قلم ایشلەدیگنی كوزیمزلە كوردیگمز بو نهایتسز معنیدار و هر كلمەسندە چوق حكمتلر بولونان شو مجموعۀ كائنات و بو مجسّم قرآن اكبر عالم، مذكور مثالدەكی كتابدن نە درجە بیوك و مكمّل و معنیدار ایسە، او درجەدە سزڭ اوقودیغڭز فنّ حكمت الاشیا و مكتبدە بالفعل مباشرت ایتدیگڭز فنّ قرائت و فنّ كتابت، كنیش مقیاسلریلە و دوربین كوزلریلە بو كتاب كائناتڭ نقّاشنی، كاتبنی حدسز كمالاتیلە طانیتدیرر. اللّٰە اكبر جملەسیلە بیلدیرر. سبحان اللّٰه تقدیسیلە تعریف ایدر. الحمد للّٰه ثنالریلە سودیرر. ایشتە بو فنلرە قیاسًا یوزر فنوندن هر بر فن، كنیش مقیاسیلە و خصوصی آیینەسیلە و دوربینلی كوزیلە و عبرتلی نظریلە بو كائناتڭ خالق ذوالجلالنی اسماسیلە بیلدیرر. صفاتنی، كمالاتنی طانیتدیرر.

ایشتە بو محتشم و پارلاق بر برهان وحدانیت اولان مذكور حجّتی درس ویرمك ایچوندركە: قرآن معجز البیان چوق تكرار ایلە اڭ زیادە [رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ] و [خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ] آیتلریلە خالقمزی بزە طانیتدیرییور، دییە او مكتبلی كنچلرە دیدم. اونلر دخی تمامیلە قبول ایدوب تصدیق ایدرك، حدسز شكر اولسون ربّمزەكە: تام قدسی و عین حقیقت بر درس آلدق. اللّٰه سندن راضی اولسون، دیدیلر. بن دە دیدم: انسان بیڭلر چشید ألملر ایلە متألّم و بیڭلر نوع لذّتلر ایلە متلذّذ اولاجق بر ذی حیات ماكینە.. و غایت درجە عجزیلە برابر حدسز مادّی، معنوی دوشمانلری.. و نهایتسز فقریلە برابر حدسز ظاهری و باطنی احتیاجلری بولونان.. و متمادیًا زوال و فراق طوقاتلرینی ییین بر بیچارە مخلوق ایكن، بردن ایمان و عبودیتلە بویلە بر پادشاە ذوالجلالە انتساب ایدوب، بتون دوشمانلرینە قارشو بر نقطۀ استناد و بتون حاجاتنە مدار بر نقطۀ استمداد بولارق، هركس منسوب اولدیغی افندیسنڭ شرفیلە، مقامیلە افتخار ایتدیگی كبی، او دە بویلە نهایتسز قدیر و رحیم بر پادشاهە ایمان ایلە انتساب ایتسە.. و عبودیتلە خدمتنە كیرسە.. و اجلڭ اعدام اعلاننی كندی حقّندە ترخیص تذكرەسنە چویرسە، نە قدر ممنون و منّتدار و نە قدر متشكّرانە افتخار ایدەبیلیر، قیاس ایدیڭز.

او مكتبلی كنچلرە دیدیگم كبی مصیبتزدە محبوسلرە دە تكرار ایلە دیرم: اونی طانییان و اطاعت ایدن، زنداندە دخی اولسە بختیاردر. اونی اونوتان، سرایلردە دە اولسە زنداندەدر، بدبختدر. حتّی بر بختیار مظلوم، اعدام اولونوركن بدبخت ظالملرە دیمش: بن اعدام اولمایورم. بلكە ترخیص ایلە سعادتە كیدییورم. فقط بن دە سزی اعدام ابدی ایلە محكوم كوردیگمدن سزدن تام انتقاممی آلییورم. [لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ] دییەرك سرور ایلە تسلیم روح ایدر.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ

[مقدّمۀ حشریە]

طوقوزنجی شعاع

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ٭ فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حٖینَ تُمْسُونَ وَحٖینَ تُصْبِحُونَ ٭ وَلَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِیًّا وَحٖینَ تُظْهِرُونَ ٭ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَیُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَیُحْیِی الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ٭ وَمِنْ اٰیَاتِهٖٓ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَٓا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ٭ وَمِنْ اٰیَاتِهٖٓ اَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا لِتَسْكُنُٓوا اِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً اِنَّ فٖی ذٰلِكَ لَاٰیَاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَكَّرُونَ ٭ وَمِنْ اٰیَاتِهٖ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْ اِنَّ فٖی ذٰلِكَ لَاٰیَاتٍ لِلْعَالِمٖینَ ٭ وَمِنْ اٰیَاتِهٖ مَنَامُكُمْ بِالَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَٓاءُ كُمْ مِنْ فَضْلِهٖ اِنَّ فٖی ذٰلِكَ لَاٰیَاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ ٭ وَمِنْ اٰیَاتِهٖ یُرٖیكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَیُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَیُحْیٖی بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ فٖی ذٰلِكَ لَاٰیَاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ٭ وَمِنْ اٰیَاتِهٖٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِهٖ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ٭ وَلَهُ مَنْ فِی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ ٭ وَهُوَ الَّذٖی یَبْدَؤُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعٖیدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَیْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی فِی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزٖیزُ الْحَكٖیمُ

ایمانڭ بر قطبنی كوسترن بو سماوی آیات كبرانڭ و حشری اثبات ایدن شو قدسی براهین عظمانڭ بر نكتۀ كبراسی و بر حجت عظماسی، بو طوقوزنجی شعاعدە بیان ایدیلەجك.

لطیف بر عنایت ربّانیەدركە: بوندن اوتوز سنە اوّل اسكی سعیدڭ یازدیغی تفسیر مقدَّمەسی محاكمات نامندەكی اثرڭ آخرندە 《 ایكنجی مقصد》 قرآندە حشرە اشارت ایدن ایكی آیت تفسیر و بیان ایدیلەجك. نَحْوُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ دییوب طورمش. داها یازامامش. خالق رحیممە دلائل و امارات حشریە عددنجە شكر و حمد اولسونكە، اوتوز سنە صوڭرە توفیق احسان أیلەدی.

اوت بوندن طقوز اون سنە اوّل او ایكی آیتدن برنجی آیت اولان [فَانْظُرْ اِلٰٓی اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَیْفَ یُحْیِی الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَٓا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْیِی الْمَوْتٰی وَهُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ قَدٖیرٌ] فرمان الٰهینڭ ایكی پارلاق و چوق قوّتلی حجّتلری و تفسیرلری بولونان اوننجی سوزلە یگرمی طقوزنجی سوزی انعام ایتدی. منكرلری صوصدیردی. هم ایمان حشرینڭ هجوم ایدیلمز او ایكی متین قلعەسندن طقوز اون سنە صوڭرە، ایكنجی آیت اولان باشدە مذكور آیات كبرانڭ تفسیرلرینی بو رسالە ایلە اكرام ایتدی.

ایشتە بو طوقوزنجی شعاع، مذكور آیات ایلە اشارت ایدیلن [طقوز عالی مقام] و بر [اهمّیتلی مقدَّمە] دن عبارتدر.

[مقدَّمە] حشر عقیدەسنڭ پك چوق روحی فائدەلرندن و حیاتی نتیجەلرندن بر تك نتیجۀ جامعەیی اختصار ایلە بیان.. و حیات انسانیەیە، خصوصًا حیات اجتماعیەسنە نە درجە لزوملی و ضروری اولدیغی اظهار.. و بو ایمان حشری عقیدەسنڭ پك چوق حجّتلرندن بر تك حجّت كلّیەیی اجمال ایلە كوسترمك.. و او عقیدۀ حشریە، نە قدر بدیهی و شبهەسز بولوندیغنی افادە ایتمكدن عبارت اولارق [ایكی نقطەدر].

[برنجی نقطە] آخرت عقیدەسی، حیات اجتماعیە و شخصیۀ انسانیەنڭ اسّ الاساسی و سعادتنڭ و كمالاتنڭ اساساتی اولدیغنە یوزر دلیللرندن بر مقیاس اولارق یالڭز [درت دانەسنە] اشارت ایدرز.

[برنجیسی] نوع بشرڭ بر جهتدە همن یاریسنی تشكیل ایدن چوجقلر، یالڭز جنّت فكریلە اونلرە دهشتلی و آغلاتیجی كورونن ئولوملرە و وفاتلرە قارشو طایانابیلیر. و غایت ضعیف و نازك وجودلرندە بر قوّۀ

معنویە بولابیلیر. و هر شیدن چابوق آغلایان غایت مقاومتسز مزاج روحندە او جنّت ایلە بر امید بولوب مسرورانە یاشایابیلیرلر. مثلا جنّت فكریلە دیر: بنم كوچك قرداشم ویا آرقداشم ئولدی. جنّتڭ بر قوشی اولدی. جنّتدە كزر. بزدن داها كوزل یاشار. و كیف ایدر. یوقسە هر وقت اطرافندە كندی كبی چوجقلرڭ و بیوكلرڭ ئولوملری، او ضعیف بیچارەلرڭ اندیشەلی نظرلرینە چارپمەسی، مقاومتلرینی و قوّۀ معنویەلرینی زیر و زبر ایدرك، كوزلریلە برابر روح و قلب و عقل كبی بتون لطائفنی دخی اویلە آغلاتدیراجق، یا محو اولوب ویا دیوانە بر بدبخت حیوان اولاجقدی.

[ایكنجی دلیل] نوع انسانڭ بر جهتدە نصفی اولان اختیارلر، یالڭز حیات اخرویە ایلە یاقینلرندە بولونان قبرە قارشو تحمّل ایدەبیلیرلر. و چوق علاقەدار اولدقلری حیاتلرینڭ یاقیندە سونمەسنە و كوزل دنیالرینڭ قپانمەسنە مقابل بر تسلّی بولابیلیرلر. و چوجق حكمنە كلن سریع التّأثّر روحلرندە و مزاجلرندە، موت و زوالدن چیقان الیم و دهشتلی مأیوسیتە قارشو، آنجق حیات باقیە امیدیلە مقابلە ایدەبیلیرلر. یوقسە او شفقتە لایق محترملر و سكونتە و استراحت قلبیەیە چوق محتاج

او اندیشەلی بابالر و آنالر، اویلە بر واویلای روحی و بر دغدغۀ قلبی حسّ ایدەجكلردیكە: بو دنیا اونلرە بر زندان و حیات دخی قساوتلی بر عذاب اولوردی.

[اوچنجی دلیل] انسانلرڭ حیات اجتماعیەسنە اڭ قوّتلی مدار اولان كنچلر، دلیقانلیلر، شدّت غلیاندە اولان حسّیاتلرینی و افراطكار بولونان نفس و هوالرینی تجاوزاتدن و ظلمدن و تخریباتدن طوردیران و حیات اجتماعیەنڭ حسن جریاننی تأمین ایدن، یالڭز جهنّم فكریدر. یوقسە جهنّم اندیشەسی اولمازسە، [اَلْحُكْمُ لِلْغَالِبِ] قاعدەسیلە او سرخوش دلیقانلیلر، هوساتلرینڭ پشندە بیچارە ضعیفلرە، عاجزلرە دنیایی جهنّمە چویرەجكلردی. و یوكسك انسانیّتی، غایت سفلی بر حیوانیتە دوندیرەجكلردی.

[دردنجی دلیل] نوع بشرڭ حیات دنیویەسندە اڭ جمعیتلی مركز و اڭ اساسلی زنبرك و دنیوی سعادت ایچون بر جنّت، بر ملجأ، بر تحصّنگاه ایسە، عائلە حیاتیدر. و هركسڭ خانەسی كوچك بر دنیاسیدر. و او خانەنڭ و عائلە حیاتنڭ حیاتی و سعادتی ایسە، صمیمی و جدّی و وفادارانە حرمت و حقیقی و شفقتلی و فداكارانە مرحمت ایلە اولابیلیر. و بو حقیقی حرمت و صمیمی مرحمت ایسە، ابدی بر آرقداشلق و دائمی

بر رفاقت و سرمدی بر برابرلك و حدسز بر زماندە و حدودسز بر حیاتدە بربریلە پدرانە، فرزندانە، قرداشانە، آرقداشانە مناسبتلرڭ بولونمق فكریلە، عقیدەسیلە اولابیلیر. مثلا دیر: بو حرمم، ابدی بر عالمدە، ابدی بر حیاتدە دائمی بر رفیقۀ حیاتمدر. شیمدیلك اختیار و چركین اولمش ایسە دە، ضرری یوق. چونكە ابدی بر كوزللگی وار، كلەجك. و بویلە دائمی بر آرقداشلغڭ خاطری ایچون هر فداكارلغی و مرحمتی یاپارم، دییەرك او اختیارە قاریسنە كوزل بر حوری كبی محبّتلە، شفقتلە، مرحمتلە مقابلە ایدەبیلیر. یوقسە قیصەجق بر ایكی ساعت صوری بر رفاقتدن صوڭرە، ابدی بر فراق و مفارقتە اوغرایان او آرقداشلق، البتە غایت صوری و موقّت و اساسسز حیوان كبی بر رقّت جنسیّە معناسندە بر مجازی مرحمت و صنعی بر حرمت ویرەبیلیر. و حیواناتدە اولدیغی كبی باشقە منفعتلر و سائر غالب حسلر، او حرمت و مرحمتی مغلوب ایدوب، او دنیا جنّتنی جهنّمە چویرر.

ایشتە ایمان حشرینڭ یوزر نتیجەلرندن بریسی، حیات اجتماعیۀ انسانیەیە تعلّق ایدر. و بو تك نتیجەنڭ دە یوزر جهتندن و فائدەلرندن مذكور درت دلیلە سائرلری قیاس ایدیلسە، آڭلاشیلیركە: حقیقت حشریەنڭ