Bağış Yap
MUHÂKEMÂTLafızperestlik nasıl bir hastalıktır, öyle de…

82

ve numûne-i imtisâl olmuştur. Onun için o koca Abdülkāhir, bu hastalığı tedâvi etmek için Delâil-i İ‘câz ve Esrârü’l-Belâgat’in bir sülüsünü onun ilaçlarından doldurmuştur. Evet, lafızperestlik bir hastalıktır, fakat bilinmez ki hastalıktır.

Tenbîh: Lafızperestlik nasıl bir hastalıktır; öyle de, suretperestlik ve üslûbperestlik ve teşbîhperestlik ve hayalperestlik ve kāfiyeperestlik, şimdi filcümle, ileride ifrât ile tam bir hastalık ve ma‘nâyı kendine fedâ edecek derecede bir maraz olacaktır. Hatta bir nükte-i zarâfet için veyahud kafiyenin hatırı için, çok edîb, edebde edebsizlik etmeye şimdiden başlamışlardır.

Evet, lafza ziynet verilmeli, fakat tabîat-ı ma‘nâ istemek şartıyla. Ve sûret-i ma‘nâya haşmet vermeli, fakat meâlin iznini almak şartıyla. Ve üslûba parlaklık vermeli, fakat maksûdun isti‘dâdı müsâid olmak şartıyla. Ve teşbîhe revnak vermeli, fakat matlûbun münâsebetini göze almak ve rızâsını tahsîl etmek şartıyla. Ve hayâle cevelân ve şaşaa vermeli, fakat hakîkati incitmemek ve ağır gelmemek ve hakîkate misâl olmak ve hakîkatten istimdâd etmek şartıyla gerektir.

İkinci mesele

Kelâmın hayatlanması ve neşv ü nemâsı, ma‘nâların tecessümüyle ve cemâdâta nefh-i rûh etmekle bir mükâleme ve mübâhaseyi içlerine atmaktır. Şöyle:

Deverân ile ta‘bîr olunan, vücûdda ve ademde iki şeyin mukarenetiyle, biri ötekisine illet ve me’haz ve menşe’ zannolunması olan i‘tikād-ı örfî üzerine müesses olan mağlata-i vehmiye üstüne mebnî olan

83

kuvve-i hayalden neş’et eden sihr-i beyanıyla, sehhâr gibi cemâdâtı hayatlandırır, birbiriyle söyletir. İçlerine ya adâveti veya muhabbeti atar. Hem de ma‘nâları tecessüm ettirir, hayat verir, içinde harâret-i garîziyeyi derc eder.

Eğer istersen, gürültülü menzil ıtlâkına şâyeste olan bu beyte gir: یُنَاج۪ينِي الْاَخْلَافُ الْاِخْلَافُ مِنْ تَحْتِ مَطْلِه۪٭ وَتَخْتَصِمُ الْاٰمَالُ وَالْيَأْسُ ف۪ي صَدْر۪ي Yani, “Mümâtale-i hak perdesi altında hulfü’l-va‘d benimle konuşuyor. Der: Aldanma! Onun için sînemde ümidlerim yeis ile kavgaya başladılar; o mütezelzil hâne olan sadrımı harâb ediyorlar.” Göreceksin, nasıl şâir-i sâhir emel ve ye’si tecsîm etmekle hayatlandırarak, nemmâm olan ihlâfın fitnesiyle bir muhârebe ve muhâsamayı temsîl eyledi. Güya sinematoğraf gibi bu beyt, senin aklına rüya görünüyor. Evet, bu sihr-i beyânî bir nevi‘ tenvîm eder.

Veyahud yerin yağmur ile muâşaka ve şekvâsını dinle! İşte: تَشَكَّي الْاَرْضُ غِيْبَتَهُٓ اِلَيْهِ٭ وَتَرْشُفُ مَٓائَهُ رَشْفَ الرُّضَابِ Yani, yağmurun geç gelmesini ona teşekkî eder. Mahbûbun ağız suyu gibi suyunu emer. Acaba yeri Mecnûn, sehâbı Leyla hâletlerinde bu şiir sana tahyîl etmiyor mu?

Tenbîh: Bu şiiri güzel gösteren, içindeki hayâlin hakîkate bir derece müşâbehetidir. Zîrâ yağmur gecikse, sonra gelse, toprak vız vız gibi bir savtı çıkartarak suyunu çeker. Bu hâli gören, geçliğine ve şiddet-i ihtiyacına intikāl ettiğinden, meşhur deverânın sırrıyla ve tevehhümün tasarrufâtıyla bir muâşaka ve mükâleme suretine ifrâğ eder.

İşaret: Her bir hayâlde bu çiznök gibi bir dâne-i hakîkat bulunmak şarttır.

84

Üçüncü mesele

Kelâmın elbise-i fâhiresi veyahud cemâli ve sureti, üslûb iledir. Yani kālıb-ı kelâm iledir. Şöyle ki:

Ya dikkat-i nazar veya tevaggul veya mübâşeret veya san‘atın telakkuhuyla hayâlde tevellüd eden temâyülâtın hususiyâtından teşekkül eden suretlerden terekküb eden istiâre-i temsîliyenin parçaları telâhuk ettiklerinden tenevvür ve teşerrüb ve teşekkül eden üslûb, kelâmın kalıbı olduğu gibi, cemâlin ma‘deni ve hulel-i fâhirenin destgâhıdır. Güya aklın borazanı denilmeye şâyân olan irâde ses etmekle, kalbin karanlık köşelerinde yatan ma‘nâlar çıplak, yalın ayak, baş açık olarak çıktıklarından, mahall-i suver olan hayâle girerler. O hazînetü’l-hayâlde buldukları sureti giyerler. En ekall bir yazmayı sarar. Veya bir pabucu giyer. Lâakal bir nişan ile çıkar. Hiç olmazsa bir düğme ile veya bir kelime ile, kendinin nerede terbiye olduğunu gösterir.

Eğer bir kelâmın- fakat tabiattan çıkmış bir kelâmın- üslûbunda im‘ân-ı nazar edersen, kendi san‘atı içinde işleyen mütekellimi o ayna-misâl üslûbun içinde göreceksin. Hatta nefsini nefesinden ve sesinden; mâhiyetini nefesinden, üfürmesinden tevehhüm ve mizâç ve san‘atını kelâmıyla mümtezic tahayyül etsen, hayâliyyûn mezhebinde muâteb olmuyorsun. Eğer tereddüd ile senin hayâlin, hastalığı var ise Kasîde-i Bürde’den olan وَاسْتَفْرِغِ الدَّمْعَ مِنْ عَیْنٍ قَدْ اِمْتَلَئَتْ٭ مِنَ الْمَحَارِمِ وَالْزَمْ حِمْيَةَ النَّدَمِ olan bîmârhâneye git, gör! Nasıl Hakîm-i Busayrî ra, istifrâğla ve nedâmetin perhîziyle sana reçete yazar.

85

Eğer iştihânın açılmasıyla üslûb denilen hakîkatin şişesindeki zülâl-i ma‘nâ nasıl kendine muvâfık ve nasıl imtizâc etmesini seyretmek ve o zülâli içmeye iştihân var ise meyhâneye, git ve de: “Ey meyhâneci, kelâm-ı belîğ nedir?” Elbette onun san‘atı onu şöyle söylettirecek:

Kelâm-ı belîğ, ilim denilen çömleklerde pişirilen ve hikmet denilen büyük küplerde duran ve fehim denilen süzgeç ile süzülen âb-ı hayat gibi bir ma‘nâyı, zürefâ denilen sâkîler döndürüp efkâr içer; esrarda temeşşî etmekle hissiyâtı ihtizâza getiren kelâmdır.

Eğer böyle sarhoşların sözlerinden hoşlanmıyorsan, suyun mühendisi olan Hüdhüd-ü Süleyman’ın Sebe’den getirdiği nebe’ ve haberi dinle! Nasıl inzâl-i Kur’ân ve ibdâ‘-ı semâvât ve arz eden Zülcelâl’in tavsîfini etmiştir. Hüdhüd diyor: “Bir kavme rast geldim. Zemin ve âsumândan mahfiyâtı çıkaran Allah’a secde etmiyorlar.” Bak, evsâf-ı kemâliye içinde Hüdhüd’ün hendesesine telvîh eden vasf-ı mezbûru yalnız ihtiyâr eyledi.

İşaret: Üslûbdan muradım, kelâmın kalıbıdır ve suretidir. Başkalar başka diyorlar. Ve belâgatçe fâidesi, kıssâtın tefârîkını ve perişan olan parçalarını iltihâm ve bitiştirmektir. Tâ kāide-i “Bir şey sâbit olursa levâzımıyla sâbittir” sırrıyla bir cüz’ü tahrîk etmekle kıssâtın küllünü ihtizâza getirmektir. Güya mütekellim, üslûbun bir köşesini muhâtaba gösterse, muhâtab kendi kendine velev bir derece karanlık olsa da tamamını görebilir. Bak, nerede olursa olsun, “mübâreze” lafzı, pencere gibi meydan-ı harbi, içinde harb olarak sana gösterir. Evet, çok böyle kelimeler vardır. Hayâlin sinematoğrafisi denilse câizdir.

86

Tenbîh: Üslûb merâtibi pek mütefâvittir. Bazen o kadar latîf ve rakîktir ki, nesîm-i seherden daha âheste eser. Bazen o kadar gizli oluyor ki, bu zamanın harbinin diplomatlarının desâis-i harbiyelerinden daha mestûrdur. Bir diplomatın kuvve-i şâmmesi lâzımdır, tâ istişmâm edebilsin.

Ezcümle: يٰسٓ sûresinde مَنْ یُحْیِی الْعِظَامَ وَهِیَ رَم۪یمٌ şîve-i ifâdeden, Zemahşerî مَنْ یَبْرُزُ اِلَی الْمَیْدَانِ üslûbunu istişmâm etmiştir. Evet, insan isyanla Hâlik’ın emrine karşı ma‘nen müdâfaa ve mübâreze eder.

Dördüncü mesele

Kelâmın kuvvet ve kudreti ise, kelâmın kuyûdâtı birbirine cevab vermek ve keyfiyâtı birbirine muâvenet etmekle, umumen karınca kaderince, asıl garaza işaret ve her biri parmağını maksad üzerine bırakmak ile عِبَارَاتُنَا شَتّٰی وَحُسْنُكَ وَاحِدٌ٭ وَكُلٌّ اِلٰی ذَاكَ الْجَمَالِ یُش۪یرُ düstûruna timsâl olmaktır. Demek, kuyûdât zenâv gibi veyahud dereler gibi; maksad ise ortalarından istimdâd edici bir havuz gibi olmak gerektir.

Elhasıl: Zihnin şebekesi üstünde tersîm olunan ve nazar-ı akıl ile alınan sûret-i garaz, müşevveş olmamak için, tecâvüb ve teâvün ve istimdâd lâzımdır.

İşaret: Bu noktadan intizâm neş’et etmekle tenâsüb tevellüd edip hüsn ü cemâl parlar. Eğer istersen Rabb-i İzzet’in kelâmına teemmül et. Ezcümle: Zerresi büyük bir taş kadar büyük olan azabdan tahvîf; ve insanı, kalak ve tahammülsüz olduklarını göstermek için sevk edilen

87

وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ olan âyete bak. Nasıl ki “Şeyi zıddından in‘ikâs ettirmek” olan kāide-i beyâniyeye binâen, tehvîl ve tahvîf için azabın bir parçasının derece-i te'sîrini göstermek istediğinden, kıllet olan esâs-ı maksada, nasıl kelâmın her tarafı elini oraya uzatıp kuvvet veriyor. Şöyle:

اِنْ lafzındaki teşkîk ile tahfîf ve مَسَّتْ deki yalnız temâs ve نَفْحَةٌ maddesinde ve sîgasında ve tenkîrindeki taklîl ve tahkîr; ve مِنْ deki teb‘îz ve nekâle bedel عَذَابِ zikrindeki tehvîn; ve رَبِّكَ deki îmâ-yı rahmet, umumen taklîli göstermekle, azabı nihâyet derecede ta‘zîm ve tehvîl eder. Zîrâ azı böyle olursa, çoğundan Allah esirgesin!

Tenbîh: Bu sana sermeşktir. Yazabilirsen meşk et. Zîrâ bütün âyât-ı Kur’âniye bu intizâm ve tenâsüb ve hüsne mazhardırlar. Fakat makāsıd bazen mütedâhilen müteselsildir. Her birinin tevâbii ötekiyle mukārin olur, fakat muhtelit olmaz. Dikkat etmek gerektir. Zîrâ nazar-ı sathî böyle yerlerde çok halt eder.

Beşinci mesele

Kelâmın servet ve vüs‘ati ise, nasıl sûret-i terkîb, nefs-i maksadı gösterir. Öyle de müstetbeâtının telmîhâtıyla ve esâlîbin işârâtıyla garazın levâzım ve tevâbiini göstermek ve ihtizâza getirmektir. Zîrâ telmîh ve işaret ise, sâkin olan hayâlâtı ihtizâza ve sâkit olan cevânibini söylettirmekle, kalblerin en uzak köşelerindeki istihsânı ve alkışlamayı tehyîc etmeye büyük bir esastır. Evet, telmîh ve işaret ise, yolun etrafını temâşâ ile tenezzüh etmek içindir. Kasd ve taleb

88

ve tasarruf için değildir. Demek mütekellim onda mes’ûl olmaz. Eğer istersen bu beyitlerin içlerine gir. Bir derece seyre şâyân noktalar vardır:

İşte çal olan atına binmiş, nâzenîn karşısında gençlenmek isteyen ihtiyâr babanın sakalının içine bak, belâgatin çok anahtarlarını bulacaksın. Al, kapıları aç, işte: قَالَتْ كَبِرْتَ وَشِبْتَ قُلْتُ لَهَا٭ هٰذَا غُبَارُ وَقَايِعِ الدَّهْرِ Yani, dedi: “İhtiyâr oldun.” Dedim: “Değildir; belki mesâib-i dehrin gürültüsünden ayakları altından çıkıp sakalıma konmuş bir beyaz gubârdır.”

Hem de, وَلَا يُرَوِّعْكِ ا۪یمَاضُ الْقَت۪يرِ بِه۪٭ فَاِنَّ ذَاكَ ابْتِسَامُ الرَّأْيِ وَالْاَدَبِ Yani, “Sakalımın beyazlanmakla parlaması seni korkutmasın. Zîrâ nûr-u mütecessim gibi dimâğdan erimiş, sakaldan mecrâ bulup kendini gösteren fikir ve edebin tebessümüdür.”

Hem de, وَعَيْنُكَ قَدْ نَامَتْ بِلَیْلِ شَب۪يبَةٍ٭ فَلَمْ تَنْتَبِهْ اِلَّا بِصُبْحِ مَش۪يبٍ Yani, “Gece gibi gençlikte gözün nevm-i gaflette dalmış, ancak subh-misâl olan sakalın beyazıyla uyanabildi.”

Hem de, وَكَاَنَّمَا لَطَمَ الصَّبَاحُ جَب۪ينَهُ٭ فَاقْتَصَّ مِنْهُ وَخَاضَ ف۪ي اَحْشَٓائِه۪ Yani, “Ciriti istemek yolunda, sabah, atımın yüzüne yed-i beyzâsıyla bir tokat vurdu. Atım dahi kısâsını almak için tayyâr olan subha erişti, yere vurdu, içinde dört ayağıyla gezindi. Demek atım çal’dır.”

Hem de, كَاَنَّ قَلْب۪ي وُشَاحَاهَٓا اِذَاخَطَرَتْ٭ وَقَلْبَهَا قُلْبُهَا فِي الصَّمْتِ وَالْخَرَسِ Yani, “Kalbim ma‘şûkumun kemeri gibi hareket ve hışhış etmekte; onun kalbi ise onun bileziği gibi sükûn ve sükûttadır. Demek beli ince, bileği kalın olduğu gibi, kalbim müştâk, onun kalbi müstağnîdir. Demek hüsün ve aşkı ve istiğnâyı ve iştiyâkı bir taş ile vurmuştur.”

89

Hem de, وَاَلْقٰی بِصَحْرَٓاءِ الْغَب۪یطِ بَعَاعَهُ٭ نُزُولَ الْیَمَانٖی ذِی الْعَیَابِ الْمُحَمَّلِ Yani, “Tâcir-i Yemenî gibi yağmurdan gelen sel, yüklerini, eskāllerini gabît sahrâsına attı. Nasıl ki bir tüccar akşamda bir köye gelse, gecede köylüler rengârenk eşyâlarını satın alsalar; sabahleyin herkes bir renk ile süslenmiş olduğu halde evinden çıkıyor. Hatta köyün çobanı dahi kırmızı bir mendili bağlıyor. Öyle de, sel sahrâya yükünü attığı gibi, ticâret-i hafiyeye benzer imtizâcât-ı kimyeviye ile çiçeklerin nâzenînlerine güya rengârenk elbise alınır, dikilir. Hatta çiçeklerin çobanı ıtlâkına şâyân olan kefne Hâşiye başını kırmızılaştırıyor.”

Hem de, غَارَ الْوَفَٓاءُ وَفَاضَ الْغَدْرُ وَانْفَرَجَتْ٭ مَسَافَةُ الْخُلْفِ بَیْنَ الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ Yani, “Vefâ, gavr-i in‘idâma çekildi. Tûfân-ı gadir feverâna başladı. Kavil ve amel ortasında uzun bir mesâfe açıldı.”

Uzağa gitmek istemiyorsan, bu makālenin bir parça mâkabline nazar et. Bu meseleye numûne olmak için çok parçaları bulacaksın. Ezcümle:

“Âyâtın delâil-i i‘câzının miftâhı ve esrâr-ı belâgatinin keşşâfı, yalnız belâgat-i Arabiyedir. Felsefe-i Yunaniye değildir.” Veyahud makāle-i ûlâda olan mesele-i ûlânın hâtimesindeki işarete bak. İşte “Hilkat denilen şerîat-ı fıtriye, meczub ve misafir olan küre-i arza farz etmiştir ki, şemse iktidâ eden yıldızların safında durmak, şüzûz etmemek. Zîrâ zemin, zevciyle beraber اَتَيْنَا طَٓائِع۪ينَ demişlerdir. Tâat ise cemâatle daha ahsendir.”

Risale-i Nur'u uygulamada okuyunDaha iyi okuma deneyimi, kaldığınız yerden.
Uygulamada Aç