MESNEVÎ-İ NÛRİYE

127

[ذیل الحبّە ]

آرقداش! شو مشوّش اثرلرملە بیوك بر شیئڭ اطرافنی قازییورم. فقط بیلمییورم، كشف ایدەبیلدممی؟ شاید بوكون انكشاف ایتمەسە دە، صوڭرە انكشاف ایدەجكدر دییە دوشونویورم. ویاخود بالآخرە ظهور ایدەجك اولان كشفنە بوكوندن یول آچوب كوسترییورم.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ 〛〚حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖیلُ ٭ نِعْمَ الْمَوْلٰی وَنِعْمَ النَّصٖیرُ

(اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰی نِعْمَةِ الْاٖیمَانِ وَالْاِسْلَامِ بِعَدَدِ قَطَرَاتِ الْاَمْطَارِ وَاَمْوَاجِ الْبِحَارِ وَثَمَرَاتِ الْاَشْجَارِ وَنُقُوشِ الْاَزْهَارِ وَنَغَمَاتِ الْاَطْیَارِ وَلَمَعَاتِ الْاَنْوَارِ وَالشُّكْرُ لَهُ عَلٰی كُلٍّ مِنْ نِعَمِهٖ فِی الْاَطْوَارِ بِعَدَدِ كُلِّ نِعَمِهٖ فِی الْاَدْوَارِ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰی سَیِّدِ الْاَبْرَارِ وَالْاَخْیَارِ مُحَمَّدٍنِ الْمُخْتَارِ وَعَلٰٓی اٰلِهِ الْاَطْهَارِ وَاَصْحَابِهٖ نُجُومِ الْهِدَایَةِ ذَوِی الْاَنْوَارِ مَادَامَ الَّیْلُ وَالنَّهَارُ)

اِعْلَمْ ایّها العزیز! مسافر اولان بر كیمسە، سفرندە چوق یرلرە، چوق منزللرە اوغرار. هر اوغرادیغی یرڭ عادتلری و شرطلری آیری آیری اولور. كذالك، اللّٰهڭ یولندە سلوك ایدن ذات چوق مقاملرە، مرتبەلرە، حاللرە، پردەلرە راست كلیركە، بونلرڭ دە هر بریسی ایچون كندینە مخصوص شرطلری و وضعیتلری واردر. بو شرطلری و پردەلری بربرینە قاریشدیران، غلط و یاڭلیش حركت ایدر. مثلا بر یردە آتڭ كیشنەمسنی ایشیتن بر آدم، یوكسك بر سرایدە عندلیبڭ ترنّمنی و كوزل صداسنی ایشیتیر. اگر او ترنّم ایلە آتڭ كیشنەمسنی فرق ایتمەیوب عندلیبدن كیشنەمەیی طلب ایدرسە، او آدم كندی نفسیلە مغالطە ایتمش اولور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! دنیا حیاتنی كوزللشدیرن اسبابدن بری، دنیا آیینەسندە تمثّل ایلە پارلایان هدایت نورلریدر. و بیوك انسانلرڭ سوكیلی و سویملی تمثاللریدر. اوت، مستقبل ماضینڭ آیینەسیدر. ماضی برزخە، یعنی اوتەكی عالمە انتقال و انقلاب ایتدیگندە، صورتنی، شكلنی و دنیاسنی استقبال آیینەسنە، تاریخە، انسانلرڭ ذهنلرینە ودیعە ایدییور. اونلرە اولان معنوی و خیالی محبتلریلە دنیا محبّتی طاتلی اولور.

128

مثلا، آرقداشلرینڭ و اقرباسنڭ تمثاللرینی و فوطوغرافلرینی حاوی بیوك بر آیینەیی كیتدیگی یولدە بولان بر آدم، شرق جهتنە كیدن او آدملرڭ مملكتلرینە كیدوب اونلرە التحاق ایتمك ایچون چالیشمایوب دە، او آیینەنڭ ایچندەكی تمثاللریلە اوغراشیر محبّت ایدرسە، ایشتە بو آدم غفلتدن آییلدیغی زمان، "ایواه نە ایدییورم؟ بونلر شراب دگل، سرابدر. بونلرلە اوغراشمق عَذْبْ دگل، یعنی طاتلی صو دگل، عذابدر" دیر. آرقداشلرینە یتیشمك ایچون شرق سفرینە تداركاتدە بولونمەیە باشلار.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآن معجز البیانڭ حق و حقیقت اولدیغنە دائر اڭ صادق دلیللری دیڭلە:

(١) توحیدی، اقتضا ایتدیگی و لازم اولدیغی بتون مرتبەلریلە محافظە ایتمەسیدر.

(٢) اسمای حسنانڭ تناسب و اقتضالری اوزرینە حقائق عالیۀ الٰهیەدەكی موازنەلرینی مراعات ایتمەسیدر.

(٣) ربوبیّت و الوهیتە عائد شئوناتی كمال موازنە ایلە جمع ایتمەسیدر.

قرآنڭ بو خاصیتی بشرڭ اثرلرندە بولونمدیغی كبی، ملكوت جهتنە كچن اولیالرڭ و سائر بیوكلرڭ نتائج فكرلرندە دە بولونمامشدر. و اشیانڭ باطننە طالمش اولان اِشْرَاقِیُّونْ و عالم غیبە نفوذ ایدن روحانیونلر دخی، قرآنڭ بو خاصیتنی بولامامشلردر. زیرا اونلرڭ نظرلری مقیّد اولدیغندن، حقیقت مطلقەیی احاطە ایدەمزلر. بونلر آنجق حقیقتڭ بر طرفنی بولورلر. افراط و تفریط ایلە تصرّفە باشلارلر. بونڭ ایچون تناسبی بوزوب موازنەیی اخلال ایدییورلر. مثلا:

متنوّع جوهرلری حاوی زینتلی و قیمتلی بر دفینەیی كشف ایتمك ایچون برقاچ آدم دڭزڭ دیبنە طالارلر. دڭزڭ دیبندە آراشدیرمە یاپاركن، بریسنڭ النە اوزونجە بر پارچە الماس كچر. دفینەنڭ مشتملاتنی تمامًا بو كبی الماسلردن عبارت اولدیغنە حكم ایدر. صوڭرە آرقداشلرندن باشقە چشید جوهرلرڭ بحثنی ایشیتدیگندە، اونلرڭ بولدقلری جوهرلرڭ كندی بولدیغی الماسڭ طاشلری اولدقلرینی تخیّل ایدر. دیگری كُرَوٖی بر یاقوتی بولور. اوتەكی آرقداشی دە باشقە بر چشیدینی بولور و هكذا. هر بریسی دفینەنڭ اساس مشتملاتی كندی بولدیغی چشیددن عبارت اولدیغنی و آرقداشلرینڭ بولدقلری چشیدلر دە دفینەنڭ زوائد و تفرّعاتندن اولدیغنی اعتقاد ایدر.

129

مسئلە بو شكلە كیرمكلە موازنە غائب و تناسب زائل اولور. صوڭرە مسئلەنڭ حقیقتنی كشف و ایضاح ایچون تأویلاتە و تكلّفاتە باشلارلر. حتّی دفینەنڭ انكارینە بیلە ذهاب ایدن اولور.

اوت، سنّت سنیە ایلە موازنە یاپیلمازدن اوّل، همن مشهوداتنە اعتماد ایدن اِشْرَاقِیُّونْ ایلە متصوّفەنڭ اثرلرندە تأمُّل ایدن ذاتلر، شو سویلەدیگمە حق ویررلر، بلا تردّد قبول ایدرلر.

آرقداش! قرآن دە او دفینەیی كشف ایتمك ایچون او دڭزە طالمشدر. فقط قرآنڭ كوزی آچیق اولدیغندن، دفینەیی تمامًا احاطە ایدرك كورمشدر. و حقیقتە اویغون بر طرزدە تناسب و موازنەیی رعایت ایدرك كمال انتظام و اطّراد ایلە حقیقتی اظهار ایتمشدر.

آرقداش! نوع بشردە انواعًا ضلالتە دوشن فرقەلرڭ سبب ضلالتلری، اماملرڭ قصورلریدر. اوت، اماملر باطندن بحث ایتمشلرسە دە، مشهوداتلرینە اعتماد و اكتفا ایدرك طریقدن دونمشلردر. و (حَفِظْتَ شَیْئًا وَغَابَتْ عَنْكَ اَشْیَٓاءُ) قَوْلنە ماصدق اولمشلردر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! جناب حق سنی عدمدن وجودە كتیرمشدر. و وجودڭ پك چوق اشكال و وضعیتلرندن اڭ یوكسگنی سڭا ویرمشدر. و مسلم صفتیلە انسان صورتندە سنی دنیایە كتیرمشدر. سنڭ مبدأ حركتڭ ایلە صوڭ آلدیغڭ صورت آراسندە متعدّد وضعیتلرڭ، منزللرڭ و اطوار و احوالڭ هر بریسی سڭا عائد نعمتلر دفترینە قید ایدیلمشدر. بو اعتبارلە، سنڭ كچیرمش اولدیغڭ زمان شریدینە الماس كبی نعمتلر دیزیلمشدر. او زمان شریدی تام بر كردانلق ویا نعمتلرڭ انواعنە بر فهرست شكلنی آلمشدر.

بناءً علیه، كچیرمش اولدیغڭ وجودڭ هر منزلندە و هر وضعیتندە و هر اطوار و احوالندە: (ناصل بو نعمتە واصل اولدڭ؟ و نە ایلە مستحق اولدڭ؟ و شكرندە بولوندڭمی؟) دییە یوم قیامتدە سؤٓالە چكیلەجكسڭ. چونكە وقوعە كلن حاللر سؤٓالە تابعدر. فقط امكاندە قالوب وقوعە كلمەین شیلر سؤٓالە تابع دگلدر. سنڭ كچیرمش اولدیغڭ احوال، وقوعاتدر. كلەجك احوالڭ عدمدر. وجوددە اولان مسئولدر. عدمدە اولان مسئول دگلدر. اویلە ایسە، ماضیدە شكرینی ادا ایدەمدیگڭ نعمتلرڭ شكرینی قضا ایتمك لازمدر.

130

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانی هوالاندیروب باش آشاغی فلاكتە آتان شویلە بر حال وار: استحقاق نظرە آلینمایارق، حقّڭ تقدیری حقّندە تفریط ویا افراط یاپیلیر. قوّتنە، قیمتنە باقیلمایارق، كوچك ویا بیوك بر یوك آلتنە آلینیر كبی، غیر انسانی حاللر انسانی انسانیتدن دوشورور. یا ظلمە ویا كذبە سوق ایدر.

مثلا، بر فرقە عسكرڭ ممثّلی بر نفرڭ، بتون عسكرلك امورینی بیلمسی طلبندە بولونمق.. ویا بر قطرە صودەكی كونشڭ تمثالندە كونشڭ عظمتنی كوسترمك طلبندە بولونمق، اڭ یوكسك بر انصافسزلقدر. چونكە وصف ایلە اتّصاف آراسندە فرق واردر. مثلا قطرەدەكی تمثال، كونشڭ اوصافنی كوستریر. امّا قطرە او اوصاف ایلە متّصف اولاماز.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! وجود نوعندە تزاحم یوقدر. یعنی پك چوق عالملر و حاللر وجود صحنەسندە اجتماع ایدرلر، برلشیرلر. مثلا كیجە زمانی، دیوارلری جامدن اولان و الكتریك یانان بر اوطەیە كیردیگڭ وقت، عالم مثالە بر پنجرە حكمندە اولان جاملردە پك چوق منزللری و اوطەلری كورەجكسڭ. ثانیًا: اوطەدە اوتوروركن، كمال سهولتلە او مثالی اوطەلردە، هر چشید تبدیل و تغییر و تصرّف ایدەبیلیرسڭ. ثالثًا: اوطەدەكی الكتریك، الكتریك مثاللرینڭ اڭ اوزاغنە اڭ یاقیندر. چونكە او مثالی مثاللرڭ قیّومی اودر. رابعًا: بو مادّی وجودڭ بر حبّەسی و بر پارچەسی، او مثالی وجودڭ بر عالمنی ایچنە آلابیلیر.

بو درت حكم، واجب ایلە عالم ممكنات آراسندە دە جاریدر. چونكە ممكناتڭ وجودی، واجبڭ نورندن بر كولكە اولدیغی جهتلە، وهمی بر مرتبەدەدر. واجبڭ امریلە وجود خارجی یە كیرر. ثابت و مستقر قالیر. دیمك ممكناتڭ وجودی بالذّات حقیقی بر وجود خارجی اولمدیغی كبی، وهمی ویا زائل بر ظلّ دە دگلدر. آنجق واجب الوجودڭ ایجادیلە بر وجوددر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بو كوزل عالمڭ مالكی بولونمامەسی محال اولدیغی كبی، كندیسنی انسانلرە بیلدیروب تعریف ایتمەمسی دە محالدر. چونكە انسان، مالكڭ كمالاتنە دلالت ایدن عالمڭ حسننی كورویور. و كندیسنە بشیك اولارق یارادیلان كرۀ ارضدە ایستەدیگی كبی تصرّف ایدن بر خلیفەدر. حتّی سمای دنیادە دخی عقلیلە چالیشییور. و كوچكلگیلە و ضعفیتیلە برابر خارقە تصرّفات عجیبەسیلە اشرف مخلوقات عنواننی آلمشدر. و ألندە جزء اختیاری بولوندیغندن،

131

بتون اسباب ایچریسندە اڭ كنیش بر صلاحیت صاحبیدر. بناءً علیه مالك حقیقینڭ رسوللر واسطەسیلە بویلە یوكسك، فقط غافل عبدلرینە كندیسنی بیلدیروب تعریف ایتمسی ضروریدركە، او مالكڭ أوامرینە و مرضیّاتنە واقف اولسونلر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانڭ وهم، فَرَضْ، خیال دویغولرینە وارنجەیە قدر بتون حاسّەلری بالآخرە رجوع ایدوب بالاتّفاق حقّە التجا ایتدكلرینی و باطلە هیچ بر احتمال و امكانڭ قالمدیغنی و كائناتڭ آنجق و آنجق قرآنڭ ایضاح ایتدیگی شكلدە بولوندیغنی كوردم.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! عالم ضیا، عالم حرارت، عالم هوا، عالم كهرُبا، عالم الكتریك، عالم جذب، عالم اثیر، عالم مثال، عالم برزخ كبی عالملر آراسندە مزاحمە و یر طارلغی یوقدر. بو عالملرڭ هپسی دە اختلاطسز، مصادمەسز، كوچك بر یردە اجتماع ایدرلر.

كذالك، پك كنیش غیبی عالملرڭ دە بو كوچك ارضدە اجتماعلری ممكندر. اوت، هوا و صو انسانڭ یورویوشنە، جام ضیانڭ كچمەسنە، كثیف جسملرە بیلە رونتكن واسطەسیلە شعاعڭ نفوذینە و عقل نورینە، ملك روحنە، دمیرڭ ایچنە حرارتڭ آقمسنە، الكتریك جریاننە بر مانع یوقدر.

كذالك، بو كثیف عالمدە روحانیلری دَوَراندن، جنّیلری جولاندن، شیطانلری جریاندن، ملكلری سیراندن منع ایدەجك بر مانع یوقدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كوز، لامبە، شمس كبی نور و نورانی شیلردە جزئی ایلە كلّی، جزء ایلە كلّ، بر ایلە بیڭ مساویدر. اوت، شمسە باق! اونڭ تمثاللریلە سیّارات، دڭزلر، حوضلر، كوللر، قطرەلر، قبارجقلر كبی بتون شفّاف شیلر كمال سهولتلە تمثّل ایدییورلر.

كذالك، شمس ازلی، شو كائنات كتابندە بتون بابلری، فصللری، سطرلری، جملەلری، حرفلری دفعةً، كلفتسز یازییور. و بَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتدە دخی عین بو سهولت واردر. "خلقتڭز و بعثڭز، بر نفسڭ خلقت و بعثی كبیدر" دییە قرآن كریم امر ایدییور.

132

اِعْلَمْ ایّها العزیز! هر شیئی تحریك ایدن ذرّات متحركەنڭ، معیّن حدلرینە قدر حركت ایتدكدن صوڭرە توقّفلرینە و طورمەلرینە دقّت ایدن آدم آڭلاركە، هر شیئڭ حدودندە، دائما حركتدە بولونان ذرّاتی طوردیروب كری یە چویرن بر حدود بكچیسی واردر. او ذرّاتی طاشمقدن منع ایدییور. او بكجی ایسە محیط بر علمڭ تجلّیسیدركە، او تجلّی قدرە، قدر دە مقدارە، مقدار دە قالبە تحوّل ایدر. دیمك هر شی، ایچریسندەكی ذرّاتە بر قالبدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآنڭ آیتلری بربرینی تفسیر ایتدیگی كبی، بو كتاب عالمڭ دە بر قسمی، دیگر بر قسمنی ایضاح ایدییور. مثلا، مادّیات عالمی جناب حقّڭ انوار نعمتنی جذب ایتمك ایچون حقیقی بر احتیاج ایلە شمسە محتاج اولدیغی كبی، عالم معنویاّت دخی، رحمت الٰهیەنڭ ضیالرینی آلمق ایچون شمس نبوّتە محتاجدر. بناءً علیه رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ نبوّتی، شمسڭ قطعیت و وضوحی درجەسندە قطعی و واضحدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! ذی حیاتڭ وجودینە ترتّب ایدن ثمرەلر، یالڭز كندینە، منفعتنە، بقاسنە، كمالنە مخصوص دگلدر. آنجق او ثمرەلردن بر حصّە كندیسنە عائددر. باقی قالان قسم اعظمی خالقە راجعدر. ذی حیاتە عائد اولان قسم اوزون بر زماندن صوڭرە حصولە كلیر. خالقە راجع اولان قسم ایسە بر آندە حصولە كلیر. مثلا او ذی حیات، اسمای حسنانڭ تجلّیاتنە مظهریتلە، خالقی اوصاف كمالیە ایلە توصیف ایدر. و لسان حالیلە دە خالقە حمدایتمش اولور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانڭ بر فردی احاطۀ فكریەسیلە، عقلیلە، قلبنڭ وسعتیلە بر نوع كلّیت كسب ایدر. و كذا انسانڭ بر فردی، خلافت خصوصندە عالمڭ اجزاسیلە شعورجە علاقەدار اولدیغندن، نباتی اولسون، حیوانی اولسون، پك چوق نوعلردە تصرّف صاحبی بولوندیغندن، نوع كبیدر. و بو اعتبارلە انسانڭ بر فردی، نوعلر صیرەسنە كچر. بناءً علیه كرك حیواناتڭ، كرك ثمراتڭ نوعلرندە وقوعە كلن مكرّر قیامتلر، هَوَامّ و حشراتدە وجودە كلن سنوی حشرلر و نشرلر، انسانڭ دە هر بر فردندە جاریدر.

خلاصە: قرآنڭ آیتلریلە ابنای بشر ایچون بیوك قیامتڭ كلەجگنە قطعی دلالتلر اولدیغی كبی، كتاب عالمڭ آیات تكوینیّەسیلە دە قیامت كبرایە پك قطعی برهانلر و دلالتلر و اشارتلر واردر.

133

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآن كریم اوقونوركن استماعندە بولوندیغڭ زمان، مختلف شكللردە دیڭلەیەبیلیرسڭ. شویلەكە:

(١) رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام نبوّت كرسیسنە چیقوب نوع بشرە خطابًا قرآنڭ آیتلرینی تبلیغ ایدركن، قرائتنی قلبًا و خیالًا دیڭلەمك ایچون قولاغڭی او زمانە كوندر. اونڭ فم مباركندن چیقار كبی دیڭلەمش اولورسڭ.

(٢) حضرت جبرائیل علیە السّلامڭ حضرت محمّد علیە الصّلاة والسّلامە تبلیغ ایدركن، هر ایكی حضرت آراسندە یاپیلان تبلیغ و تبلّغ وضعیتنی دیڭلر كبی اول.

(٣) ویا قاب قوسین مقامندە، یتمش بیڭ پردە آرقەسندە اولان متكلّم أزلینڭ رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامە سویلەدیگی تكلّمنی دیڭلر كبی خیالی بر وضعیتە كیر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! سنڭ شعور و علمڭڭ سڭا تعلّقی، احوال، لوازمات، احتیاجاتڭ نسبتندەدر. چونكە سبب ایلە مسبَّب، قوّت ایلە عمل آراسندە مناسبت لازمدر. فضلە، نقصان اولماملیدر. سنڭ سڭا اولان شعور و علمڭڭ نسبتی، خالقڭ سڭا اولان نظر و علمنە نسبتلە بر قیل كبیدر. بناءً علیه پك جزئی اولان علم و شعورڭلە، شمس ازلینڭ علم و نظرینە مقابلە ایتمكلە، كوندوز اورتەسندە، كونشڭ آلتندە كونشڭ ضیاسیلە مبارزەیە چیقان آتش بوجگی كبی اولما.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! جناب حقّڭ افعالی بربرینە مناسب، آثاری بربرینە مشابه، اسماسی بربرینە آیینە و معكس، صفاتی بربرینە متداخل، شئوناتی ممزوج ایسە دە هر بریسی ایچون بر طور، بر حال واردركە، مقصود بالذّات اولان او خصوصی طوردر. سائر طورلر ایسە تبعیدرلر. بناءً علیه خالقڭ آثارندن جماداتە باقدیغڭ زمان، عظمت و قدرتی قصد ایدرك باق. باشقە اسملرڭ تجلّیاتنی تبعًا دوشون. حیواناتە باقاركن رحمت قصدیلە باق. سائر تجلّیاتە تبعی بر نظرلە باق.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآن كریم بتون انسانلرە رحمتدر. چونكە هر بر انسانڭ شو حقیقی عالمدن كندینە مخصوص خیالی بر عالمی اولدیغی كبی، هركس كندی مشربنە كورە قرآندن فهم و اقتباس ایتدیگی، حافظەسندە موجود، كندیسنە خاص بر قرآن واردركە، اونڭ روحنی تربیە و قلبنی تداوی ایدر.

134

و كذا، قرآن كریمڭ بر مزیّتی دە شودركە، بتون علما و اهل مشرب كبی هركس، هدایتی ایچون و شفاسی ایچون متعدّد سورەلردن آیری آیری آیتلری اخذ ایدەبیلیر. چونكە بر آیتڭ سائر آیات قرآنیە ایلە پك اینجە مناسبتلری و اتّصال جهتلری واردر. آرالرندە وحشیلك یوقدر. بو اعتبارلە، متعدّد سورەلردن آلینان آیتلر كوچك بر قرآن حكمندە اولور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! [لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ] جملۀ مقدّسەسی، انسانڭ ذرّە حالندن انسان مؤمن صورتنە كلنجەیە قدر جامدیت، نباتیت، حیوانیت، انسانیّت كبی كچیردیگی اطوار و احوالنە ناظردر. شو منزللردە انسانڭ لطائفی پك چوق الم و امللرە معروضدر. مع هذا، بو جملەدە حول و قوّتڭ متعلّقلری ذكر ایدیلمەیەرك مطلق بیراقیلمشدر. بناءً علیه بو جملە تسلّی بخش اولوب، شمولی داخلندە اولان مقاملرە كورە تفسیر ایدیلەبیلیر.

مثلا:

(١) لَا حَوْلَ عَنِ الْعَدَمِ وَلَا قُوَّةَ عَلَی الْوُجُودِ اِلَّا بِاللّٰهِ عدمدن چیقوب وجودە كلمك، اللّٰهڭ حول و قوتیلەدر.

(٢) لَا حَوْلَ عَنِ الزَّوَالِ وَلَا قُوَّةَ عَلَی الْبَقَٓاءِ اِلَّا بِاللّٰهِ زوالە كیتمەیوب بقادە قالمق، اللّٰهڭ حول و قوتیلەدر.

(٣) لَا حَوْلَ عَنِ الْمَضَرَّةِ وَلَا قُوَّةَ عَلَی النَّفْعِ اِلَّا بِاللّٰهِ مضرّتی دفع ایدوب منفعتی جلب ایتمك، اللّٰهڭ حول و قوتیلەدر.

(٤) لَا حَوْلَ عَنِ الْمَصَٓائِبِ وَلَا قُوَّةَ عَلَی الْمَطَالِبِ اِلَّا بِاللّٰهِ مصیبتدن اوزاق اولوب مطلوبە نائل اولمق، اللّٰهڭ حول و قوتیلەدر.

(٥) لَا حَوْلَ عَنِ الْمَعَاصٖی وَلَا قُوَّةَ عَلَی الْعِبَادَةِ اِلَّا بِاللّٰهِ معصیتە دوشمەمك، عبادتە دوام ایتمك، اللّٰهڭ حول و قوتیلەدر.

(٦) لَا حَوْلَ عَنِ النِّقَمِ وَلَا قُوَّةَ عَلَی النِّعْمَةِ اِلَّا بِاللّٰهِ عذابە معروض قالمامق، نعمتە مظهر اولمق، اللّٰهڭ حول و قوتیلەدر.

(٧) لَا حَوْلَ عَنِ الظُّلْمَةِ وَلَا قُوَّةَ عَلَی النُّورِ اِلَّا بِاللّٰهِ ظلمتە دوشمەمك، نورلە تنوّر ایتمك، اللّٰهڭ حول و قوتیلەدر.

و هكذا، هر بر مقامدە انسانڭ لطائفنە كورە تقیید و تفسیر ایدیلەبیلیر.

135

[ذَیْلُ الذَّیْلْ ]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بعض انسانلرڭ آغزندە كمیتًا آز، فقط كیفیتًا پك بیوك اوچ كلمە طولاشمقدەدر.

[برنجیسی] هر شی كندی كندینە تشكّل ایتمشدر. [ایكنجیسی] موجد و مؤثّر اسبابدر. [اوچنجیسی] طبیعت اقتضا ایدییور. بو اوچ كلمەنڭ پك چوق محالاتی حقّندە یاپیلان بیاناتی دیڭلە، شویلەكە:

انسان موجوددر. بو موجود انسان، برنجی كلمەیە نظرًا هم صانعدر، هم مصنوعدر. ایكنجی كلمەیە نظرًا، اسبابڭ تأثیریلە وجودە كلمشدر. اوچنجی كلمەیە نظرًا، موهوم طبیعتڭ اثریدر. دردنجی جهت ایسە، حق و حقیقتڭ استلزام ایتدیگی كبی، اللّٰهڭ مصنوعیدر.

اوّلكی كلمەنڭ غیر محدود محالاتی:

(١) او كلمەنڭ اقتضا ایتدیگنە كورە، انسانی تشكیل ایدن ذرّەلرڭ هر بریسندە هم انسانڭ ایچنی، هم كائناتی كورەجك، بیلەجك بر كوز، بر علم و سائر صفات لازمەنڭ بولونمسی لازمدر.

(٢) انسانڭ بدنندە ذرّاتدن تشكّل ایدن مختلف مركّبات عددنجە، مطبعەلردە حروفاتی ترتیب ایتمك ایچون قوللانیلان قالبلر كبی قالبلر لازمدر.

(٣) كاركیر كمرلرڭ طاشلری كبی، هر بر ذرّەنڭ آرقداشلرینە هم حاكم، هم محكوم اولمسی لازم كلیر. و كذا، او ذرّەلرڭ هر بریسی اوتەكیلرە هم ضد، هم مثل.. هم مطلق، هم مقیّد اولمسی لازمدر.

ایكنجی كلمەنڭ محالاتی:

(١) انسانڭ مأخذی، یعنی انسانی تشكیل ایدن مادّەلر، اجزاخانەلردە بولونان، آغیزلری مهرلی، آیری آیری، چشید چشید متباین علاجلر كبی مادّەلردر. هیچ كیمسەنڭ ألی طوقونمقسزین احتیاج نسبتندە كمال انتظام و موازنە ایلە او علاجلرڭ شیشەلردن كندی كندینە چیقوب حیاتی بر معجون وضعیتنە كلمەسی ممكن ایسە، انسانڭ دە صانعسز اسباب و موادّ جامدەدن صدوری ممكندر دینیلەبیلیر.

136

(٢) بر شیئڭ كمال انتظام ایلە غیر محدود اولان كور، صاغیر، جامد، شعورسز اسبابدن صدورینڭ محالیتی نسبتندە، صانعسز اولارق انسانڭ دە او مادّەلردن یاپیلمەسی محالدر. مع هذا، مادّی اسبابڭ یالڭز ظاهرە تعلّقی واردر. باطنندەكی لطیف، اینجە، غریب نقشلرە و صنعتلرە نفوذی یوقدر.

(٣) او كلمەنڭ اقتضاسنە كورە، كمال اتّفاق و انتظام ایلە احتیاج نسبتندە غیر محصور اسبابڭ بر جزئدە، بر حجیرەدە اجتماعلری لازم كلیر. بو اجتماع، عالمڭ اجزا و اركاننڭ عظمتیلە برابر سنڭ ألڭڭ ایچنە كیروب اجتماع ایتمەلری دیمكدر. چونكە انسانڭ اوستەسی اسباب اولدیغی تقدیردە، عالمڭ بتون اجزا و اركانی انسان ایلە علاقەدار اولدیغنە كورە، انسانڭ یاپیلیشندە عالمڭ اجزا و اركانی عامل و اوستە اولمەلری لازم كلیر. زیرا بر اوستە، یاپدیغی شیئڭ ایچریسندە بولوندقدن صوڭرە یاپابیلیر. او حالدە انسانڭ بر حجیرەسندە عالمڭ اجزاسی اجتماع ایتملیدر. بو اویلە بر محالدركە، محاللرڭ اڭ ممتنعیدر.

اوچنجی كلمەنڭ محال و بطلانی ایسە:

اوت، طبیعتڭ ایكی جهتی واردر. بری ظاهریدر، دیگری باطنیدر. ظاهری جهتی اهل غفلت و ضلالتجە حقیقت ظن ایدیلمشدر. باطنی جهتی ایسە صنعت الٰهیّە و صبغۀ رحمانیەدر. طبیعتە علاوةً ادّعا ایدیلن قوّت ایسە، خالقِ حكیم علیمڭ جلوۀ قدرتیدر. اهل غفلتڭ صانع اولارق تلقّی ایتدكلری طبیعتە جناح اولارق یاپیشدیردقلری كور تصادف و اتّفاق ایسە، ضلالتدن نشئت ایدن اضطرار نتیجەسندە شیطانلرڭ اختراع ایتدكلری هذیانلردر.

چونكە متعدّد اثرلرمدە قطعی صورتدە اثبات ایدیلدیگی كبی، خارقەلرڭ خارقەسی اولان شو صنعت، آنجق و آنجق بتون اوصاف كمالیە ایلە متّصف بر خبیر و بصیرڭ ید قدرتندن چیقمامش ایسە، شو كثیف، جامد، مقیّد، مسكین، ممكنڭ الیلەمی شو كائناتە كییدیریلن كوملك یاپیلمشدر؟ یوقسە عالملرە كییدیریلن شو كوزل تشكیللری، نقشلری بعوضەلرمی ویا قاپلومباغەلرمی یاپمشدر؟ حاشا، ثمّ حاشا!

اوت، انساندە و هر شیدە، صانع ازلینڭ مصنوعی اولدقلرینە دائر موجوداتڭ عددنجە شاهدلر واردر. مثلا:

(١) كائناتدر. اوت، كائناتڭ احتوا ایتدیگی بتون ذرّات و مركّباتڭ هر بریسی، اللی بش لسان ایلە صانع ازلی یە شهادت ایتمكدەدر.

137

(٢) قرآندر. قرآن، بتون انبیا و اولیا و موحّدینڭ كتابلریلە، صحیفۀ كَوْن و وجوددن یارادیلان ایجادٖی و تكوینی آیتلر، خالقڭ خلّاقیّتنە عادل شاهدلردر.

(٣) مخلوقاتڭ رئیسی و رسولی، بتون انبیا و اولیا و ملائكە ایلە برلكدە، هر شیئڭ صانعی اللّٰه اولدیغنی اعلان ایدوب شهادت ایدییورلر.

(٤) انس و جن طائفەلری انواعًا احتیاجات فطریەلریلە اللّٰهڭ وارلغنە شاهددرلر.

(٥) الوهیّت و خلّاقیتڭ اللّٰهە مخصوص و منحصر اولدیغنە الله دە شهادت ایدییور.

آرقداش! صنعتڭ وجوە ثلاثۀ مذكورە ایلە ایجادی غیر ممكنەدر. حقّڭ استلزام ایتدیگنە نظرًا، واجبە اولان اسنادی مسئلەسی ایسە، ثمرەدار بر آغاچ مسئلەسی كبیدر. شویلەكە: آغاجڭ او میوەلری یا وحدتە اسناد ایدیلیر. یعنی نشو و نما قانونیلە آغاجڭ كوكندن، كوك دە چكردكدن، چكردك دە أوامر تكوینیەیی تمثّلدن، اوامر تكوینیەدە "كُنْ" امرندن، "كُنْ" امری دخی واحد واجبدن صادر اولمشدر.

او وقت او آغاچ بتون اجزاسیلە، یاپراقلریلە، داللریلە، میوەلریلە یارادیلیش قولایلغندە بر میوۀ واحدە حكمندە اولور. چونكە وحدتە نسبتًا، كوچك بر میوە آغاجیلە پك بیوك و چوق میوەلی بر آغاچ آراسندە فرق یوقدر. بو عدم فرق، وحدتدە سهولتلە یُسْرْ اولدیغندن، كثرتدە صعوبتلە عُسْرڭ بولوندیغندن نشئت ایتمشدر.

اگر كثرتە اسناد ایدیلیرسە، هر بر میوە، هر بر چیچك، هر بر یاپراق، هر بر دال، تام بر آغاجڭ وجودە كلمەسنە لازم اولان بتون آلات و جهازات، اسباب وسائرەیە احتیاج كوسترەجكدر. چونكە كلّڭ نمونەسی جزئدە بولونور. او كلّە نە لازمسە بو جزئە دە لازمدر. مسئلە بو ایكی شقدن خارج دگلدر. بری واجبدر، دیگری ممتنعدر.

خلاصە: بر حجیرەنڭ وجودە كلمەسی، كندیسنە اسناد ایدیلیرسە، كائناتی محیط اولان صفتلر، حجیرەنڭ كندیسندە بولونمسی لازمدر. اسبابە اسناد ایدیلیرسە، عالمدەكی بتون اسبابڭ او حجیرەدە اجتماعلری لازمدر. حالبوكە سینگڭ ایكی ألی صیغمایان بر حجیرە، ایكی الٰهڭ تصرّفنە محل اولابیلیرمی؟ حاشا!

مع هذا، حجیرەدن طوت، تا عالمە قدر هر بر شیئڭ بر نوع وحدتی واردر. اویلە ایسە صانع دە واحد اولاجقدر. چونكە واحد، آنجق واحددن صدور ایدر. و كذا، بر حبّە شمسی ضیاسیلە، رنكیلە، تجلّی صورتیلە ایچنە آلابیلیر.

138

فقط مصدریت اعتباریلە، بر حبّە ایكی حبّەیی ایچنە آلوب اونلرە مصدر اولاماز. و كذا، وجود خارجی وجود مثالیدن داها ثابت، داها محكمدر. وجود خارجیدن بر نقطە، وجود مثالیدن بر طاغی ایچنە آلابیلیر. كذالك، وجودُ وجوبیٖ داها قوی، داها راسخ، داها ثابتدر. بلكە دە وجود حقیقی و وجود خارجی اوندن عبارتدر.

بناءً علیه علم محیط ازلیدن تمثّل ایدن امكانی وجودلر، وجوب وجودینڭ تجلّیات نوریّەلرینە آیینە و معكسدرلر. اویلە ایسە، علم ازلی امكانی وجودلرە آیینە اولدیغی كبی، امكانی وجودلر دە وجود وجوبی یە آیینەلردر. صوڭرە او امكانی وجودلر، علم ازلیدن وجود خارجی یە انتقال ایتمشلرسە دە، وجود حقیقی مرتبەسنە واصل اولمامشلردر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كَوْنْ و وجود ساحەسندە طوروب، احوال عالمە دقّت ایدن آدم، حَدْسٖی بر سرعتلە آڭلاركە، تأثیر و فاعلیّت لطیف، نورانی، مجرّد اولان شیلرڭ شأنی اولدیغی كبی.. انفعال، قابلیت، تأثّر دە مادّی، كثیف، جسمانی شیلرڭ خاصّەسیدر. اوت، مثال اولارق سمادەكی نور ایلە یردەكی شو قوجەمان طاغە باق! او نور سمادە ایكن ضیاسیلە یردە ایش كورور، فعّالیّتدەدر. او طاغ ایسە، عظمتیلە برابر فعالیتسز، یرندە اوتورویور. نە بر تأثیری وار و نە دە بر فعلی وار.

و كذا، اشیا آراسندە وقوعە كلن فعللردن آڭلاشیلییوركە، هانكی بر شی لطیف و نورانی ایسە، سبب و فاعل اولمغە كسب لیاقت ایدر. كثافتی نسبتندە دە انفعال و مسبَّبیت مرتبەسنە یاقلاشییور. بوندن آڭلاشیلییوركە، اسباب ظاهریەنڭ خالقیلە، مسبَّباتڭ خالقی، آنجق و آنجق نور الانوار اولان صانع ازلیدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! تفكّر غفلتی ازالە ایدر. دقّت، تأمُّل، اوهامِ ظلماتی طاغیتیر. لكن نفسڭدە و باطنڭدە و خصوصی احوالڭدە تفكّر ایتدیگڭ زمان، دریندن درینە، تفصیلات ایلە تدقیقات یاپ. فقط آفاقی و خارجی و عمومی احوالاتی تأمُّل ایتدیگڭ وقت، سطحی و اجمالی دوشون، تفصیلاتە كچمە. چونكە اجمالدە و فذلكەدە اولان قیمت و كوزللك، تفصیلاتدە یوقدر. هم دە آفاقی تفكّر، دیپسز دڭزە بڭزر. ساحلی یوقدر. ایچنە طالما، بوغولورسڭ.

139

آرقداش! نفسی تفكّری تفصیلاتلی، آفاقی تفكّری ایسە اجمالی یاپارسەڭ، وحدتە تقرّب ایدرسڭ. عكسنی یاپدیغڭ تقدیردە، كثرت، فكریڭی طاغیتیر. اوهام، سنی هوالاندیرر، انانیتڭ قالینلاشیر. غفلتڭ قوّت بولور، طبیعتە قلب ایدر. ایشتە انسانلری ضلالتە ایصال ایدن كثرت یولی بودر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسان نە قدر جاهل و غافلدر! نە قدر یولنی شاشیرمش! نفسنە ضرر ویرییور. اوت، انسان طقوز جهتدە منفعتی محقّق اولان و یالڭز بر جهتدە موهوم ضرری بولونان بر خیر عظیمی ترك ایدییور، ضلالتی ارتكاب ایدییور. اوت، سوفسطائینڭ بر شبهەسی یوزندن، بیڭلرلە منفعت دلیللری اولان هدایتی ترك ایدییور. حالبوكە انسان چوق وهّام و احتیاطلی اولدیغنە نظرًا، دنیوی بر ایشندە اوندە بر ضرر احتمالی وارسە، اجتناب ایدر. آخرت ایشی اولورسە، اوندە طقوز ضرر احتمالی اولدیغی حالدە اجتناب ایتمز. ایشتە جهالت بو قدر اولور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! روح انسانی، غیر متناهی احتیاجلرە كرفتاردر. غیر متناهی ألملرە محلدر. غیر محصور لذّتلرە اشتهالیدر. غیر محدود آمالی بسلەمكدەدر. حتّی قلبڭ ضلالتیلە برابر روحندن فیشقیران شفقت، غیر متناهی ألملری تضمّن ایدییور. بناءً علیه، "بن نەیم و نە قیمتم واركە، بنم ایچون قیامت قوپسون، میزان وضع ایدیلسین، حساب كورولسون؟" دیمەیە حقّڭ یوقدر.

ای كمال غرور ایلە ضلالت كرسیسندە اوتوران انسان! حیاتڭە مغرور اولما. زیرا او حیات، بر مغالطە ایلە قائمدر. شویلەكە: او كرسیدە اوتوران ضالّ، زوال و فنانڭ دهشتنی دوشونوب قورقدیغی زمان، سعادت ابدیە احتمالنە قاچار. و تكالیف دینیّەنڭ تركندن، آخرتڭ اولمایاجغی احتمالنە قاچار. بو مغلطە ایلە ایكی ألمدن قورتولور. لكن قیصە بر زماندە ئولوم كلیر، دوگوم آچیلیر. حقیقت اورتەیە چیقار. نە برنجی احتمال ألمنی ازالە ایدر.. و نە دە ایكنجی احتمال یوكنی تخفیف ایدر.

و كذا، مصیبت تعمّم ایتدیگندە، الم خفیف اولور. "بن دە امثالم كبی یم" دیر. یینە یوك آلتندن قاچار. فقط مصیبت عام اولدیغندە، ألمی مضاعف اولور. هم قات قات زیادە اولور. چونكە كندیسی كبی، سودیگی اقرباسی، احبابی دە او مصیبتە داخلدر. چونكە انسانڭ روحی ابنای جنسیلە علاقەداردر. غملری نە قدر اولورسە، او قدر دە ألملری فضلە اولور.

140

ای شك جبهەسندە، غفلت كولكەسندە استراحتە چكیلن بیچارە انسان! غفلت سرینلگندە، شك ایچندە ذوق ایتدیگڭ لذّتی لذّت صایما. او زهرلی بالدر. آز بر زمان صوڭرە جهنّمی بر عذابە انقلاب ایدەجكدر.

اگر سن، آلامڭ لذائذە، نارڭ نورە انقلاب ایتمسی املندە ایسەڭ، اوقات خمسەدە ركوع و سجود قانجەسیلە غرورڭ خرطومنی بوك، صیق، باشنی قیر. اونڭ یرینە قلبڭە ایمانی طولدیر. صوڭرە آیاتی تفكّر ایلە طاعاتە دوام ایتكە، شك و غفلت پردەلری ییرتیلسین. هدایتدن بولدیغڭ نجات حلاوتیلە مناجات لذّتی اورتەیە چیقسین.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! عبودیتدە آنجق تسلیمیت واردر. تجربە و امتحان یوقدر. چونكە سیّد و افندی، عبدینی و خدمتكارینی تجربە و امتحان ایدەبیلیر. فقط عبد، سیّدینی امتحان ایتمك صلاحیتندە دگلدر. و كذا، انسان ربّیسنی و خالقنی تجربە ایدەمز.

[اون یدنجی لمعە]

[مترجمڭ بر افادەسی]

بو زهرە رسالەسی، مثنوئ عربینڭ چوق مهم بر رسالەسیدر. هر نە قدر ترجمە ایتمەیە چالیشدمسە دە، مؤلّفڭ، وقتیلە نور شاكردلرینڭ رجاكارانە اصرارلری اوزرینە یاپدیغی ترجمەیی عینًا درج ایتمەیی داها مناسب كوردم. رسالۀ نورڭ اون یدنجی لمعەسی نامنی آلان بو رسالە ایلە عربی زهرە رسالەسی آراسندە بر اجمال و تفصیل، تقدیم و تأخیر فرقی واردر.

مترجم

عبد المجید

Risale-i Nur'u uygulamada okuyunDaha iyi okuma deneyimi, kaldığınız yerden.
Uygulamada Aç