[ذَیْلُ الْحَبَابْ ]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

اویلە بر اللّٰهە حمد ایدر و مدح و ثنالر ایدرزكە، شو عالم كبیر اونڭ ابداعیدر. و انسان دینیلن شو كوچك عالم دە اونڭ ایجادیدر. بونلرڭ بری انشاسی، دیگری بناسیدر. بری صنعی، دیگری صبغەسیدر. بری نقشی، دیگری زینتیدر. بری رحمتی، دیگری نعمتیدر. بری قدرتی، دیگری حكمتیدر. بری عظمتی، دیگری ربوبیّتیدر. بری مخلوقی، دیگری مصنوعیدر. بری ملكی، دیگری مملوكیدر. بری مسجدی، دیگری عبدیدر. اوت، بتون بو ایشلر اجزاسیلە برابر اللّٰهڭ ملكی و مالی اولدیغی اعجاز واری سكّەلریلە، مهرلریلە ثابتدر.

(اَللّٰهُمَّ یَا حَیُّ یَا قَیُّومَ الْاَرْضِ وَالسَّمَٓاءِ اِنَّا نُشْهِدُكَ وَنُشْهِدُ جَمٖیعَ مَصْنُوعَاتِكَ وَجَمٖیعَ خَلْقِكَ بِاَنَّكَ اَنْتَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَرٖیكَ لَكَ وَنَسْتَغْفِرُكَ وَنَتُوبُ اِلَیْكَ وَنَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُكَ وَرَسُولُكَ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمٖینَ. اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلَیْهِ كَمَا یُنَاسِبُ حُرْمَتَهُ وَكَمَا یَلٖیقُ بِرَحْمَتِكَ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ)

اِعْلَمْ ایّها العزیز! هر كیم كندیسنی اللّٰهە مال ایدرسە، بتون اشیا اونڭ لهندە اولور. و هر كیم كندیسنی اللّٰهە مال ایتمزسە، بتون اشیا اونڭ علیهندە اولور. اللّٰهە مال اولمق ایسە، بتون اشیایی ترك ایتمكلە و هر شیئڭ اوندن اولدیغنی و اوڭا رجوع ایتدیگنی بیلمكلە اولور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! جناب حقّڭ سڭا انعام ایتدیگی وجود ایلە، وجودە لازم اولان شیلری تملّك ایدەمزسڭ. یعنی جناب حق سنڭ وجودیڭی سڭا، سنڭ ملكڭ و مالڭ اولوب ایستەدیگڭ كبی تصرّف ایتمكلگڭ ایچون ویرمەمشدر. آنجق او كبی نعمتلری اللّٰهڭ رضاسنە موافق اولارق تصرّف ایدەبیلیرسڭ. اوت، بر مسافر أو صاحبنڭ اذننە و رضاسنە موافق اولمایاجق درجەدە ییمكلردە و سائر شیلردە اسراف ایدەمز.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآن معجز البیانڭ هر بر سورەسی، بتون قرآنڭ مندرجاتنی اجمالًا احتوا ایتدیگی كبی، سائر سورەلردە ذكر ایدیلن مقاصد و مهم قصّەلری دە تضمّن ایتمشدر. بوندەكی حكمت، قرآنی تمامًا اوقومغە وقتی مساعد اولمایان و آنجق بر قسمنی ویا بر سورەسنی اوقویابیلن انسانلر، قرآنڭ هپسنی اوقومقدن حاصل اولان ثوابدن محروم قالمامەلری ایچوندر.

اوت، مكلّفین آراسندە بولونان امّیلر، آنجق بر سورەیی اوقویابیلیرلر. اعجاز قرآن، اونلری دە تام ثواب قزانمقدن محروم ایتمەمك ایچون بو نكتۀ اعجازیەیی تعقیب ایدرك، بر سورەیی تام بر قرآن حكمندە قیلمشدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كوزلری كسوفە اوغرامش بعض آدملر، كوزلری اوڭندە وقوعە كلن غیر محدود خصوصی حشر و نشرلری كوزلری ایلە كوردكلری حالدە، قیامت كبرایی و حشر عمومی یی ناصل استغراب ایدییورلر؟ عجبا چیچك آچوب میوە ویرن آغاچلردە هر سنە ایجاد ایدیلن میوەلرڭ حشر و نشرلرینی كوردكدن صوڭرە حشر عمومی یی استبعاد ایدن هیچ صیقیلمازمی؟

اگر اونلر شهودی بر یقین ایلە حشر عمومی یی كورمك ایسترلرسە، عقللرینی دە برابر بولوندیرمق شرطیلە، یاز موسمندە كرۀ ارض باغچەسنە كیرسینلر. عجبا آغاچلرڭ داللرندە صاللانان او طاتلی، باللی، نظیف و لطیف قدرت معجزەلری اولان او مخلوقات لطیفەلر، اوّلكیلرڭ، یعنی ئولوب كیدن میوەلرڭ عینی ویا مثلی دگلمیدرلر؟ اگر انسانلردە اولدیغی كبی او میوەلردە دە وحدت روحیّە اولمش اولسە ایدی، كیدن میوەلرلە یڭیدن كلن میوەلر بربرینڭ عینی اولمازلرمی ایدی؟ فقط روحلری اولمدیغی ایچون آرالرندە عینیتە یاقین اویلە بر مثلیت واردركە، "نە عینیدر و نە دە غیریدر" كیفیتنی كوستریرلر. عجبا میوەلردەكی بو وضعیتی كورن، حشری استبعاد ایدەبیلیرمی؟

و كذا، آغاچلرە لازم اولان ارزاق و غدالرینی آغاچلرڭ یوكسك داللرینە معنوی آسانسورلرلە چیقارتمقلە، تبسّملریلە عرض دیدار ایدن طوت و قاییصی كبی میوەلری قورو و جامد بر آغاچدن ایجاد و اخراج ایتمكلە، او قورو آغاجی عجیب بر وضعیتە و حیاتدار آنتیقە بر شكلە قویان قدرت ازلیّەیە حشر عمومی آغیر كلیرمی؟ حاشا! بو لطیف و نازك مصنوعاتی قورو آغاچلردن اخراج ایدن قدرتە هیچ بر شی آغیر كلمز. بو بدیهی بر مسئلەدر. فقط كوزلری كور اولانلر كورەمییورلر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! مادّیاتدن اولمایان، بالخاصّە ماهیّتلری متباین اولان و چوقلقلە تصرّف ایدن بر ذاتڭ، او چوقلغڭ هر بریسی ایلە بالذّات مباشرتی و معالجەسی لازم كلمز. اوت، عسكر نفراتی آراسندە بر قوماندانڭ تصرّفاتی و تنظیماتی، آنجق امر و ارادەسیلە حصولە كلیر. اگر او قوماندانلق ایشلری و وظیفەلری نفراتە حوالە ایدیلیرسە، هر بر نفرڭ بالذّات مباشرتی و خدمتیلە ویا هر بر نفرڭ بر قوماندان كسیلمەسیلە وجود بولاجقدر. بناءً علیه جناب حقّڭ مخلوقاتدەكی تصرّفی، یالڭز بر امر و ارادە ایلە اولور. بالذّات مباشرتی یوقدر. كونشڭ كائناتی تنویر ایتدیگی كبی.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسان یاشاییش وضعیّتنجە، بر طاغدن قوپوب سیل ایچنە دوشن ویا یوكسك بر آپارتماندن دوشوب یووارلانان بر شخص كبیدر. اوت، انسانڭ حیات آپارتمانی ییقیلییور. عمر طیّارەسی شیمشك كبی كچییور. زمان دە سیل طولابلرینی سرعتلە چالیشدیرییور. ارض سفینەسی دە سرعتلە كیدركن 〚تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ〛 آیتنی اوقویور. سفینۀ ارض سرعتلە یوروركن، دنیانڭ غیر مشروع اولان دیكنلی لذّتلرینە اوزاتیلان اللرە زهرلی دیكنلرڭ باتاجغی دوشونولسون. بناءً علیه او زهرلی دنیا اوقلرینە ال اوزاتما. فراقڭ ألمی تلاقڭ لذّتندن آغیردر.

ای نفس امّارەم! سڭا تابع دگلم. سن ایستەدیگڭ شیئڭ پشنە دوش. بن آنجق و آنجق بنی یارادوب، شمس و قمری و ارضی بڭا مسخّر ایدن فاطر حكیم ذوالجلالە عبد اولورم.

و كذا، قدر محیطندە اوچان طیّارۀ عمرە ویا حیات طاغلری آراسندە آچیلان اُخْدُودْلردن و تونللردن شیمشك واری كچن زمانڭ شمندوفرینە بیندیرەرك، ابد الآباد مملكتنڭ ایسكلەسی حكمندە اولان قبر تونلنڭ قاپوسنە بزی سوق ایدن خالق رحمن رحیمدن مدد ایستەیورم.

و كذا، هیچ بر شیئی دعالریمە، استغاثەلریمە و نیازلریمە هدف اتّخاذ ایتمم. آنجق كرۀ ارضی حركتە كتیرن، فلگڭ چرخلرینی طوردیرمغە و شمس و قمرڭ برلشدیریلمسیلە زمانڭ حركتنی تسكین ایتدیرمەیە و وجودڭ شاهقەلرندن یووارلانوب كلن شو دنیایی ساكن قیلمەیە قادر اولان، قدرتی نهایتسز ربّ ذوالجلالە دعالریمی و نیازلریمی عرض و تقدیم ایدییورم. چونكە هر شیلە علاقەدار آمال و مقاصدم وار.

و كذا، قلبمە واقع اولان اڭ اینجە، اڭ كیزلی خاطرەلری ایشیتدیگی و قلبمڭ میول و امللرینی تطمین ایتدیگی كبی، عقل و خیالمڭ دە تمنّی ایتدكلری سعادت ابدیەیی ویرمگە قادر اولان ذات اقدسدن ماعدا كیمسەیە عبادت ایتمەیورم. اوت، دنیایی آخرتە قلب ایتمكلە قیامتی قوپاران قدرت، هر شیئە مقتدردر. عاجز دگلدر. بر ذرّە، او قدرتڭ نظرندە كیزلنەمز. شمس، بیوكلگنە كوونەرك او قدرتڭ ألندن قورتولاماز.

اوت، اونڭ معرفتیلە ألملر لذّتلرە انقلاب ایدر. اوت، اونڭ معرفتی اولمازسە، علوم اوهامە تحوّل ایدر. حكمتلر علّتلرە و بلالرە تبدّل ایدر. وجود عدمە انقلاب ایدر. حیات ئولومە و نورلر ظلمتلرە و لذائذ كناهلرە تحوّل ایدر. اوت، اونڭ معرفتی اولمازسە، انسانڭ احبابی و مال و ملكی انسانە اعدا و دوشمان اولور. بقا بلا اولور. كمال هبا اولور. عمر هوا اولور. حیات عذاب اولور. عقل عقاب اولور. آمال آلامە انقلاب ایدر.

اوت، اللّٰهە عبد و خدمتكار اولانە هر شی خدمتكار اولور. بو دە هر شی اللّٰهڭ ملكی و مالی اولدیغنە ایمان و اذعان ایلە اولور.

اوت، قدرت، انسانی چوق دائرەلرلە علاقەدار بر وضعیتدە یاراتمشدر. هم اڭ كوچك و اڭ حقیر بر دائرەدە، انسانڭ ألی یتیشەبیلەجك قدر انسانە بر اختیار، بر اقتدار ویرمشدر. فرشدن عرشە، ازلدن ابدە قدر اڭ كنیش دائرەلردە انسانڭ وظیفەسی یالڭز دعادر. اوت 〚قُلْ مَا یَعْبَؤُا بِكُمْ رَبٖی لَوْلَا دُعَٓاؤُكُمْ〛 آیت كریمەسی بو حقیقتی تنویر و اثباتە كافیدر. اویلە ایسە چوجغڭ ألی یتیشەمدیگی بر شیئی پدرندن و والدەسندن ایستەدیگی كبی، عبددە عجز و فقریلە ربّیسنە التجا ایدر. و خالقندن ایستر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! اشیادە كورونن نوعی و فردی وحدتلر، صانعدەكی سرّ وحدتدن نشئت ایتمشدر. چونكە قوّت طاغیلمایور. بر قسمنە چوق، بر قسمنە آز صرف ایدیلمكلە قدرتدە قوّتڭ تجزّی و انقسامی اولمایور. اگر وحدت اولماسە ایدی و قدرتڭ یاپدیغی صرفیّاتدە تفاوت اولسە ایدی، مصنوعاتدە دە تفاوت و انتظامسزلق اولوردی. دیمك قدرتڭ وحدتلە برابر مصنوعاتە یاپدیغی تصرّف، شمسڭ تنویری كبیدركە، بر شمس واحد، جزئی و كلّی بلا تفاوت هر شیئی ضیالاندیردیغی كبی، تجلّیسیلە دە هر شیئڭ یانندە موجوددر. بناءً علیه ممكنات دائرەسی افرادندن اولوب توظیف ایدیلن مسكین، جامد، میّت و اسم نورە مظهر شمسدە سرّ وحدت سایەسندە بو قدر انتظاملی تصرّف اولورسە، شمس ازلی، سلطان ابدی، قیّوم سرمدی، واجب الوجود، واحد احدڭ مصنوعاتە تصرّفی ناصل اولاجقدر؟

اِعْلَمْ ایّها العزیز! صانعڭ وحدتنە اڭ بیوك صادق شاهدلردن اوچنی بیان ایدرز. برنجیسی، جزئی و كلّی اشیالردە كورونن وحدتلردر. چونكە هر هانكی بر شی ذرّەدن عالمە قدر وحدت ایلە متّصف و علاقەداردر. اویلە ایسە صانعدە وحدت واردر. اویلە ایسە صانع احددر. ایكنجیسی، هر شیدە قابلیتنڭ لیاقتنە كورە بر كمال اتّقان واردر. اڭ عادی و اڭ كوچك نباتی و حیوانی بر شیدە كور كوزلریلە كوردكلری اویلە آنتیقە بر اثر صنعت واردركە، انسانلری حیرتدە بیراقیر. اوچنجیسی، هر شیئڭ ایجاد و انشاسندەكی سهولتدر. كوزلە كورولن صنعتدەكی سهولت، اثباتە و دلیلە محتاج دگلدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كرۀ ارض مغازەسندن مأكولات و مشروبات و لباس و سائر احتیاجلریڭزی تأمین ایدییورسڭز. پارەسز آلدیغڭز بو ماللری الٰهی خزینەدن آلمایوب برر برر اسبابە یاپدیراجق اولورسەڭز، عجبا بر نار دانەسنی نە قدر زماندە الدە ایدوب، نە قدر بهالی آلاجقسڭز! چونكە او نار بتون اشیا ایلە علاقەداردر. او نارڭ آز بر زماندە، آز بر قیمتلە حصولە كلمەسی امكان خارجیدر. و عین زماندە اوندەكی زینت، انتظام، صنعت، رایحە، طات و قوقو كبی لطیف شیلردن آڭلاشیلییوركە، او نار دانەسی، اویلە بر صانعڭ مصنوعیدركە، ایجادندە كلفت و مباشرت اولماز.

مسئلە بویلە اولدیغی حالدە، حشراتڭ ذوق و هوسلرینی تطمین ایچون، هر بر نقطەسندە بیڭ دورلی اعجاز نكتەلری بولونان او كرۀ ارض مغازەسندەكی اشیانڭ صانعی یا شعورسزدر، حسسزدر، ارادەسزدر، علمسزدر، اختیارسزدر، كمالسزدركە، بو قدر بول ذی قیمت آنتیقە اشیایی پارەسز طاغیتییور. بو باطل احتمال، اثباتە محتاج اولمایان بدیهی بر حقیقتدر. ویا او خزینە صاحبی، او خزینەیی آخرتە كیتمك اوزرە كلوب موقّتًا بورادە قالان انسانلرە الٰهی و رحمانی بر سفرە اولارق یاراتمشدر. او خزینۀ غیبدە اشیانڭ ایجادی "كُنْ" امرینە باغلیدر. و بتون اشیانڭ ملكوتیتلری سانترال كبی حكیم، قدیر، مرید، علیم بر واجب الوجودڭ ید قدرتندەدر.

مع هذا، او الٰهی سفرەدەكی اشیالر، یالڭز انسان و حیوانلرڭ لذّت و ذوقلرینی تطمینە منحصر دگلدر. بلكە هر بر فردِ مستهلكدە ذوی الحیاتە عائد جزئی فائدەلردن باشقە، اسمای الٰهیەنڭ تجلّیاتنە و فعّالیتدەكی اسرار و شئوناتنە عائد غیر متناهی حكمتلر و غایەلر واردر. اویلە ایسە، بو ضیافت عامّەنڭ و بو فیض عامّڭ كور قوّتدن نشئت ایتمسی و بو سیل كبی آقان اشیانڭ ثمراتنڭ اتّفاق و تصادفڭ النە حوالەسی محالدر. چونكە او اشیانڭ انتظاملی، حكیمانە تشخّصاتی و شعوركارانە محكم خصوصیّاتی، كور تصادف و اتّفاقی رد ایدییور. اویلە دە، او سفرۀ رحمندەكی اوجوزلق و قولایلق و چوقلق، او اشیانڭ بر جواد مطلقدن بر حكیم مطلقدن بر قدیر مطلقدن كلدیگنی كوسترن شاهدلردر.

اِعْلَمْ، ای اسبابە مبتلا اولان انسان! بیلكە، سببڭ خلقی و سببیتنڭ تقدیری و مسبَّبڭ وجودینە لازم اولان شیلرلە تجهیزی، قدرتنە نسبتلە ذرّەلر و شمسلر مساوی اولان ذاتڭ "كُنْ" امریلە خلق ایدیلمسی داها قولای، داها اكمل، داها اعلا دگلمیدر؟

اِعْلَمْ ایّها العزیز! دنیادە كورولن، بالخاصّە نباتی و حیوانی حیاتلردە مشاهدە ایدیلن عدملر، اعداملر تبدّل و تجدّد امثالدن عبارتدر. ایمانلی اولان كیمسەلردە زوال و فراقڭ آجیسنە بدل، زوال و فراق ایلە كیدنلرڭ یرلرینە كلن امثاللریلە وصالڭ لذّتی حاصل اولویور. اویلە ایسە ایمانە گلكە، ألمدن امین اولاسڭ. قدرە تسلیم اولكە، سلامتدە قالاسڭ، راحتی بولاسڭ.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! عصبیّت جاهلیە، بربرینە تساند ایدوب یاردیم ایدن غفلت، ضلالت، ریا و ظلمتدن مركّب بر معجوندر. بونڭ ایچون ملّیتجیلر، ملّیتی معبود اتّخاذ ایدییورلر. حمیّت اسلامیّە ایسە، نور ایماندن انعكاس ایدوب طالغەلانان بر ضیادر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! اهل الحاد ایلە و بالخاصّە آوروپە مقلّدلریلە مناظرە ایلە اشتغال ایدنلر، بیوك بر تهلكەیە معروضدرلر. چونكە نفسلرینڭ تزكیەسز و امنیّتسز اولمسی احتمالیلە تدریجًا خصملرینە مغلوب اولورلركە، بی طرفانە محاكمە دینیلن منصفانە مناظرەدە نفس امّارەیە امنیت ایدیلەمز. انصافلی بر مُناظِر، خیالی مناظرە ساحەسندە آرا صیرە خصمنڭ لباسنی كییر. اوڭا بر دعوا وكیلی اولارق، اونڭ لهندە مدافعەدە بولونور. بو وضعیتڭ تكراری ایلە، دماغندە بر تنقید لكەسنڭ حصولە كلەجگندن قورتولاماز. لكن نیّتی خالص اولورسە و قوّتنە كوونیرسە، ضرری یوقدر. بویلە بر وضعیتە دوشن بر آدمڭ چارۀ نجاتی، تضرّع و استغفار ایلە او لكەیی ازالە ایتمكدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بو كرۀ ارض مسافرخانەسی انسانلرڭ ملكی و مالی دگلدر. آنجق انسانلر عملە كبی بو مسافرخانەنڭ چشید چشید ایشلرندە و تزییناتندە چالیشیرلر. اگر كرۀ ارضڭ خارجندن یبانجی بریسی كلسە، بو مسافرخانەنڭ خارقە بر معجزە اولدیغنە و انسانلرڭ دە عاجز، فقیر و محتاج اولدقلرینە دقّت ایتسە، بو كیمسە بو انسانلرڭ بو بنایە صاحب و صانع اولاجق بر اقتداردە اولمدقلرینە و آنجق بویلە خارقە بر مصنوعڭ صانعنڭ دە معجزنما اولدیغنە قطعیتلە حكم ایدەجكدر. و بو انسانلر او سلطان ازلینڭ مقاصدینە چالیشان عملەلردر. بو عملەلر آلدقلری اجرتلرندن ماعدا، بو بنادن بر شیئە مالك و صاحب اولمدقلرینە تكرار تكرار حكم ایدەجكدر.

و كذا، چیچكلرڭ ذوی الحیاتە كوستردكلری تودّدلرینە، تحبّبلرینە و تبسّملرینە دقّت ایدن آڭلاركە، او چیچكلر بر حكیم كریم طرفندن خدمتلە موظّف مسافرلرینە بر طاقیم هدایا و بهایادركە، صانع ایلە مصنوع آراسندە بر وسیلۀ تعارف و تحبّب اولسون.

ایها النّفس! سن هر بر اثردە مؤثّرڭ عظمتنی كورمك ایستەیورسڭ. فقط خارجی اولان معنالری ذهنی معنالردە آرایورسڭ. اسمای حسنانڭ هر بریسندە بتون اسمانڭ شعاعاتنی كورمك ایستەیورسڭ. هر بر لطیفەجگڭ ذوقیلە بتون لطائفڭ ذوقلرینی ذوق ایتمك ایستەیورسڭ. هر بر حسّە تابع اولان ایشلری و حاجتلری ایفا ایدركن، بتون حسلریڭڭ ایشلرینی برابر كورمك ایستەیورسڭ. بوندن طولایی اوهامە معروض قالییورسڭ.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بر نعمتڭ عمومی و هركسە شامل اولمسی، قیمتنڭ آزلغنە و اهمّیتسزلگنە دلالت ایتمز. و او نعمتڭ بر قصد و ارادەدن كلمەمسنە امارە اولاماز. مثلا كوز نعمتنڭ بتون حیوانلردە بولونمسی، سنڭ كوزە اولان شدّت احتیاجڭی تخفیف ایتمز. و سنڭ كوزڭ قیمتنی تنقیص ایتمەیە دە سبب اولماز. و كذا، خصوصی بر تك نعمتڭ تصادفی ممكندر دیسەڭ بیلە، عمومی بر نعمت بهمە حال بر منعمڭ اثر قصد و ارادەسیدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! هر بر ذی حیاتڭ حیاتندە غیر متناهی غایەلر واردر. بو غایەلردن ذی حیاتە عائد، آنجق بیڭدە بردر. باقی قالان غایەلر، غیر متناهی اولان مالكیّتی نسبتندە حیاتی ایجاد ایدن ذاتە عائددر. اویلە ایسە، بیوك بر مخلوقڭ كوچك بر مخلوقە تكبّر ایتمەیە حقّی یوقدر.

و حقیقت نظرندە عبثیّت دە یوقدر. چونكە بر حیاتڭ بتون فائدەلری بر ذی حیاتە عائد دگلدركە عبث اولسون. اوت، سطح ارضدە هر سنەدە یاپیلان ضیافت عامّۀ الٰهیە، نوع بشرە خلیفە اولدیغی مناسبتیلە بر اكرامدر. یوقسە هپسی اونڭ استفادەسی ایچون دگلدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانڭ ذهننە بعضًا شویلە بر وسوسە كلیر. دیر: "سن دە عادی بر بوجك كبی بر حیوانسڭ. حیوانلردن فضلە نە قیمتڭ وار؟ هم دە سماوات و ارض ید قدرتندە اولان خالق ذوالجلالە قارشو نە مزیّتڭ وار؟ نە كبی بر خدمتڭ واركە، خالق ذوالجلال سنڭلە مشغول اولسون؟" بو وسوسەیە قارشو، شویلە بر حقیقتی دوشونمك لازمدر:

(برنجیسی) انسان نهایتسز عجزیلە، فقریلە برابر جناب حقّە ایمان ایتدیگی ایچون، جناب حقّڭ قدرت و غناسنە و عزّتنە مظهر اولمشدر. ایشتە بو مظهریتدن طولایی انسان، حیوانیتدن ترقّی ایدوب خلیفۀ زمین اولمشدر.

(ایكنجیسی) جناب حق، احاطۀ قدرت و عظمتیلە انسانڭ دعاسنی ایشیتیر، حاجاتنی كورور. سماوات و ارضڭ تدبیری او انسانی دە دوشونمەیە مانع دگلدر.

[سؤٓال؟] جناب حقّڭ جزئیات ایلە و خسیس امرلر ایلە اشتغالی عظمتنە منافی دگلمیدر؟

[الجواب] او اشتغال، عظمتنە منافی دگلدر. بالعكس عدم اشتغال، عظمت ربوبیّتنە بر نقیصەدر. مثلا، شمسڭ ضیاسندن بعض شیلرڭ محروم و خارج قالمسی، شمسە بر نقیصە اولور. مع هذا، بتون شفّاف شیلردە كورولن شمسڭ تمثاللرینڭ هر بریسی، "شمس بنمدر، شمس یانمدەدر، شمس بندەدر" دییەبیلیرلر. و ذرّەلرلە شمس آراسندە مزاحمە اولماز. بتون مخلوقات، بالخاصّە انسانلر فردی اولسون، نوعی اولسون، شریف اولسون، خسیس اولسون، علم، ارادە، قدرت اعتباریلە جناب حقّڭ تجلّیسنە مظهردر. هر بر شی، هر بر انسان، "اللّٰه یانمدەدر" دییەبیلیر.

بالخاصّە انسانڭ ضعفی، فقری، عجزی نسبتندە جناب حقّە قربیتی واردر. و هر شیئڭ جناب حقّە مناسبتی اولمقلە برابر، او دە هر شیئە مناسبتداردر. و غیر متناهی عجز و فقری اولان انسانڭ غیر متناهی قدرت و غنا و عظمتی اولان جناب حقلە مناسبتی نە قدر لطیفدر!

تقدیس ایدرز، اول اللّٰە ذوالجلال حضرتلرینیكە، اڭ بیوك لطفی اڭ بیوك عظمتە، اڭ یوكسك شفقتی اڭ یوكسك جبروتە ادخال ایتدیگی كبی، نهایتسز قربی نهایتسز بعد ایلە جمع ایدوب، ذرّەلرلە شمسلر آراسندە اخوّتی تأسیس ایتمشدر. بربرینە ضد اولان بو شیلری جمع ایتمكلە درجۀ عظمتنی بر درجە كوسترمشدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! ایمانە عائد بیلكیلردن صوڭرە اڭ لازم و اڭ مهم اولان اعمال صالحەدر. صالح عمل ایسە، مادّی و معنوی حقوق عبادە تجاوز ایتمەیەرك حقوق اللّٰهی بحقٍّ ایفا ایتمكدن عبارتدر. اجنبیلردن آلینان مادّی بیلكیلر، صنعت و ترقّیاتە عائد ایسە لازمدر. سفاهتە دائر ایسە مضردر.

(اَللّٰهُمَّ یَٓا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖینَ ارْحَمْ اُمَّةَ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ وَنَوِّرْ قُلُوبَ اُمَّةِ مُحَمَّدٍؐ بِنُورِ الْاٖیمَانِ وَالْقُرْاٰنِ وَنَوِّرْ بُرْهَانَ الْقُرْاٰنِ وَعَظِّمْ شَرٖیعَةَ الْاِسْلَامِ اٰمٖینَ اٰمٖینَ اٰمٖینَ)

جنت قرآنیەنڭ ثمراتندن بر ثمرەنڭ احتوا ایتدیگی

[حبّە]

(حَبَّە مٖی كُویَدْ مَنْ شَاخِ دِرَخْتَمْ پُرْ اَزْ مَیْوَۀِ تَوْحٖیدْ یَكْ شَبْنَمَمْ اَزْ یَمْ پُرْ اَزْ لُؤْلُؤِ تَمْجٖیدْ)

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

(اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰی دٖینِ الْاِسْلَامِ وَكَمَالِ الْاٖیمَانِ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰی مُحَمَّدٍنِ الَّذٖی هُوَ مَرْكَزُ دَٓائِرَةِ الْاِسْلَامِ وَمَنْبَعُ اَنْوَارِ الْاٖیمَانِ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ مَادَامَ الْمَلَوَانُ وَمَا دَارَ الْقَمَرَانُ)

اِعْلَمْ ایّها العزیز! شو كوردیگڭ بیوك عالمە بیوك بر كتاب نظریلە باقیلیرسە، نور محمّدیؐ او كتابڭ كاتبنڭ قلمنڭ مركّبیدر. اگر شو عالم كبیر بر شجرە تخیّل ایدیلیرسە، نور محمّدیؐ هم چكردگی، هم میوەسی اولور. اگر شو دنیا مجسّم بر ذی حیات فرض ایدیلیرسە، او نور محمّدیؐ اونڭ روحی اولور. اگر بیوك بر انسان تصوّر ایدیلیرسە، او نور محمّدیؐ اونڭ عقلی اولور. اگر پك كوزل شعشعەلی بر جنّت باغچەسی تخیّل ایدیلیرسە، نور محمّدیؐ اونڭ عندلیبی اولور.

اگر پك بیوك بر سرای فرض ایدیلیرسە، نور محمّدیؐ او سلطان ازل و ابدڭ مقرّ سلطنت و حشمتنی و تجلّیات جمالیەسیلە آثار صنعتنی حاوی اولان او یوكسك سرایە ناظر و منادی و تشریفاتجی اولور. بتون انسانلری او سرایە دعوت ایدییور. و او سرایدە بولونان بتون آنتیقە صنعتلری، خارقە معجزەلری او سرایە كیرنلرە تعریف ایدییور. او سرایڭ صاحب و صانعنە ایمان ایتمك اوزرە خلقی جاذبەدار و حیرت افزا بر صورتدە دعوت ایدییور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! خلقت شجرەسنڭ میوەسی انساندر. معلومدركە، میوە بتون اجزانڭ اڭ اكملی و كوكدن اڭ اوزاغی اولدیغی ایچون، بتون اجزانڭ خاصیتلرینی و مزیّتلرینی حاویدر. و كذا، خلقت عالمڭ علّۀ غائیەسی حكمندە اولان چكردگی یینە انساندر.

صوڭرە او شجرەنڭ میوەسی حكمندە اولان انساندن بریسنی، شجرۀ اسلامیتە چكردك اتّخاذ ایتمشدر. دیمك او چكردك، عالم اسلامیتڭ هم بانیسیدر، هم كونشیدر. فقط او چكردگڭ چكردگی قلبدر. قلبڭ احتیاج سائقەسیلە عالمڭ انواعیلە، اجزاسیلە پك چوق علاقەلری وار. اسمای حسنانڭ بتون نورلرینە احتیاجلری وار. دنیایی طولدیراجق قدر او قلبڭ هم امللری، هم دە دوشمانلری وار. آنجق غنیّ مطلق و حافظ حقیقی ایلە مطمئن اولابیلیر.

و كذا، او قلبڭ اویلە بر قابلیتی واردركە، بر خریطە ویا بر فهرست كبی بتون عالمی تمثیل ایدر. و مركزندە واحد احددن باشقە بر شی قبول ایتمز. ابدی و سرمدی بر بقادن ماعدا بر شیئە راضی اولماز.

انسانڭ چكردگی اولان قلب، عبودیت و اخلاص آلتندە اسلامیت ایلە اسقا ایدیلمكلە، ایمان ایلە انتباهە كلیرسە، نورانی و مثالی عالم امردن كلن امر ایلە اویلە بر شجرۀ نورانیە اولارق یشیللنیركە، اونڭ جسمانی عالمنە روح اولور. اگر او قلب چكردگی بویلە بر تربیە كورمزسە، قورو بر چكردك اولارق قالیر. نورە انقلاب ایدنجەیە قدر آتش ایلە یانمسی لازمدر.

و كذا، او حبّۀ قلب ایچون پك چوق خدمتجی واردركە، او خادملر قلبڭ حیاتیلە حیات بولور، انبساط ایدرلرسە، قوجەمان كائنات اونلرە تنزّه و سیرانگاه اولور. حتّی قلبڭ خدمتجیلرندن بولونان خیال، اڭ ضعیف و اڭ اهمّیتسز ایكن، حپسدە و زنداندە قیدلی اولان صاحبنی بتون دنیادە كزدیرر، فرحلاندیرر. و شرقدە نماز قیلان بر آدمڭ باشنی حجر الاسودڭ آلتنە قویدیرر. و شهادتلرینی محافظە ایچون حجر الاسودە تودیع ایتدیرر.

مادام بنی آدم كائناتڭ میوەسیدر. ناصلكە بر خرماندە باشاقلر دوگولور. تصفیە نتیجەسندە ثمرەلر استبقا و ادّخار ایدیلیر. بناءً علیه حشر میدانی دە بر خرماندر. كائناتڭ باشاق و ثمرەسی اولان بنی آدمی انتظار ایتمكدەدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! شو كورونن عمومی عالمدە هر انسانڭ خصوصی بر عالمی واردر. بو خصوصی عالملر عمومی عالمڭ عینیدرلر. یالڭز عمومی عالمڭ مركزی شمسدر. خصوصی عالمڭ مركزی ایسە، شخصدر. هر خصوصی عالمڭ آناختارلری او عالمڭ صاحبندە اولوب، لطائفیلە باغلیدر. او شخصی عالملرڭ صفوتی، حسنی، قبحی، ضیاسی و ظلمتی، مركزلری اولان اشخاصە تابعدر. اوت، آیینەدە ارتسام ایدن بر باغچە حركت، تغیّر و سائر احوالندە آیینەیە تابع اولدیغی كبی.. هر شخصڭ عالمی دە مركزی اولان او شخصە تابعدر. كولكە و مثال كبی. بناءً علیه جسمڭڭ كوچكلگنە باقوب دە كناهلریڭی كوچك ظن ایتمە. چونكە قلبڭ قساوتندن بر ذرّە، سنڭ شخصی عالمڭڭ بتون ییلدیزلرینی كسوفە اوغراتدیرر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! اوتوز سنەدنبری ایكی طاغوت ایلە مجادلەم وار. بری انساندەدر، دیگری عالمدەدر. بری اَنَادر، دیگری طبیعتدر. برنجی طاغوتی قصدی اولمایارق كولكە واری بر آیینە كوردم. فقط او طاغوتی قصدًا ویا بالذّات نظر اهمّیتە آلانلر، نمرود و فرعون اولورلر.

ایكنجی طاغوت ایسە، اونی الٰهی بر صنعت و رحمانی بر صبغت، یعنی نقشلی بر بویە شكلندە كوردم. فقط غفلت نظریلە باقیلیرسە، طبیعت دینیلن، مادّیونلرجە بر الٰه اولور. مع هذا، او طبیعت ظن ایدیلن شی، الٰهی بر صنعتدر. جناب حقّە نهایتسز شكرلر اولسونكە، قرآنڭ فیضیلە مذكور مجادلەم هر ایكی طاغوتڭ ئولومیلە و هر ایكی صنمڭ قیریلمەسیلە نتیجەلندی.

اوت، نقطە، قطرە، ذرّە، شمّە، حبّە، حَبَابْ رسالەلرمدە اثبات و ایضاح ایدیلدیگی كبی، موهوم اولان طبیعت پردەسی پارچەلانارق آلتندن شریعت فطریّۀ الٰهیّە و صنعت شعوریّۀ رحمانیە كونش كبی اورتەیە چیقمشدر. و كذا، فرعونلغە دلالت ایدن أنادن، صانع ذوالجلالە راجع اولان هُوَ تبارز ایتمشدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! دنیادە سڭا عائد چوق امرلر واردر. امّا نە ماهیتلرندن و نە دە عاقبتلرندن خبردار دگلسڭ. بونلردن بری جسددر. اوت، جسدڭ كنچ ایكن لطیف، ظریف و كوزل كل چیچگنە بڭزرسە دە، اختیارلغندە تحوّل ایدر. قورومش و اویوشمش قیش چیچگنە بڭزر. بری دە حیات و حیوانیتدر. بونڭ دە صوڭی ئولوم و زوالدر. بری دە انسانیتدر. بو ایسە زوال و بقا آراسندە متردّددر. دائمِ باقینڭ ذكریلە محافظەسی لازمدر. بری دە عمر و یاشاییشدر. بونڭ دە حدودی تعیین ایدیلمشدر. نە ایلری و نە دە كری بر آدیم آتیلاماز. بونڭ ایچون الم چكمە، محزون اولما. تحمّلندن عاجز و طاقتندن خارج اولدیغڭ طول امل یوكنی یوكلەمە. بری دە وجوددر. وجود ذاتًا سنڭ ملكڭ دگلدر. اونڭ مالكی آنجق مالكُ الملكدر. و سندن داها زیادە سنڭ وجودیڭە شفقتلیدر. بناءً علیه مالك حقیقینڭ دائرۀ امرندن خارج او وجودە قاریشدیغڭ زمان ضرر ویرمش اولورسڭ. امیدسزلگی انتاج ایدن حرص كبی. بری دە بلا و مصیبتلردر. بونلر زائلدر. دواملری یوقدر. زواللری دوشونولورسە، ضدلری ذهنە كلیر، لذّت ویرر. بری دە، سن بورادە مسافرسڭ. و بورادن دە دیگر بر یرە كیدەجكسڭ. مسافر اولان كیمسە، برابرجە كوتورەمیەجگی بر شیئە قلبنی باغلاماز. بو منزلدن آیریلدیغڭ كبی، بو شهردن دە چیقاجقسڭ.

و كذا، بو فانی دنیادن دە چیقاجقسڭ. اویلە ایسە عزیز اولارق چیقمەیە چالیش. وجودیڭی موجدینە فدا ایت. مقابلندە بیوك بر فیئٓات آلاجقسڭ. چونكە فدا ایتمدیگڭ تقدیردە، یا باد هوا زائل اولور كیدر، ویا اونڭ مالی اولدیغندن یینە اوڭا رجوع ایدر. اگر وجودیڭە اعتماد ایدرسەڭ، عدمە دوشرسڭ. چونكە آنجق وجودڭ تركیلە وجود بولونابیلیر.

و كذا، وجودیڭە قیمت ویرمك فكرندە ایسەڭ، او وجوددن آنجق سنڭ ألڭدە بر نقطە قالابیلیر. بتون وجودڭ جهات اربعەسیلە عدملر ایچریسندە قالیر. امّا او نقطەیی دە ألڭدن آتارسەڭ، وجودڭ تام معناسیلە نورلر ایچندە قالیر.

بری دە دنیا لذّتلریدر. بو ایسە قسمتە باغلیدر. طلبندە قَلَقە دوشرسڭ. و سرعت زوالی اعتباریلە عقلی باشندە اولان، اونلری قلبنە آلوب قیمت ویرمز. دنیانڭ عاقبتی نە اولورسە اولسون، لذائذی ترك ایتمك اولادر. چونكە عاقبتڭ یا سعادتدر، یا شقاوتدر. سعادت ایسە شو فانی لذائذڭ تركیلە اولور. شقاوت ایسە، ئولوم و اعدام، نظرندە بولونان بر آدم سهپانڭ تزیینندن و سوسلندیریلمسندن ذوق و لذّت آلاماز.

دنیاسنڭ عاقبتنڭ كفر سائقەسیلە عدم مطلق اولدیغنی توهّم ایدن آدم ایچون دە ترك لذائذ اولادر. چونكە او لذائذڭ زوالیلە وقوعە كلن خصوصی و مقیّد عدملردن عدم مطلقڭ الیم ألملری هر دقیقە حسّ ایدیلیر. بو كبی لذّتلر او ألملرە غلبە ایدەمز.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! مرعایی تجاوز ایدن قویون سوروسنی چویرمك ایچون چوبانڭ آتدیغی طاشلرلە مُصاب اولان بر قویون، لسان حالیلە دیركە: "بز چوبانڭ امری آلتندەییز. او بزدن داها زیادە فائدەمزی دوشونور. مادام اونڭ رضاسی یوقدر، دونەلم" دیر. كندیسی دونر، سورو دە دونر.

ای نفس! سن او قویوندن فضلە عاصی دگلسڭ. ضالّ دگلسڭ. قدردن سڭا آتیلان بر مصیبت طاشنە معروض قالدیغڭ زمان 〚اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَیْهِ رَاجِعُونَ〛 دی. و مرجع حقیقی یە دون. ایمانە كل. مكدّر اولما. الله دە چوبان كبی، سنی سندن داها زیادە دوشونور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قلبڭ قصدًا امور دنیویە ایلە اشتغال ایتمك ایچون یارادیلمدیغی، شویلە ایضاح ایدیلەبیلیر: كورییورزكە، قلب هانكی بر شیئە ال آتارسە، بتون قوّتیلە و بتون شدّتیلە او شیئە باغلانیر. بیوك بر اهتمام ایلە النە آلیر، قوجاقلار و اوڭا صاریلیر. و ابدی بر دواملە اونڭ ایلە برابر قالمق ایستر. و اونڭ حقّندە تام معناسیلە فنا اولور. و اڭ بیوك و اڭ دواملی شیلرڭ پشندە اولور، طلبندە بولونور. حالبوكە امور دنیویەدن هانكی بر امر اولورسە اولسون، قلبڭ ایستك و آمالنە نظرًا بر قیل قدردر. دیمك قلب، ابد الآبادە متوجّهًا آچیلمش بر پنجرەدر. بو فانی دنیایە راضی دگلدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآن سمادن نازل اولمشدر. و اونڭ نزولیلە، سماوی بر مائدە و بر سفرۀ الٰهیە دە نازل اولمشدر. بو مائدە، طبقات بشرڭ اشتها و استفادەلرینە كورە آیریلمش صفحەلری حاویدر. او مائدەنڭ سطحندە، یعنی یوزندە بولونان ایلك صفحە طبقۀ عوامە عائددر.

مثلا〚اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا〛 آیت كریمەسی، بشرڭ برنجی طبقەسنە شو معنایی افهام و افادە ایدییور. سماوات، بلوطسز یاغموری یاغدیراجق بر قابلیتدە اولمدیغی كبی، ارض دە قوپ قورو نباتاتی یتیشدیرەجك بر شكلدە دگلدر. صوڭرە ایكیسنڭ دە 〚رَتْقًا〛 لفظی یاپیشیقلقلرینی ازالە و فَتْقْ ایتدك، یعنی آییردق. بریسندن صولر اینمگە، اوتەكیسندن نباتات چیقمەیە باشلادی. مذكور آیتڭ افادە ایتدیگی شو معنایە دلالت ایدن 〚وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَٓاءِ كُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ〛 آیت كریمەسیدر. چونكە حیوانی و نباتی اولان حیاتلری قورویان غدالر، آنجق ارض ایلە سماواتڭ ازدواجندن تولّد ایدەبیلیر.

مذكور آیتڭ طبقۀ عوامە عائد صفحەسنڭ آرقەسندە شویلە بر صفحە داها واردركە، نور محمّدیدنؐ یارادیلان مادّۀ عَجٖینَەدن سیّارات ایلە شمسڭ، او نورڭ معجون و خمورندن انفصال ایتدیریلمەسنە اشارتدر. بو صفحەیی دلالتیلە تأیید ایدن [اَوَّلُ مَا خَلَقَ اللّٰهُ نُورٖی] حدیث شریفیدر.

ایكنجی مثال: [اَفَعَیٖینَا بِالْخَلْقِ الْاَوَّلِ بَلْ هُمْ فٖی لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدٖیدٍ] اولان آیت كریمەنڭ طبقۀ عوامە عائد صفحەسندە شو معنا واردر:

"اونلر داها عجیب اولان برنجی یارادیلیشلرینی مشاهداتلە اقرار ایتدكلری حالدە، داها اهون، داها قولای اولان ایكنجی یارادیلیشلرینی اوزاق كورویورلر" . شو صفحەنڭ آرقەسندە حشر و نشرڭ پك قولای اولدیغنی آیدینلاتان بیوك بر برهان واردر.

ای حشر و نشری انكار ایدن انسان! عمرڭدە قاچ دفعە جسمڭی تبدیل ایدییورسڭ، بیلییورمیسڭ؟ صباح و آقشام البسەڭی دگیشدیردیگڭ كبی، هر یدی سنەدە بر دفعە تمامیلە جسمڭی تبدیل و تجدید ایدییورسڭ، خبرڭ وارمی؟ بلكە هر سنەدە، هر كوندە جسمڭدن بر قسم شیلر ئولور، یرینە امثاللری كلیر. بونی هیچ دوشونەمییورسڭ. اگر دوشونەبیلسەڭ، هر وقت عالمدە بیڭلرلە نمونەلری وقوعە كلن حشر و نشرلری انكار ایدەمزسڭ.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! نفسڭ بلاهت و حماقتنە باقكە، نفس، بر ربّ مختار و حكیم طرفندن تربیە ایدیلدیگنی و او ربّ حكیمڭ مملوك و مصنوعی اولدیغنی بیلدیگنە.. و بو تملّك و تربیەنڭ بتون افراد و انواع و اجناسدە جاری اولمقلە بر قاعدۀ كلّیە شكلنی آلدیغنە.. و بو فیضڭ شموللی اولمەسیلە بر نوع اجماع و فعلی بر تصدیقە مظهر اولدیغنە نظرًا، قانون و دستور شكلندە اولان حادثەیە و كسب كلّیت ایدن قاعدەیە باقارق قناعت و اطمئنان ایتمسی لازم ایكن، بتون آفاقی جلوەلندیرن اسمانڭ تجلّیاتنی، كندیسی دە او جلوەلرە حصّەدار اولدیغی حالدە واسطۀ تستّر و علامت اهمال صانییور. كویا او نفسڭ فوقندە اونڭ بتون احوالنی قونترول ایدن كیمسە یوقمش كبی، كندیسنی یاپدیغی فعللری ایچندە فعل ایچندە مستتر هُوَ كبی كورویور. تجلّیاتڭ كنیشلگنی امتناعە و بیوكلگنی عدمە حمل ایتمكلە، شیطانی بیلە یاپدیغی مغالطەدن اوتاندیرییور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! نفس دائما اضطرابلر، كوڭل طارلغی، صبرسزلقلر ایچندە اوهامدن قورتولوب توكّلە یاناشمییور. حكم قدرە راضی اولمایور. حالبوكە شمسڭ طلوع و غروبی معیّن و مقدّر اولدیغی كبی، انسانڭ دە بو دنیادە طلوع و غروبی و سائر مقدّراتی قلم قدر ایلە جبهەسندە یازیلیدر. ایسترسە باشنی طاشە اورسون، او یازیلری سیلەبیلیرسە سیلسین. فقط باشی قیریلیر، او یازیلرە بر شی اولماز. بونی محقّق اولارق بیلسینكە، سماوات و ارضڭ خارجنە قاچوب قورتولامایان انسان، خالق كلّ شیئڭ ربوبیّتنە محبّتلە رضا كوسترملیدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بر شیئڭ صانعی او شیئڭ ایچندە اولورسە، آرالرندە تام بر مناسبت لازمدر. و مصنوعاتڭ عددنجە صانعلرڭ چوغالمەسی لازمدر. بو ایسە محالدر. اویلە ایسە صانع ایچندە دگلدر و اولاماز. مثلا مطبعە ایلە تكثیر ایدیلن بر كتاب، یینە بر آدمڭ قلمیلە یازیلیر. او كتابڭ نقشلری و حرفلری كندیلگندن سنبللنمز. كاتب دە او كتابت صنعتی ایچندە دگلدر. و الّا انتظام بوزولور. اویلە ایسە مصنوعڭ نقشلری كندیسندن دگلدر. آنجق قدرت قلمیلە قدرڭ تقدیری اوزرینە یازیلییور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! عقلڭ پك غریب بر حالی واردر. اویلە بر یَدِ طُولٰی صاحبیدركە، بعضًا كائناتی احاطە ایدر، قوجاغنە آلیر. بعضًا دائرۀ امكاندن چیقار، اڭ یوكسك دائرەلرە مداخلەیە چالیشیر. بعضًا دە بر قطرە صودە بوغولور،