ولدی ایچون فدا ایدر. حتّی والدەلگڭ اڭ بسیط و اڭ ادنا درجەسندە اولان قورقاق طاووق، او شفقتڭ كوچوجك بر لمعەسیلە یاوروسنی مدافعە ایچون ایتە آتیلیر، آسلانە صالدیرر.

ایشتە بویلە محترم و معزّز بر حقیقتی طاشییان بر والدەیی ولدینڭ مالندن محروم ایتمك، او محترم حقیقتە قارشو نە قدر دهشتلی بر حقسزلق، نە درجە وحشتلی بر حرمتسزلك، نە مرتبە جنایتلی بر حقارت و عرش رحمتی تیترتن بر كفران نعمت و حیات اجتماعیۀ بشریەنڭ غایت پارلاق و نافع بر تریاقنە بر زهر قاتمق اولدیغنی، انسانیتپرورلك ادّعا ایدن انسان جاناورلری آڭلامازلرسە، البتە حقیقی انسانلر آڭلار. قرآن حكیمڭ [فَلِاُمِّهِ السُّدُسُ] حكمنی، عین حق و محض عدالت اولدیغنی بیلیرلر.

اَلْبَاقٖی هُوَ الْبَاقٖی

[اون ایكنجی مكتوب]

بِاسْمِهٖ وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

اَلسَّلَامُ عَلَیْكُمْ وَعَلٰی رُفَقَٓائِكُمْ

عزیز قرداشلرم،

او كیجە بندن سؤٓال ایتدیڭز. بن جوابنی ویرمدم. چونكە مسائل ایمانیەنڭ مناقشە صورتندە بحثی جائز دگلدر. سز مناقشە صورتندە بحث ایتمشدیڭز. شیمدیلك بو مناقشەڭزڭ اساسی اولان [اوچ سؤٓالڭزە] غایت مختصر بر جواب یازییورم. تفصیلنی اجزاجی افندینڭ اسملرینی یازمش اولدیغی سوزلردە بولورسڭز. یالڭز قدر و جزء اختیاری یە عائد یگرمی آلتنجی سوز خاطریمە كلمەمشدی. سزە سویلەمەمشدم. اوڭا دە باقیڭز. فقط غزتە كبی اوقوماییڭز. اجزاجی افندینڭ او سوزلری مطالعە ایتمەسنی حوالە ایتدیگمڭ سرّی شودركە: او چشید مسئلەلردەكی شبهەلر، اركان ایمانیەنڭ ضعفندن ایلری كلییور. او سوزلر ایسە، اركان ایمانیەیی تمامیلە اثبات ایدرلر.

[برنجی سؤٓالڭز] حضرت آدمڭؑ جنّتدن اخراجی و بر قسم بنی آدمڭ جهنّمە ادخالی نە حكمتە مبنیدر؟

[الجواب ] حكمتی توظیفدر. اویلە بر وظیفە ایلە مأمور ایدیلەرك كوندریلمشدركە، بتون

ترقّیات معنویۀ بشریەنڭ و بتون استعدادات بشریەنڭ انكشاف و انبساطلری.. و ماهیّت انسانیەنڭ بتون اسمای الٰهیەیە بر آیینۀ جامعە اولمسی، او وظیفەنڭ نتائجندندر. اگر حضرت آدمؑ جنّتدە قالسە ایدی، ملك كبی مقامی ثابت قالیردی. استعدادات بشریە انكشاف ایتمزدی. حالبوكە یكنسق مقام صاحبی اولان ملائكەلر چوقدر. او طرز عبودیت ایچون انسانە احتیاج یوق. بلكە حكمت الٰهیە نهایتسز مقاماتی قطع ایدەجك اولان انسانڭ استعدادینە موافق بر دار تكلیفی اقتضا ایتدیگی ایچون، ملائكەلرڭ عكسنە اولارق، مقتضای فطرتلری اولان معلوم كناهلە جنّتدن اخراج ایدیلدی. دیمك حضرت آدمڭؑ جنّتدن اخراجی عین حكمت و محض رحمت اولدیغی كبی، كفّارڭ دە جهنّمە ادخاللری حقدر و عدالتدر.

اوننجی سوزڭ اوچنجی اشارتندە دینیلدیگی كبی، چندان كافر آز بر عمردە بر كناه ایشلەمش. فقط او كناه ایچندە نهایتسز بر جنایت وار. چونكە كفر، بتون كائناتی تحقیردر. قیمتلرینی تنزیل ایتمكدر. و بتون مصنوعاتڭ وحدانیتە شهادتلرینی تكذیبدر. و موجودات آیینەلرندە جلوەلری كورونن اسمای الٰهیەیی تزییفدر. اونڭ ایچون موجوداتڭ حقّنی كافردن آلمق اوزرە، موجوداتڭ سلطانی اولان قهّار ذوالجلالڭ كافرلری ابدی جهنّمە آتمسی، عین حق و عدالتدر. چونكە نهایتسز جنایت نهایتسز عذابی ایستر.

[ایكنجی سؤٓالڭز] شیطانلرڭ خلقی و ایجادی نە ایچوندر؟ جناب حق شیطانی و شرلری خلق ایتمش، حكمتی نەدر؟ شرّڭ خلقی شردر. قبیحڭ خلقی قبیحدر.

[الجواب] حاشا، خلق شر شر دگل، بلكە كسب شر شردر. چونكە خلق و ایجاد، بتون نتائجە باقار. كسب، خصوصی بر مباشرت اولدیغی ایچون، خصوصی نتائجە باقار. مثلا یاغمورڭ كلمەسنڭ بیڭلرلە نتیجەلری وار. بتونی دە كوزلدر. سٓوء اختیاریلە بعضیلری یاغموردن ضرر كورسە، یاغمورڭ ایجادی رحمت دگلدر دییەمز. یاغمورڭ خلقی شردر دییە حكم ایدەمز، بلكە سٓوء اختیاریلە و كسبیلە، اونڭ حقّندە شر اولدی. هم آتشڭ خلقندە چوق فائدەلر وار. بتونی دە خیردر. فقط بعضیلر سٓوء كسبیلە، سٓوء استعمال ایلە آتشدن ضرر كورسە، آتشڭ خلقی شردر دییەمز. چونكە آتش یالڭز اونی یاقمق ایچون یارادیلمامش. بلكە او كندی سٓوء اختیاریلە، ییمگنی پیشیرن آتشە ألنی صوقدی. و او خدمتكارینی كندینە دوشمان ایتدی.

[الحاصل] خیر كثیر ایچون شرّ قلیل قبول ایدیلیر. اگر شرّ قلیل اولمامق ایچون خیر كثیری انتاج ایدن بر شر ترك ایدیلسە، او وقت شر كثیر ارتكاب ایدیلمش اولور.

مثلا، جهادە عسكر سوق ایتمكدە، البتە بعض جزئی و مادّی و بدنی ضرر و شر اولور. فقط او جهاددە خیر كثیر واركە، اسلام، كفّارڭ استیلاسندن قورتولور. اگر او شرّ قلیل ایچون جهاد ترك ایدیلسە، او وقت خیر كثیر كیتدكدن صوڭرە شر كثیر كلیر. او عین ظلمدر. هم مثلا، قانغرن اولمش و كسیلمەسی لازم كلن بر پارماغڭ كسیلمەسی خیردر، اییدر. حالبوكە ظاهرًا بر شردر. پارماق كسیلمزسە، ال كسیلیر. شر كثیر اولور. ایشتە كائناتدەكی شرلرڭ، ضررلرڭ، بلیّەلرڭ و شیطانلرڭ و مضرلرڭ خلق و ایجادلری شر و چركین دگلدر. چونكە چوق نتائج مهمّە ایچون خلق اولونمشلردر.

مثلا، ملائكەلرە شیطانلر مسلّط اولمادقلری ایچون، ترقّیاتلری یوقدر. مقاملری ثابتدر، تبدّل ایتمز. كذا حیواناتڭ دخی شیطانلر مسلّط اولمادقلری ایچون، مرتبەلری ثابتدر، ناقصدر. عالم انسانیتدە ایسە، مراتب ترقّیات و تدنّیات نهایتسزدر. نمرودلردن، فرعونلردن طوت، تا صدّیقین اولیا و انبیایە قدر غایت اوزون بر مسافۀ ترقّی وار. ایشتە كومور كبی اولان أرواح سافلەیی، الماس كبی اولان أرواح عالیەدن تمییز و تفریق ایچون، شیطانلرڭ خلقتیلە و سرّ تكلیف و بَعْثِ اَنْبِیا ایلە بر میدان امتحان و تجربە و جهاد و مسابقە آچیلمش. اگر مجاهدە و مسابقە اولماسە ایدی، معدن انسانیتدەكی الماس و كومور حكمندە اولان استعدادلر برابر قالاجقدی. اعلای علّییندەكی ابو بكر الصّدیقڭؓ روحی، اسفل سافلیندەكی ابو جهلڭ روحیلە بر سویّەدە قالاجقدی. دیمك شیاطین و شرلرڭ یارادیلمسی، بیوك و كلّی نتیجەیە باقدیغی ایچون، ایجادلری شر دگل، چركین دگل. بلكە سٓوء استعمالاتدن و كسب دینیلن مباشرت خصوصیّەدن كلن شرلر، چركینلكلر كسب انسانە عائددر. ایجاد الٰهی یە عائد دگلدر.

اگر سؤٓال ایتسەڭزكە: بعثت انبیا ایلە برابر شیطانلرڭ وجودندن اكثر انسانلر كافر اولویور، كفرە كیدییور، ضرر كورویور. (اَلْحُكْمُ لِلْاَكْثَرِ) قاعدەسنجە، اكثر اوندن شر كورسە، او وقت خلق شر شردر. حتّی بعثت انبیا دخی رحمت دگل دینیلەبیلیر.

[الجواب] كمیّتڭ كیفیتە نسبتًا اهمّیتی یوق. اصل اكثریت، كیفیتە باقار. مثلا یوز خرما چكردگی بولونسە،

طوپراق آلتنە قونوب صو ویریلمزسە و معاملۀ كیمیویە كورمزسە و بر مجاهدۀ حیاتیەیە مظهر اولمازسە، یوز پارە قیمتندە یوز چكردك اولور. فقط صو ویریلدیگی و مجاهدۀ حیاتیەیە معروض قالدیغی وقت، سٓوء مزاجندن سكسانی بوزولسە، یگرمیسی میوەدار یگرمی خرما آغاجی اولسە، دییەبیلیرمیسڭكە: صویی ویرمك شر اولدی. اكثریسنی بوزدی. البتە دییەمزسڭ. چونكە او یگرمی، یگرمی بیڭ حكمنە كچدی. سكسانی غائب ایدن، یگرمی بیڭی قزانان ضرر ایتمز. شر اولماز.

هم مثلا، طاووس قوشنڭ یوز یومورطەسی بولونسە، یومورطە اعتباریلە بش یوز غروش ایدر. فقط او یوز یومورطە اوستندە طاووس اوتورتولسە، سكسانی بوزولسە، یگرمیسی یگرمی طاووس قوشی اولسە، دینیلەبیلیرمیكە: چوق ضرر اولدی. بو معاملە شر اولدی.. بو قولوچقەیە قاپانمق چركین اولدی. شر اولدی. خیر، اویلە دگل، بلكە خیردر. چونكە او طاووس ملّتی و او یومورطە طائفەسی درت یوز غروش فیئٓاتندە بولونان سكسان یومورطەیی غائب ایدوب، سكسان لیرە قیمتندە یگرمی طاووس قوشی قزاندی. ایشتە نوع بشر، بعثت انبیا ایلە، سرّ تكلیف ایلە، مجاهدە ایلە، شیطانلرلە محاربە ایلە قزاندقلری یوز بیڭلرلە انبیا و میلیونلرلە اولیا و میلیارلرلە اصفیا كبی عالم انسانیتڭ كونشلری، آیلری و ییلدیزلری مقابلندە، كمیّتجە كثرتلی، كیفیتجە اهمّیتسز حیوانات مضرّە نوعندن اولان كفّاری و منافقلری غائب ایتدی.

[اوچنجی سؤٓالڭز:؟ ] جناب حق مصیبتلری ویرییور. بلالری مسلّط ایدییور. خصوصًا معصوملرە، حتّی حیوانلرە بو ظلم دگلمی؟ [الجواب] حاشا، ملك اونڭدر. ملكندە ایستەدیگی كبی تصرّف ایدر. هم عجبا صنعتكار بر ذات، بر اجرت مقابلندە سنی بر مودل یاپوب، غایت صنعتكارانە یاپدیغی مرصّع بر لباسی سڭا كییدیرییور. هنرینی، مهارتنی كوسترمك ایچون قیصالتییور، اوزالتییور. بیچییور، كسییور. سنی اوتوردییور، قالدیرییور. سن اوڭا دییەبیلیرمیسڭكە: بنی كوزللشدیرن البسەیی چركینلشدیردڭ. بڭا اوتورتوب قالدیرمقلە زحمت ویردڭ. البتە دییەمزسڭ. دیرسەڭ دیوانەلك ایدرسڭ!

عینًا اویلە دە، صانع ذوالجلال كوز، قولاق، لسان كبی دویغولرلە مرصّع، غایت صنعتكارانە بر وجودی سڭا كییدیرمش. متنوّع اسماسنڭ نقشلرینی كوسترمك ایچون سنی خستە ایدر، مبتلا ایدر. آچ ایدر،

طوق ایدر، صوسز ایدر. بو كبی احوالدە یووارلاتیر. ماهیّت حیاتیەیی قوّتلشدیرمك و جلوۀ اسماسنی كوسترمك ایچون، سنی بویلە چوق طورلردە كزدیرییور. سن اگر دیسەڭ: بنی نە ایچون بو مصائبە مبتلا ایدییورسڭ؟ تمثیلدە اشارت ایدیلدیگی كبی، یوز حكمت سنی صوصدیراجق. ذاتًا سكون و سكونت، عطالت، یكنسقلق، توقّف بر نوع عدمدر، ضرردر. حركت و تبدّل وجوددر، خیردر. حیات حركاتلە كمالاتنی بولور. بلیّات واسطەسیلە ترقّی ایدر. حیات جلوۀ اسما ایلە مختلف حركاتە مظهر اولور، تصفّی ایدر. قوّت بولور. انكشاف ایدر. انبساط ایدر. كندی مقدّراتنی یازمەسنە متحرّك بر قلم اولور. وظیفەسنی ایفا ایدر. اجرت اخرویەیە كسب استحقاق ایدر. ایشتە مناقشەڭزڭ ایچندەكی اوچ سؤٓالڭزڭ مختصر جوابلری بو قدردر. ایضاحلری اوتوز اوچ عدد سوزلردەدر.

عزیز قرداشم، سن بو مكتوبی اجزاجی یە و مناقشەیی ایشیدنلردن مناسب كوردكلریڭە اوقو. بنم طرفمدن دە یڭی بر طلبەم اولان اجزاجی یە سلام ایت. دیكە: مذكور مسائل كبی دقیق مسائل ایمانیەیی، میزانسز مجادلە صورتندە جماعت ایچندە بحث ایتمك جائز دگلدر. میزانسز مجادلە اولدیغندن، تریاق ایكن زهر اولور. دیینلرە، دیڭلەینلرە ضرردر. بلكە بویلە مسائل ایمانیەنڭ اعتدال دملە، انصافلە، بر مداولۀ افكار صورتندە بحثی جائزدر. و دیكە: اگر سنڭ قلبڭە بو نوع مسائلدە شبهەلر كلیرسە و سوزلردن دە جوابنی بولمازسەڭ، خصوصی بڭا یازارسڭز. هم اجزاجی یە دیكە: مرحوم پدری حقّندە كوردیگی رؤیا ایچون خاطریمە شویلە بر معنا كلدیكە: مرحوم پدری دوقتور اولمق مناسبتیلە، چوق صالح و مبارك، بلكە ولی انسانلرە فائدەسی طوقونمش. و اوندن ممنون اولان و منفعت كورن او مباركلرڭ ارواحلری، اونڭ وفاتی هنگامندە قوشلر صورتندە اڭ یاقین اقرباسی اولان اوغلنە كورونمش. اونڭ روحنە شفاعتكارانە بر خوش آمدی نوعندن بر استقبال ایتدكلری خاطریمە كلدی. او كیجە بورادە برابر بولونان بتون دوستلرە سلام و دعا ایدرم.

اَلْبَاقٖی هُوَ الْبَاقٖی

س٭ع

[اون اوچنجی مكتوب]

بِاسْمِهٖ

وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

اَلسَّلَامُ عَلٰی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدٰی وَالْمَلَامُ عَلٰی مَنِ اتَّبَعَ الْهَوٰی

عزیز قرداشلرم،

حال و استراحتمی و وثیقە ایچون عدم مراجعتمی و حال عالم سیاستنە قارشو لاقیدلغمی پك چوق صورییورسڭز. شو سؤآللریڭز چوق تكرّر ایتدیگندن، هم معنًا دە بندن صورولدیغندن، شو اوچ سؤٓالە یڭی سعید دگل، بلكە اسكی سعید لسانیلە جواب ویرمگە مجبور اولدم.

[برنجی سؤٓالڭز] استراحتڭ ناصل؟ حالڭ نەدر؟ [الجواب] جناب ارحم الرّاحمینە یوز بیڭ شكر ایدییورمكە، اهل دنیانڭ بڭا ایتدیگی انواع ظلمی، انواع رحمتە چویردی. شویلەكە:

سیاستی ترك و دنیادن تجرّد ایدرك بر طاغڭ مغارەسندە آخرتی دوشونمكدە ایكن، اهل دنیا ظلمًا بنی اورادن چیقاروب نفی ایتدیلر. خالق رحیم و حكیم، او نفیی بڭا بر رحمتە چویردی. امنیّتسز و اخلاصی بوزاجق اسبابە معروض او طاغدەكی انزوایی، امنیّتلی، اخلاصلی، بارلە طاغلرندەكی خلوتە چویردی. روسیەدە اسارتدە ایكن نیت ایتدم و نیاز ایتدمكە، آخر عمرمدە بر مغارەیە چكیلەیم. ارحم الرّاحمین بڭا بارلەیی، او مغارە یاپدی. مغارە فائدەسنی ویردی. فقط صیقینتیلی مغارە زحمتنی ضعیف وجودیمە یوكلەمدی. یالڭز بارلەدە، ایكی اوچ آدمدە بر وهّاملق واردی. او وهّاملق سببیلە بڭا اذیت ویریلدی. حتّی او دوستلرم، كویا استراحتمی دوشونویورلر. حالبوكە او وهّاملق سببیلە هم قلبمە، هم قرآنڭ خدمتنە ضرر ویردیلر.

هم اهل دنیا بتون منفیلرە وثیقە ویردیگی و جانیلری حپسدن چیقاروب عفو ایتدكلری حالدە، بڭا ظلم اولارق ویرمدیلر. بنم ربّ رحیمم، بنی قرآنڭ خدمتندە زیادە استخدام ایتمك و سوزلر نامیلە انوار قرآنیەیی بڭا فضلە یازدیرمق ایچون، دغدغەسز بر صورتدە بنی شو غربتدە بیراقوب، بر بیوك مرحمتە چویردی. هم اهل دنیا دنیالرینە قاریشابیلەجك بتون نفوذلی و قوّتلی رؤسالری و شیخلری، قصبەلردە و

شهرلردە بیراقوب اقربالریلە برابر هركسلە كوروشمەیە اذن ویردكلری حالدە، بنی ظلمًا تجرید ایتدی. بر كویە كوندردی. هیچ اقربا و همشهریلریمی، بر ایكی دانەسی مستثنا اولمق اوزرە، یانمە كلمەیە اذن ویرمدی. بنم خالق رحیمم، او تجریدی بنم حقّمدە بر عظیم رحمتە چویردی. ذهنمی صافی بیراقوب، غِلّ و غِشْدن آزادە اولارق قرآن حكیمڭ فیضنی، اولدیغی كبی آلمەیە وسیلە ایتدی. هم اهل دنیا بدایتدە ایكی سنە ظرفندە ایكی عادی مكتوب یازدیغمی چوق كوردی. حتّی شیمدی بیلە اون ویا یگرمی كوندە ویا بر آیدە بر ایكی مسافرڭ صرف آخرت ایچون یانمە كلمەسنی خوش كورمدیلر. بڭا ظلم ایتدیلر. بنم ربّ رحیمم و خالق حكیمم، او ظلمی بڭا مرحمتە چویردیكە، طقسان سنە معنوی بر عمری قزاندیراجق شو شهور ثلاثەدە، بنی بر خلوت مرغوبەیە و بر عزلت مقبولەیە قویمغە چویردی. الحمد للّٰە علی كلّ حال. ایشتە، حال و استراحتم بویلە.

[ایكنجی سؤٓالڭز] نەدن وثیقە آلمق ایچون مراجعت ایتمییورسڭ؟ [الجواب] شو مسئلەدە بن قدرڭ محكومی یم. اهل دنیانڭ محكومی دگلم. قدرە مراجعت ایدییورم. نە وقت اذن ویررسە، رزقمی بورادن نە وقت كسرسە، او وقت كیدرم. شو معنانڭ حقیقتی شودركە، باشە كلن هر ایشتە ایكی سبب وار: بری ظاهری، دیگری حقیقی. اهل دنیا ظاهری بر سبب اولدی، بنی بورایە كتیردی. قدر الٰهی ایسە سبب حقیقیدر. بنی بو انزوایە محكوم ایتدی. سبب ظاهری ظلم ایتدی. سبب حقیقی ایسە عدالت ایتدی. ظاهریسی شویلە دوشوندی: شو آدم زیادەسیلە علمە و دینە خدمت ایدر. بلكە دنیامزە قاریشیر احتمالیلە بنی نفی ایدوب، اوچ جهتلە قاتمرلی بر ظلم ایتدی. قدر الٰهی ایسە، بنم ایچون كوردیكە، حقّیلە و اخلاصلە علمە و دینە خدمت ایدەمییورم. بنی بو نفیە محكوم ایتدی. اونلرڭ بو قاتمرلی ظلمنی مضاعف بر رحمتە چویردی. مادامكە نفیمدە قدر حاكمدر. و او قدر عادلدر. اوڭا مراجعت ایدرم. ظاهری سبب ایسە، ذاتًا بهانە نوعندن بر شیلری وار. دیمك اونلرە مراجعت معناسزدر. اگر اونلرڭ ألندە بر حق ویا قوّتلی بر اسباب بولونسە ایدی، او وقت اونلرە قارشو دە مراجعت اولونوردی.

باشلرینی ییسین، دنیالرینی تمامًا بیراقدیغم و آیاقلرینە طولاشسین، سیاستلرینی بوس بتون ترك ایتدیگم حالدە، دوشوندكلری بهانەلر، اوهاملر، البتە اصلسز اولدیغندن، اونلرە مراجعتلە او اوهاملرە

بر حقیقت ویرمك ایستەمییورم. اگر اوچلری اجنبی ألندە اولان دنیا سیاستنە قاریشمق ایچون بر اشتهام اولسەیدی، دگل سكز سنە، بلكە سكز ساعت قالمایاجق، ترشّح ایدەجكدی. كندینی كوسترەجكدی. حالبوكە سكز سنەدر بر تك غزتە اوقومق آرزوم اولمدی و اوقومدم. درت سنەدر بورادە تحت نظارتدە بولونویورم. هیچ بر ترشّح كورونمدی. دیمك قرآن حكیمڭ خدمتنڭ بتون سیاستلرڭ فوقندە بر علویتی واركە، چوغی یالانجیلقدن عبارت اولان دنیا سیاستنە تنزلە میدان ویرمییور.

عدم مراجعتمڭ ایكنجی سببی شودركە: حقسزلغی حق ظن ایدن آدملرە قارشو حق دعوا ایتمك، بر نوع حقسزلقدر. بو نوع حقسزلغی ارتكاب ایتمك ایستەمم.

[اوچنجی سؤٓالڭز] دنیانڭ سیاستنە قارشو نە ایچون بو قدر لاقیدسڭ؟ بو قدر صفحات عالمە قارشو طوریڭی هیچ بوزمییورسڭ. بو صفحاتی خوشمی كورییورسڭ؟ ویاخود قورقویورمیسڭكە سكوت ایدییورسڭ؟

[الجواب] قرآن حكیمڭ خدمتی، بنی شدّتلی بر صورتدە سیاست عالمندن منع ایتدی. حتّی دوشونمەسنی دە بڭا اونوتدیردی. یوقسە بتون سركذشت حیاتم شاهددركە، حق كوردیگم مسلكدە كیتمگە قارشو، قورقو ألمی طوتوب منع ایدەمەمش و ایدەمییور. هم نەدن قورقوم اولاجق؟ دنیا ایلە، اجلمدن باشقە بر علاقەم یوق. چولوق چوجوغمی دوشونەجگم یوق. مالمی دوشونەجگم یوق. خاندانمڭ شرفنی دوشونەجگم یوق. ریاكار بر شهرت كاذبەدن عبارت اولان شان و شرف دنیویّەنڭ محافظەسنە دگل، قیریلمەسنە یاردیم ایدنە رحمت! قالدی اجلم. او، خالق ذوالجلالڭ الندەدر. كیمڭ حدّی واركە، وقتی كلمدن اوڭا ایلیشسین. ذاتًا عزّتلە موتی، ذلّتلە حیاتە ترجیح ایدنلردنز. اسكی سعید كبی بریسی شویلە دیمش: (وَنَحْنُ اُنَاسٌ لَا تَوَسُّطَ بَیْنَنَا لَنَا الصَّدْرُ دُونَ الْعَالَمٖینَاَوِ الْقَبْرُ) بلكە خدمت قرآن، بنی حیات اجتماعیۀ سیاسیۀ بشریّەیی دوشونمكدن منع ایدییور. شویلەكە:

حیات بشریە بر یولجیلقدر. شو زماندە قرآنڭ نوریلە كوردمكە، او یول بر باتاقلغە كیردی، ملوّث و عفونتلی بر چامور ایچندە قافلۀ بشر دوشە قالقا كیدییور. بر قسمی سلامتلی بر یولدە كیدر.

بر قسمی ممكن اولدیغی قدر چاموردن، باتاقلقدن قورتولمق ایچون بعض واسطەلری بولمش. بر قسم اكثری او عفونتلی، پیس، چامورلی باتاقلق ایچندە، قراڭلقدە كیدییور. یوزدە یگرمیسی سرخوشلق سببیلە او پیس چاموری، مسك و عنبر ظن ایدرك یوزینە، كوزینە بولاشدیرییور. دوشەرك قالقارق كیدر، تا بوغولور. یوزدە سكسانی ایسە، باتاقلغی آڭلار. عفونتلی، پیس اولدیغنی حسّ ایدر. فقط متحیّردرلر. سلامتلی یولی كورەمییورلر.

ایشتە بونلرە قارشو ایكی چارە وار. بریسی، طوپوز ایلە او سرخوش یگرمیسنی آییلتمقدر. ایكنجیسی، بر نور كوسترمكلە متحیّرلرە سلامت یولنی ارائە ایتمكدر. بن باقییورمكە، یگرمی یە قارشو سكسان آدم ألندە طوپوز طوتویور. حالبوكە او بیچارە و متحیّر اولان سكسانە قارشو حقّیلە نور كوستریلمەیور. كوستریلسە دە، بر ألندە هم صوپە، هم نور اولدیغی ایچون امنیّتسز اولویور. متحیّر آدم، عجبا نورلە بنی جلب ایدوب، طوپوزلە دوگمكمی ایستەیور؟ دییە تلاش ایدر. هم دە بعضًا عارضەلرلە طوپوز قیریلدیغی وقت، نور دخی اوچار ویا سونر.

ایشتە او باتاقلق ایسە، غفلتكارانە و ضلالت پیشە اولان سفیهانە حیات اجتماعیۀ بشریەدر. او سرخوشلر، ضلالتلە تلذّذ ایدن متمرّدلردر. او متحیّر اولانلر، ضلالتدن نفرت ایدنلردر. فقط چیقامییورلر. قورتولمق ایستەیورلر، یول بولامییورلر. متحیّر انسانلردر. او طوپوزلر ایسە، سیاست جریانلریدر. او نورلر ایسە، حقائق قرآنیەدر. نورە قارشو غوغا ایدیلمز. اوڭا قارشو عداوت ایدیلمز. صرف شیطان رجیمدن باشقە اوندن نفرت ایدن اولماز. ایشتە بن دە نور قرآنی الدە طوتمق ایچون (اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطَانِ وَمِنَ السِّیَاسَةِ) دییوب، سیاست طوپوزینی آتارق، ایكی ألم ایلە نورە صاریلدم. كوردمكە، سیاست جریانلرندە، هم موافقدە، هم مخالفدە او نورلرڭ عاشقلری وار. بتون سیاست جریانلرینڭ و طرفكیرلكلرڭ چوق فوقندە و اونلرڭ غرضكارانە تلقّیاتلرندن مبرّا و صافی اولان بر مقامدە ویریلن درس قرآن و كوستریلن انوار قرآنیەدن، هیچ بر طرف و هیچ بر قسم چكینمەمك و اتهام ایتمەمك كركدر. مگر دینسزلگی و زندقەیی سیاست ظن ایدوب، اوڭا طرفكیرلك ایدن انسان صورتندە شیطانلر اولا. ویا بشر قیافتندە حیوانلر اولا.

الحمد للّٰە سیاستدن تجرّد سببیلە، قرآنڭ الماس كبی حقیقتلرینی پروپاغاندۀ سیاست اتهامی آلتندە جام پارچەلرینڭ قیمتنە ایندیرمدم. بلكە كیتدكجە او الماسلر قیمتلرینی هر طائفەنڭ نظرندە پارلاق بر طرزدە زیادەلشدیرییور.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذٖی هَدٰینَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لَٓا اَنْ هَدٰینَا اللّٰهُ لَقَدْ جَٓاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ

اَلْبَاقٖی هُوَ الْبَاقٖی

س ع٭

[اون دردنجی مكتوب]

داها تألیف ایدیلمەمشدر.

[اون بشنجی مكتوب]

بِاسْمِهٖ

وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

عزیز قرداشم! سنڭ [برنجی سؤآلڭ كە]، صحابەلر نظر ولایتلە مفسدلری نەدن كشف ایدەمدیلر؟ تا خلفای راشدینڭ اوچنڭ شهادتنە نتیجە ویردی. حالبوكە كوچك صحابەلرە، بیوك ولیلردن داها بیوك دینیلییور. [الجواب] بوندە ایكی مقام وار.

[برنجی مقام] دقیق بر سرّ ولایتڭ بیانیلە سؤٓال حلّ ایدیلیر. شویلەكە: صحابەلرڭ ولایتی، ولایت كبرا دینیلن، وراثت نبوّتدن كلن، برزخ طریقنە اوغرامایارق طوغریدن طوغری یە ظاهردن حقیقتە كچوب اقربیت الٰهیّەنڭ انكشافنە باقان بر ولایتدركە، او ولایت یولی غایت قیصە اولدیغی حالدە، غایت یوكسكدر. خارقەلری آز، فقط مزیّاتی چوقدر. كشف و كرامات اورادە آز كورونور. هم اولیانڭ كرامتلری ایسە، اكثریسی اختیاری دگل. اوممادیغی یردن اكرام الٰهی اولارق بر خارقە اوندن ظهور ایدر. بو كشف و كرامتلرڭ

اكثریسی دە، سیر و سلوك زمانندە طریقت برزخندن كچدكلری وقت، عادی بشریتدن بر درجە تجرّد ایتدكلرندن، خلاف عادت حالاتە مظهر اولورلر. صحابەلر ایسە، صحبت نبوّتڭ انعكاسیلە و انجذابیلە و اكسیریلە طریقتدەكی سیر و سلوك دائرۀ عظیمەنڭ طیّنە مجبور دگلدرلر. بر قدمدە و بر صحبتدە، ظاهردن حقیقتە كچەبیلیرلر. مثلا، ناصلكە دون كیجەكی لیلۀ قدرە اولاشمق ایچون ایكی یول وار. بری، بر سنە كزوب طولاشوب، تا او كیجەیە كلمكدر. بو قربیتی قزانمق ایچون بر سنە مسافەیی طی ایتمك لازم كلیر. شو ایسە اهل سلوكڭ مسلگیدركە، اهل طریقتڭ چوغی بونڭلە كیدر. ایكنجیسی، زمانلە مقیّد اولان جسم مادّی غلافندن صییریلوب تجرّدلە روحًا یوكسلوب، دون كیجەكی لیلۀ قدری اوبر كون لیلۀ عید ایلە برابر، بوكونكی كبی حاضر كورمكدر. چونكە روح، زمان ایلە مقیّد دگل. حسّیات انسانیە روح درجەسنە چیقدیغی وقت، او حاضر زمان كنیشلنیر. باشقەلرینە نسبتًا ماضی و مستقبل اولان وقتلر، اوڭا نسبتًا حاضر حكمندەدر.

ایشتە بو تمثیلە كورە، دون كیجەكی لیلۀ قدرە كچمك ایچون، مرتبۀ روحە چیقوب ماضی یی حاضر درجەسندە كورمكدر. شو سرّ غامضڭ اساسی اقربیت الٰهیّەنڭ انكشافیدر. مثلا، كونش بزە یاقیندر. چونكە ضیاسی، حرارتی و مثالی آیینەمزدە و المزدەدر. فقط بز اوندن اوزاغز. اگر بز نورانیت نقطەسندە اونڭ اقربیّتنی حس ایتسەك، آینەمزدەكی مثالی اولان تمثالنە مناسبتمزی آڭلاسەق، او واسطە ایلە اونی طانیسەق، ضیاسی، حرارتی، هیئتی نە اولدیغنی بیلسەك، اونڭ اقربیتی بزە انكشاف ایدر. و یاقینمزدە اونی طانییوب مناسبتدار اولورز. اگر بز بعدیتمز نقطۀ نظرندن اوڭا یاقینلاشمق و طانیمق ایستەسەك، پك چوق سیر فكری یە و سلوك عقلی یە مجبور اولورزكە، قوانین فنّیە ایلە فكرًا سماواتە چیقوب سمادەكی كونشی تصوّر ایدرك، صوڭرە ماهیّتندەكی ضیا و حرارتی و ضیاسندەكی الوان سبعەیی، اوزون اوزادی یە تدقیقات فنّیە ایلە آڭلادقدن صوڭرە، برنجی آدمڭ كندی آیینەسندە آز بر تفكّر ایلە الدە ایتدیگی قربیت معنویەیی آنجق الدە ایدەبیلیرز.

ایشتە شو تمثیل كبی، نبوّت و وراثت نبوّتدەكی ولایت، سرّ اقربیّتڭ انكشافنە باقار. ولایت سائرە ایسە، اكثری قربیت اساسی اوزرینە كیدر. بر چوق مراتبدە سیر و سلوكە مجبور اولور.

[ایكنجی مقام] او حادثاتە سببیت ویرن و فسادی چویرن برقاچ یهودیدن عبارت دگلدركە، اونلری كشف ایتمكلە فسادڭ اوڭی آلینسین. چونكە پك چوق مختلف ملّتلرڭ اسلامیتە كیرمەلریلە، بربرینە ضد و مخالف چوق جریانلر و افكار قاریشدی. باخصوص، بعضیلرڭ غرور ملّیلری حضرت عمرڭؓ ضربەلریلە دهشتلی یارەلاندیغندن، سجیّةً انتقامە فرصت بكلرلردی. چونكە اونلرڭ هم اسكی دینی ابطال ایدیلمش. هم مدار شرفی اولان اسكی حكومتی و سلطنتی تخریب ایدیلمش. انتقامنی بیلەرك ویا بیلمەیەرك حاكمیت اسلامیەدن آلمەیە حسًّا طرفدار بر صورت آلمش. اونڭ ایچون یهودی كبی ذكی و دسّاس بر قسم منافقلر، او حالت اجتماعیەدن استفادە ایتدیلر دینیلمش. دیمك او حادثاتڭ اوڭنی آلمق، او وقتدەكی حیات اجتماعیەیی و مختلف افكاری اصلاح ایلە اولوردی. یوقسە بر ایكی مفسدڭ كشف ایدیلمسیلە اولمازدی.

اگر دینیلسە: حضرت عمرڭؓ منبر اوستندە، بر آیلق مسافەدە بولونان ساریە نامندەكی بر قومانداننە (یَا سَارِیَةُ اَلْجَبَلَ اَلْجَبَلَ) دییوب، ساریەیە ایشیتدیروب، سَوْقُ الْجَیشْ نقطەسندن ظفرینە سببیت ویرن كرامتكارانە قوماندەسی نە درجە كسكین نظرلی اولدیغنی كوستردیگی حالدە، نەدن یانندەكی قاتلی فٖیرُوزی او كسكین نظر ولایتیلە كورمدی؟ [الجواب] حضرت یعقوب علیە السّلامڭ ویردیگی جواب ایلە جواب ویررز. [حاشیە]یعنی حضرت یعقوبدنؑ صورولمشكە: نە ایچون مصردن كلن كوملگنڭ قوقوسنی ایشیتدڭ دە، یاقینڭدە بولونان كنعان قویوسندەكی یوسفی كورمدڭ؟ جوابًا دیمشكە: بزم حالمز شیمشكلر كبیدر. بعضًا كورونور، بعضًا صاقلانیر. بعض وقت اولوركە، اڭ یوكسك موقعدە اوتوروب، هر طرفی كورویورز كبی اولورز. بعض وقتدە دە آیاغمزڭ اوستنی كورەمییورز.

[الحاصل] انسان هر نە قدر فاعل مختار ایسە دە، فقط [وَمَا تَشَٓاؤُنَ اِلَّٓا اَنْ یَشَٓاءَ اللّٰهُ] سرّنجە، مشیئت الٰهیّە اصلدر. قدر حاكمدر. مشیئت الٰهیّە مشیئت انسانیەیی كری ویرر.

[اِذَا جَٓاءَ الْقَدَرُ عَمِیَ الْبَصَرُ] حكمنی اجرا ایدر. قدر سویلەسە، اقتدار بشر قونوشماز، اختیار جزؤی صوصار.

[ایكنجی سؤٓالڭزڭ مأٓلی] حضرت علیؓ زمانندە باشلایان محاربەلرڭ ماهیّتی نەدر؟ محاربلرە و او حربدە ئولن و ئولدیرنلرە نە نام ویرەبیلیرز؟

[الجواب] جمل وقعەسی دینیلن حضرت علی ایلە حضرت طَلْحَە و حضرت زُبَیْرْ و عائشۀ صدّیقە رضی اللّٰە تعالی عنهم اجمعین آراسندە اولان محاربە، عدالت محضە ایلە عدالت اضافیەنڭ مجادلەسیدر. شویلەكە: حضرت علیؓ عدالت محضەیی اساس ایدوب شیخین زمانندەكی كبی، او اساس اوزرینە كیتمك ایچون اجتهاد ایتمش. معارضلری ایسە، شیخین زمانندەكی صفوت اسلامیّە عدالت محضەیە مساعد ایدی. فقط مرور زمانلە اسلامیتلری ضعیف مختلف اقوام حیات اجتماعیۀ اسلامیەیە كیردكلری ایچون، عدالت محضەنڭ تطبیقاتی چوق مشكل اولدیغندن، (اهون الشری اختیار) دینیلن عدالت نسبیە اساسی اوزرینە اجتهاد ایتدیلر. مناقشۀ اجتهادیّە سیاستە كیردیگی ایچون محاربەیی انتاج ایتمشدر. مادام صرف للّٰه ایچون و اسلامیتڭ منافعی ایچون اجتهاد ایدیلمش. و اجتهاددن محاربە تولّد ایتمش. البتە هم قاتل، هم مقتول، ایكیسی دە اهل جنّتدر. ایكیسی دە اهل ثوابدر، دییەبیلیرز. هر نە قدر حضرت علینڭؓ اجتهادی مصیب.. و مقابلندەكیلرڭ خطا ایسە دە، یینە عذابە مستحق دگللر. چونكە اجتهاد ایدن حقّی بولسە، ایكی ثواب وار. بولمازسە، بر نوع عبادت اولان اجتهاد ثوابی اولارق بر ثواب آلیر. خطاسندن معذوردر. بزدە غایت مشهور و سوزی حجّت بر ذات محقّق كردجە دیمشكە: (ژِشَرِّ صَحَابَانْ مَكَە قَالُ و قٖیلْ) (لَوْرَا جَنَّتٖینَ قَاتِلُ هَمْ قَتٖیلْ) یعنی صحابەلرڭ محاربەسندە قیل و قال ایتمە. چونكە هم قاتل و هم مقتول، ایكیسی دە اهل جنّتدرلر.

عدالت محضە ایلە عدالت اضافیەنڭ ایضاحی شودركە: (اَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَیْرِ نَفْسٍ... فَكَاَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمٖیعًا) الٓخرە.. آیتڭ معنای اشاریسیلە، بر معصومڭ حقّی، بتون خلق ایچون دخی ابطال ایدیلمز. بر فرد دخی عمومڭ سلامتی ایچون فدا ایدیلمز. جناب حقّڭ نظر مرحمتندە حق حقدر. كوچگنە بیوگنە باقیلماز.

كوچك، بیوك ایچون ابطال ایدیلمز. بر جماعتڭ سلامتی ایچون، بر فردڭ رضاسی بولونمدن، حیاتی و حقّی فدا ایدیلمز. حمیّت نامنە رضاسی ایلە اولسە، او باشقە مسئلەدر.

عدالت اضافیە ایسە، كلّڭ سلامتی ایچون جزئی فدا ایدر. جماعت ایچون فردڭ حقّنی نظرە آلماز. (اهون الشر ) دییە بر نوع عدالت اضافیەیی یاپمغە چالیشیر. فقط عدالت محضە قابل تطبیق ایسە، عدالت اضافیەیە كیدیلمز. كیدیلسە ظلمدر.

ایشتە امام علی رضی اللّٰه عنه، عدالت محضەیی شیخین زمانندەكی كبی قابل تطبیقدر دییوب، خلافت اسلامیەیی او اساس اوزرینە بنا ایدییوردی. مقابللری و معارضلری ایسە، قابل تطبیق دگل، چوق مشكلاتی وار دییە، عدالت اضافیە اوزرینە اجتهاد ایتمشلر. تاریخڭ كوستردیگی سائر اسباب ایسە، حقیقی سبب دگللر، بهانەلردر.

اگر دیسەڭ: خلافت اسلامیە نقطەسندە امام علینڭؓ فوق العادە اقتداری، خارق العادە ذكاسی و یوكسك لیاقتیلە برابر، سلفلرینە نسبتًا موفّقیّتسزلگی نەدندر؟

[الجواب] او مبارك ذات، سیاست و سلطنتدن زیادە، داها چوق مهم باشقە وظیفەلرە لایق ایدی. اگر تام موفّقیت سیاسیّە و تمام سلطنت اولسە ایدی، شاە ولایت عنوان معنیدارینی بحقٍّ قزانامایاجقدی. حالبوكە ظاهری و سیاسی خلافتڭ پك چوق فوقندە معنوی بر سلطنت قزاندی. و استاد كلّ حكمنە كچدی. حتّی قیامتە قدر سلطنت معنویسی باقی قالدی.

امّا حضرت امام علینڭؓ وقعۀ صفّیندە حضرت معاویەنڭؓ طرفدارلری ایلە محاربەسی ایسە، خلافت و سلطنتڭ محاربەسیدر. یعنی حضرت امام علیؓ، احكام دینی و حقائق اسلامیەیی و آخرتی اساس طوتوب، سلطنتڭ بر قسم قانونلرینی و سیاستڭ مرحمتسز مقتضیاتلرینی اونلرە فدا ایدییوردی.

حضرت معاویەؓ و طرفدارلری ایسە، حیات اجتماعیۀ اسلامیەیی سلطنت سیاستلریلە تقویە ایتمك ایچون عزیمتی بیراقوب رخصتی التزام ایتدیلر. سیاست عالمندە كندیلرینی مجبور ظن ایدوب رخصتی ترجیح ایتدیلر. خطایە دوشدیلر.