her cihette derece-i nihâyete vâsıl olan bedî‘ kelâmından, bedî‘ bir kulu ile ihsân ettiği bu bedâyii medhedebilmek, intâk-ı bilhak olmadıkça elbette imkânsızdır. Beşer bu vâdîde ne kadar söz söylese yine azdır.

Sevgili Üstâdım, herhangi bir risâleyi açıp okuyacak olsam, hissem kadar dersimi alıyorum. Hâlbuki evvelce bu risâleleri mütemâdiyen yazdığım için, okumaya pek az vakit bulabiliyordum ve el’ân da öyleyim. Evvelce okuduğum zamanlar istifâdem az oluyordu. Şimdi ise, nûrların hakîkatlerini gördükçe minnet ve şükrüm tezâyüd ediyor, kalbim nûrlar ile doluyor, rûhum nûrlarla istirâhat ediyor, letâifim bu nûrlar ile hisseleri kadar feyiz-yâb oluyor. Ve yine Cenâb-ı Hakk’dan ümîd ediyorum ki, hissem ve istifâdem gün geçtikçe çoğalacaktır ve nasîbim artacaktır.

Bu hâdisât gösteriyor ki, bedî‘ âsârın büyük bir hâsiyeti ve bir kerâmetidir ki, talebelerini başka ellere vermiyor ve nûrlandırmak için başka kapılara boyun büktürmüyor. Ağlayan kalblerimize tesellîler veriyor. Îmânlarımızı takviye ediyor. Likā-yı İlâhîyi iştiyâkla istetiyor ve sonunda da, Yâ Rabb Sen Üstâdımızdan hoşnûd olacağı tarzda râzı ol nidâlarını, lisânen ve kalben söylettiriyor

اَلْبَاقٖی هُوَ الْبَاقٖی

Talebeniz Ahmed Husrev

[186]

[Sabrî’nin bir fıkrasıdır]

Üstâdım, eyyâm-ı bahârın her bir gününün birer letâfet ve tarâvet-i bî-misâli ve acîb tebeddülü, Fâtır-ı Akdes Hazretlerinin nihâyetsiz kudret ve azametini irâe eylediği gibi, deryâ-yı nûrunda bî-nazîr ve hayretbahş bir baharı; minhâclar, mirkātler; istiâzeler ve emsâli latîf, şirin, nûrânî ezhâr ve esmâr-ı bî-nihâyeleri, ehl-i îmân ve tevhîde taze hayat bahşediyorlar. Bu nûrlar öyle ma‘nevî gıdalardır ki, herkesi, her an doyurmaya kâfî; ve bu elmaslar öyle kıymetdâr birer ridâlardır ki, herkesi her zaman ısıtmaya vâfîdir. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبّٖی

Büyük Üstâdım, bu risâleleri okudukça rûhum güller gibi açılıyor, hayât-ı fâniyeden gelen âlâm ve meşakkati kaldırıp atıyor. Yerine kanâat gibi bir kenz-i mahfîyi iddihâr ediyor. Ve diyorum: Ey rûh Şimdiye kadar ma‘nevî taleb ve arzularını te’mîn eden Nûr fabrikasının elmas ve cevherlerinden her birerlerinin ayrı ayrı kıymet ve zarâfetlerini görünce, bundan daha kıymetdâr bir eser olamaz deyip, sen hâlen, ben kālen hükmediyor idik. Envâr-ı Kur’âniye ve reşehât-ı Furkāniye ve lemeât-ı bekāiyenin

işte nihâyeti yokmuş. Elhamdülillâh hakāik-i Kur’âniyeden yevmen feyevmen nasîbdâr oluyoruz ve olacağız inşâallâh. Hemen Cenâb-ı Kibriyâ, şu enhâr-ı kevseri hayat-ı bâkiye harmanı olan mahşere kadar akıtsın Âmîn.

Üstâdım Efendim, bugün harekât-ı mâziyem ile ahvâl-i hâzıramı mukāyese ciheti ihtâr edildi. Alâ kaderi’l-istitâa tedkîk ettim. Netîcede ahvâl-i hâzıramı hamden sümme hamden sıklet cihetinde pek hafîf ve kıymet husûsunda pek ağır buldum. Harekât-ı sâbıkam ise bunun hilâfınadır. Elhamdülillâh, Cenâb-ı Feyyâz-ı Hakîkî, âciz, fakîr, muhtâç kullarından rahmet-i Rabbâniyesini esirgemedi.

Armut piş, ağzıma düş kabîlinden, her nevi‘ malzeme-i cerrâhiye-i rûhiyeyi, hâzık bir operatörle beraber ihsân buyurdu. Eğer bizler bu ameliyatı görmeseydik ve bu nûrlu ve zevkli, şevkli ihrâma girmeseydik, hubb-u câh yüzünden acaba hangi bid‘atten geri duracaktık?

İşte lâyuad ve lâyuhsâ nûrların bî-pâyân füyûzâtı, zümre-i muvahhidîni medyûn-u şükrân bırakmıştır. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمیٖنَ Hemen Cenâb-ı Hakk cümle Ümmet-i Muhammedi asm Envâr-ı Kur’âniyeden müstefîd ve hakîkî muvahhidîn sınıfına ilhâk ve şimdiye kadar gafletle geçirdiğimiz zamanlardan, defter-i a‘mâlimize yazılan seyyiâtımızı rahmetiyle af buyursun. Âmîn

Hulûsî-i Sânî Sabrî

[187]

[Zekâî’nin bir fıkrasıdır]

Üstâdım, bir meydân-ı mücâdele ve imtihân olan şu dünyanın her köşesinde beşere ders-i ibret olacak bir hâdise, bir numûne eksik değil. Her yerde muhtelifü’l-mizâc insanlarda ayrı ayrı temâyülât-ı kalbiye bulunuyor. Hâdisât-ı dünyeviye içinde en elîm olan şeyin, meslek-i uhreviye ve diniye perdesi altında vahşet ve hayvaniyet rûhlarıyla karşılaşmak olduğunu tecrübelerim ve müşâhedelerim bana öğretiyor.

Evet, ehl-i îmân için mûcib-i teessür şeyler, kendisini ıslah-ı hâle ircâ‘ etmek üzere ubûdiyetle Hâlik’ına yalvarırken, bir mülhidin uysal bir mahlûk gibi sokularak, birkaç zaman ca‘lî etvâr gösterdikten sonra, ruhunun çirkinliği ile karşısındakine hücûm ederek, onu kendine benzetmek istemelerini ve hatta karşısındaki mü’min hakkında, sû’-i zan ve sû’-i tefehhüme düştüğünü görmektir.

Âh Üstâdım, ne vardı, insanlar ya göründüğü gibi olsa, yâhûd olduğu gibi görünseler idi Ehl-i irşâd, ahkâm-ı Kur’âniyeyi teblîğ husûsunda müşkilât çekmeyecek ve inkâr edilmeyecekti. Benim gibi henüz kendini ıslâh edemeyenler de, bazı budalaların rûhlarında sâfiyet ve hüsn-ü insaniyet aramaya çalışmayacaktı.

Azîz Üstâdım, inşâallâh Cenâb-ı Hakk, hak ve hakîkatin bir güneş gibi yükseldiğini size ve bize göstersin. Bir zindan hayatına benzeyen, bir çok ma‘nevî mahrûmiyetler içerisinde geçen şu günleri, sürûrlu ve serbest günlere tebdîl etsin. Âmîn.

Talebeniz

Zekâî

[188]

[Sabrî’nin fıkrasıdır]

Üstâd-ı Ekremim,

Hikmetü’l-İstiâze’nin ikinci kısmı öyle kıymetdâr bir hazîne-i cevâhir ve maraz-ı vesvesenin iksîr bir ilacıdır ki, âlem-i fânîden âlem-i bekāya göçünceye kadar, nefis ve şeytanın hücûmuna ma‘rûz bulunan insan, kalbinin üzerine asıp beraberinde taşımalı. O iki düşman her zaman köpük gibi, zâhirde bir şeye benzeyip, hakîkatte ele avuca girmeyen hevâî i‘tirâzâtı muannidâne yaparlar. Onlara karşı en rasîn tahassüngâh ve en güzel esliha ve bu uğurda sarf edilecek hâlis sikkeler bunlardır. Zîrâ vücûdumda tecrübe yaptım. Suâlleri okuduğum vakit nefsim, suâl cihetine mâil bulunuyor ve ehemmiyet veriyor. Fakat elhamdülillâh, akabinde tevâlî eden Kur’ânî elmas müdâfaalar, o kabîl emrâz-ı nefsâniyeyi çabuk çürütüyor ve kökünden kurutuyor. Şu nûrânî ve Kur’ânî hikmetleri bihakkın takdîr husûsunda, zîruh ve zîşuûrun mükemmeli bulunan nev‘-i beşerin, bidâyet-i vahiyden tâ haşre kadar, i‘câz ve îcâzında ızhâr-ı acz edegeldikleri, da‘vâmızın bâriz ve zâhir bir delîlidir.

Hulâsa, Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân’ın ahkâm-ı bî-nazîrinden olan şu Risâle-i İstiâze-i Furkāniyeyi mütâlaamda, deryâ-yı hakāikte sermest-i hayrân kalarak, kemâl-i aşkla dedim: Yâ Rab, şu Kitâb-ı Mübîn’in infâz-ı ahkâmını teshîl ve teysîr ve dellâl-ı Kur’ânı da, âmâl ü makāsıdında muvaffak ve cemî‘ ihvânımla beraber bu kemter kulunu da, hulûl-ü ecelime değin, Kitâb-ı Mübîn’e hâdim buyur duâsıyla arîza-i âciziyeye hâtime veriyorum.

Hulûsî-i Sânî Sabrî

[189]

[Hâfız Alî’nin fıkrasıdır]

Sevgili Üstâdım,

Bu def‘a irsâline inâyet buyurulan Hikmetü’l-İstiaze’nin İkinci Kısmını aldım. Sekizinci İşaret’te isbat edilip gösterilen hak ve hakîkat, dalâlet vâdîlerinde uçan serseri mudillerin yollarını pek vâzıh tenvîr ile, onlara hem kendilerinin ne yaptıklarını, hem cadde-i hakîkati göstermekle, îcâzıyla azîm bir mes’ele tahlîl buyuruluyor. Dokuzuncu İşaret’de ise, bütün ehl-i îmân ve bilhassa risâle-i envâr ile hilkat-i insaniyenin gaye-i hakîkîsini anlamaya çalışan talebeleriniz, rûhen istikbâle gittikçe, bu mes’ele pek geniş bir dâire olarak, Hazret-i Âdem’den beri as bütün Peygamberân-ı İzâm hazerâtının ehl-i dalâlete karşı mağlûbiyeti ve fecî‘ hâdiseler çok düşündürüyor ve kalbi zedeliyordu. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبّٖی O geniş dâire öyle tenvîr ediliyor ki, içinde Üstâd’dan, Fahrü’l-Mürselîn’den asm, Hazret-i Âdem’e as kadar müşkilât, hak ve hakîkat kılıcıyla fethedilip, akıl ve kalb صَدَقْتَ وَبِالْحَقِّ نَطَقْتَ diye tasdîk ediyorlar.

Onuncu İşaret’i yazarken elimden kalemi bırakarak hâzırûna okudum. İçindeki temsîlin misâl değil, hakîkat olduğunu ve böyle bir hakîkati, ism-i Hakîm ve ism-i Nûr ve ism-i Bedî‘in cilvesiyle görüleceğini derk ettim. Ve hayâlen tatbîke çıktım. Pek doğru bir esas olduğunu anladım, Cenâb-ı Hakk’a şükrettim.

On Birinci İşaret’te gösterilen zecr-i Kur’ânî, kâinât tarlasının mahsûlü, makinesinin mensûcâtı insan nev‘i olduğu ve umûm mevcûdât semerâtıyla o nev‘e hizmet ettiklerinden, insan hodgâmlığıyla ve bedbînliğiyle o azîm gaye-i dünyâyı hiçe indirmesiyle, büyük çarklar misillü anâsır-ı külliyenin insan aleyhinde hareket ettiklerini ve bu mühlik mes’ûliyetten kurtulmak, ancak Kur’ân-ı Hakîm’in dâire-i kudsiyesine girmek ve Fahrü’l-Mürselîn’e asm ittibâ‘ etmekle olacağını beyân ile insanı kendine vezn ettiriyorsunuz.

On İkinci İşaret dört suâl ve cevâbın ihtivâ ettikleri hakîkatler, bizi ara sıra kendi hesabına çalıştırmak isteyen ve cüz’-i ihtiyârî ile kendisinde bir varlık görüp, istihkāka göz diken ve şöhret ve hodfurûşluk tahakkümüyle hebâen çalışan nebâtî ve hayvânî nefis ve hevâ zincirlerini, altın mikrâslarla keserek halâs buyuruyorsunuz.

On Üçüncü İşâret üç nokta ile, her zaman, husûsuyla mübârek vakitlerde bizimle uğraşan ve bazen ye’se düşüren, yüzümüzün siyahlığını görmeyip mü’min kardeşlerimizin ufak tefek çizgiler nev‘inden karalarıyla onları bütün siyahlıkla ithâm ettiren, Cenâb-ı Hakk’ın rahmetini ve Gaffâr ve Rahîm isimlerini tenkîde cür’et eden ve bu yüzden büyük tahrîbâtlara sebebiyet verdiren hizbüşşeytânın kuvveti gösteriliyor.

Muhterem Üstâdım,

Bu işareti yazarken, vücûd âlemine seyahate çıktım. İşârâttaki noktalar bir müfettiş hükmüne geçti. Îzâh buyurulan kuvvetler yerinde görülüp, teslîm-i silâh etmek üzere idiler. Bize bu kuvvetleri gösteren Kur’ân-ı Hakîm’den istimdâd ve feyzî, her hatvelerimde istiyordum. Ve bize bu esâs-ı hakîkat-i hayatın netîcelerini ve engellerini gösteren Üstâdımız, muvaffakiyetimizi Cenâb-ı Hakk’dan dilemekte olduğu, her an kendini göstermektedir. Ve inşâallâh halâs edecektir.

Muhterem Üstâdım, bu on üç işâret, on üç cevâhir kümesini muhtevîdir. Bunlardan bazılarını ipe çizip göstermekle ve çizmemekle ve görmemekle, o cevâhir hazinesine ve cevherlerine bir nakîsa gelmeyeceğinden eğri doğru çizmek istediğim cevherler, inşâallâh hüsnünü zâyi‘ etmez.

Ey sevgili Üstâdım, ne kadar teşekkürât-ı vefîre îfâ etsem ve hayli minnetdâr olsam, yine îfâ edemeyeceğime kāil olduğumdan, dilerim Cenâb-ı Hakk’dan râzı olacağınız kadar nâil-i mükâfât eylesin. اٰمٖینَ بِحُرْمَةِ سَیِّدِ الْمُرْسَلٖینَ.

Âciz talebeniz Alî

[190]

[Vezirzâde Mustafâ’nın fıkrasıdır]

Azîz, kıymetdâr Üstâdım,

Hesabsız hamd ü şükür, ol Hâlik-ı Mennân Hazretlerine ki, ben ümmî olduğum hâlde, hissiyât ve emellerimi, şu fânî ve âfil olan hayat-ı dünyâdan tecrîd ile Risâle-i Nûr talebeleri içine girdim ve hizbü’l-Kur’ân âlimlerine arkadaş oldum. Hizmet-i neşriyede ve ilimde onlara yetişemiyorum. Fakat inşâallâh irtibât ve muhabbet ve ihlâsta yetişmeye çalışacağım. Ve duâ ile onların kalemlerine yardım ediyorum. Risâle-i Nûr’a karşı hissiyâtımı, ümmîliğim münâsebetiyle, yalnız rüyalarımla arz ediyorum.

Bu def‘a rüyamda Fahr-i Âlem asm Efendimiz Hazretlerini gördüğüm vakit, Sûre-i Hacc’ın nihâyetinde مَا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهٖ ط اِنَّ اللّٰهَ لَقَوِیٌّ عَزٖیزٌ ilâ âhir okuyarak ve Şâh-ı Geylânî ks Hazretlerini gördüğüm vakit, Sûre-i Nûr’da لَیْسَ عَلَی الْاَعْمٰی حَرَجٌ âyetini kırâat ederek nevmden bîdâr oldum. Ve anladım ki, bu âhirde sünnet-i seniyeye dâir mühim bir risâle yazıldığı için, Resûl-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm’ın makbûlü olmuş ki, rüyamda müşerref oldum. Ve o âyet Risâle-i Nûr’un hulâsasını ifade ettiği gibi, ehl-i gafleti şiddetli tehdîd eder. Şâh-ı Geylânî’yi ks gördüğümün sebebi, Risâle-i Nûr’un talebelerinin kudsî bir üstâdı, beni de şâkird kabûl ettiğine dâir bir işâret anladım ve bu âyetler havsalamın hâricinde olduğu hâlde, o kudsî zâtların hürmetine, kuvve-i hâfızamda her zaman okur ve bir genişlik hâsıl olurdu.

Diğer bir rüyamda, pek geniş bir dâire, temelleri henüz inşâ ediliyor görmüştüm. Bu def‘a o büyük binâ ikmâl edilmiş, içine girdiğimde sağ cihetini câmi‘-i şerîf olarak gördüm. Ve namaz kıldıktan sonra, bütün yazılan Risâle-i Nûr’u bana verdiler. Ben de yalnız bir adedini orada okunmak üzere verdim. Binânın en yüksek ve ortasında bir dikmesinin değişmesi için ellerinde demir vinç ile çalışanlar üç kişi idiler, gördüm. Ta‘bîrini siz Üstâdıma havâle ediyorum

Ümmî talebeniz Mustafâ

[191]

[Âsım Bey’in fıkrasıdır]

Üstâd-ı Ekremim,

Bu kerre ikmâline muvaffak olabildiğim üç risâle-i şerîfe ki, Yirmi Dördüncü Söz, Yirmi Dokuzuncu Söz, Otuz Birinci Mektub’un Beşinci Lem‘ası, Mirkatü’s-Sünne risâleleri berâ-yı tashîh ve manzûr-u üstâdânelerine buyurulmak üzere takdîm edildi. Risâle-i şerîfelerin cümlesi, birer hakîkat nûru fışkıran birer gülistân-ı cinândır. Hele Otuz Birinci Mektub’un lem‘aları ki, Minhâcü’s-Sünne ve gerekse Tiryâk-ı Marazü’l-Bid‘a olan Mirkātü’s-Sünne okumaya doyulmaz. Okudukça hissedilen ma‘nevî sürûr ve füyûzâtın had ve hudûdu bulunmaz bir ummân-ı feyizdir. Bazı cümleler oluyor ki, namazdan evvel ve sonra fakîrhâneye gelen ihvâna müteaddid def‘alar okuyup feyizleniyoruz. Hele Girit’li Hacı Hasan Efendi, gözyaşlarından kendisini alamıyor. Ma‘lûm-u üstâdâneleri, kendisi Kādirî şeyhidir. Zât-ı üstâdânelerine ve bâhusûs Gavs-ı A‘zam Şeyh-i Geylânî ks Hazretlerine merbûtiyet ve muhabbeti derece-i nihâyettedir.

Üstâd-ı Ekremim,

Bu def‘aki risâle-i şerîfeler bir parça te’hîre uğradı. Bunu, fakîrin atâlet, betâlet ve kesâletine haml buyurmayınız. Şikâyet değil, müftehirâne arz ediyorum. Bu sene Cenâb-ı Hakk’ın fakîre lütf u ihsân ve keremi çok oldu. لَهُ الْحَمْدُ وَالْمِنَّە, yüz binlerce müteşekkirim. Ramazân Bayramı'ndan beri iki def‘adır hastalığım ki, el-ân nekāhet devrindeyim, risâle-i şerîfelerin istinsâhına oldukça bir fâsıla vermiş oldu. Çok şükür, elhamdülillâh, bu hastalıklar bir in‘âm-ı İlâhîdir. Duâ-yı üstâdâneleriyle sıhhatim yerine gelmektedir.

Âsım

[192]

[Rüşdü Efendi’nin fıkrasıdır]

Ey azîz Üstâdım,

Bu kadar azîm ihsânınız, beni sevgili Üstâdımızın nezdinde talebelerin en sonuncusu olmak şerefini kazandırdığını tahattur ettirdikçe, Cenâb-ı Vâcibü’l-Vücûd Hazretlerine gece ve gündüz duâ ediyorum. Ve bazı vakitlerde başım secdede olduğu hâlde, mütemâdiyen ağlıyorum. Günâhımın azameti, cürmümün hadsizliği beni titretirken, sevgili Üstâdımın duâsı, Cenâb-ı Hakk’ın rahmeti, beni teselli ediyor.

Her gönderdiğiniz risâleyi kemâl-i iştiyâkla okuyorum. Kıymetli kardeşlerimle belki her gün bir yerdeyim. İstifâdem pek çok. Siz Üstâdımın ma‘nevî feyizlerini her vakit risâlelerden alıyorum.

Evet, azîz Üstâdım, ihtisâsâtımı yazabilsem, her hafta mektublarımla mukābele edecektim. Ve size mektûb yazmak da, benim için en büyük bir meserrettir. Affınıza istinâd ederek, zâhiren sükûtla ve ma‘nen de dergâh-ı Hudâ’ya el açtığım vakitlerde, size âciz Rüşdü talebeniz, aczini takdîm ettikçe, sevgili Üstâdımdan bilmukābele gördüğüm lütuflar karşısında, gözyaşlarımla cevâblar i‘tâ eyliyorum, Efendim.

Talebeniz

Rüşdü

[193]

[Hâfız Alî’nin dersini ne tarzda anladığını gösteren bir fıkrasıdır]

Muhterem Üstâdım,

Otuz Birinci Mektub’un On Dördüncü Lem‘asının İkinci Makamı’nı bir def‘a kendim okudum. Pek cüz’î bir istifâde ile, dimağımda bir lezzet hissettim. İkinci ve üçüncü tekrarlarımda öyle bir zevk-i rûhânî uyandırdı ki, eğer kalb ve kalemim rûhuma tercüman olabilse idiler, belki bir derece siz Üstâdıma minnetdârâne arza cür’et eylerdim. Heyhât, ne kalbim ve ne de kalemim ve ne rûhum, o isti‘dâda mâlik. Acz ile önüme çıktılar ve i‘tirâf-ı kusûr ediyordular.

Sevgili Hocam, Sözler ünvânıyla neşr-i envâr ve feth-i bâb-ı rahmet eden envâr-ı Kur’âniye esâsen hâs, mahsûs bir sikke-i hâtemi taşımakla, her bir parçasından şumûllü rahmet-i İlâhiyeye cüz’î küllî bir kapısı var gösteriyor ve göstermekle kapıları açık bırakıyorlar. Bu mübârek risâleyi, Süleymân, zeki Zekâî ve Lütfü kardeşlerimle okurken, hayâlime bir büyük müzeyyen bir saray gösterildi. Asıl ve hakîkatini ve vüs‘atini ve müzeyyenâtını temâşâ için rûhen çıktım. Baktım ki, yorgun ve nazarım kesik bir hâlde geriye döndüm. Zekâî kardeşim devam ediyordu. Tekrar o saray şeklinde mutantan, revnekdâr, kıymetçe, mâhiyetçe aynı, ufak bir sarây-ı vücûd âlemi gördüm. Ve feth-i bâb edip temâşâ etmek istedim. Anahtar yoktu. Birden kardeşimin ağzından بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ işittim. Kapı açıldı. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰی نُورِ الْاٖیمَانِ وَهِدَایَةِ الرَّحْمٰنِ dedim. Gördüm ki, büyük sarayın müştemelâtı ve tezyînâtı, o küçük sarayda derc edilmiş. Âdetâ çarklardan mürekkeb bir sâat ve çok ipleri hâvî bir nessâcdır. Dikkat ettim, o saati kuran ve işleteni ve o ipleri gûnâ-gûn boyayıp dokuyanı, gündüzü gündüz eden güneş olduğu gibi, pek parlak bir sûrette îzâh buyurulunca gördüm. Tekrar اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ dedim ve şu âlem-i kübrânın fihristesini ve numûnesini elime alınca, artık pervâsız seyahate çıktım.

Muhterem Üstâdım,

Şu söz öyle bir hakîkati ders veriyor ki, daha insana yabancı ve bilinmesi mümkün olmayan bir şey kalmıyor. Her gördüğü mûnis bir arkadaş oluyor. Ve susuz vâdiler ve geniş sahrâlar ve koca küre-i arz, bir bahçe hükmünde Hâlik-ı Rahîm tarafından ihzâr edilmiş ve tılsımı da بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ olduğu; ve tılsımı bulunmazsa